Thái Cực Quyền & Khí Công: Kỹ Thuật và Tập Luyện
Lịch Sử Thái Cực Quyền & Năm Trường Phái
Cuốn sách mở ra bằng một khung cảnh rất đời thường: du khách đến Trung Quốc mà dậy sớm — nhất là cuối tuần hoặc những tháng ấm — sẽ bắt gặp ở các công viên Bắc Kinh hay Thượng Hải một cảnh tượng khác lạ. Người người từ nhiều hướng tụ lại, có người mang theo thứ tựa như kiếm, rồi bắt đầu vươn vai, co duỗi. Sau phần khởi động, họ thực hiện một chuỗi động tác không hề thở dốc, hoàn toàn không có sự căng thẳng thường thấy ở những môn tập khác.
Thái Cực Quyền có lịch sử ít nhất 300 năm, tách ra từ Wushu nhưng có dòng truyền thừa riêng nhờ được luyện tập trong các trường phái gia đình. Tại Đại học Thể dục Bắc Kinh, Thượng Hải và Thiên Tân, Thái Cực Quyền là môn bắt buộc có thi hết môn.
| Trường phái | Người sáng lập | Đặc điểm nổi bật |
|---|---|---|
| Trần (Chen) | Trần Vương Đình (1597–1664) | Đường quyền mượt mà nhưng đột ngột bùng nổ; có cả những cú nhảy. Trần Vương Đình lấy 29 trong 32 thức của tướng Thích Kế Quang (1528–1587) làm nền. |
| Dương (Yang) | Dương Lục Thiền (1795–1872) | Phổ biến nhất. Dương Lộc Thiền đến họ Trần làm học việc từ năm 10 tuổi, được Trần Trường Hưng (1771–1872) nhận dạy. Cháu nội Dương Trừng Phủ (1883–1936) định hình căn bản ngày nay. |
| Vũ / Hác (Wu–Hao) | Vũ Vũ Tương (1812–1880), Hác Hòa (1849–1920) | Vũ Vũ Tương học Dương Lục Thiền rồi sang Trần Gia Câu năm 1852 học Trần Thanh Bình (1795–1868). Đặc trưng là nhịp độ chuyển động nhanh. |
| Ngô (Wu) | Ngô Giám Tuyền (1870–1943) | Cha học của Dương Lục Thiền và Dương Ban Hầu (1837–1892). Động tác chặt hơn, các vòng tròn kém mở rộng. Năm 1928 dạy tại Hội Wushu Thượng Hải; 1953 lập Hội Thái Cực Kiện Tuyền. |
| Tôn (Sun) | Tôn Lộc Đường (1861–1932) | Tôn vốn tinh thông Bát Quái Chưởng và Hình Ý Quyền, học Thái Cực của Hác Hòa để đền ơn chăm sóc lúc ốm. Đặc trưng: tay nhanh, chân nhẹ và mượt. 85 thức. |
Các bài quyền Dương phổ biến hiện nay gồm: (1) bài truyền thống theo Dương Trừng Phủ 85 thức, (2) Bắc Kinh 24 thức, (3) bài thi đấu Dương gia 40 thức.
Bài Tập Làm Chậm — Giải Độc Cho Nhịp Sống Hiện Đại
Chương hai được tác giả dành riêng cho độc giả đang tìm cách làm chậm lại có ý thức nhịp sống cuồng nhiệt. Ba nguồn áp lực chính được chỉ ra: hạn chót và áp lực thành tích nơi làm việc; mất cân bằng giữa sự nghiệp và gia đình; và các bổn phận xã hội chiếm mất thời gian rảnh.
Điểm mấu chốt: con người khác với muông thú ở chỗ có thể phân tích hoàn cảnh của mình và thay đổi. Vì thế một áp lực cụ thể không nhất thiết phải mãi là áp lực. Ta có quyền điều chỉnh nhịp điệu đời mình — bắt đầu từ bàn ăn sáng, ở cách ta nhai thức ăn, và cách ta thư giãn trước khi ngủ.
Sư Phật giáo Nyanaponika Mahathera cũng nhấn mạnh: để đối phó với nhịp sống điên cuồng, điều kiện tiên quyết là cố ý dừng lại và làm chậm trong thời gian rảnh. Làm chậm giúp giảm căng thẳng cả thể chất lẫn tinh thần, và ảnh hưởng lan sang nhịp điệu của việc ta làm, nói năng và suy nghĩ.
Thái Cực Quyền & Y Học: Nghiên Cứu Tại Bắc Kinh
Với hàng triệu người Trung Quốc, Thái Cực Quyền được tập mỗi ngày — có khi tự nguyện, có khi được bệnh viện và viện điều dưỡng kê như một liệu pháp. Tác giả không lặp lại danh sách dài các chứng bệnh được cải thiện, mà nêu những cơ chế dễ kiểm chứng:
- Cơ bắp chân liên tục căng – thả luân phiên, vì thế được thử thách và tăng cường — lý tưởng cho người trượt tuyết.
- Là hoạt động chịu tải trọng (chân gánh thân thể), Thái Cực Quyền hỗ trợ tăng khối lượng xương, rất tốt để chống loãng xương.
- Cách thực hiện động tác nhẹ nhàng bảo tồn và cải thiện sự linh hoạt của khớp, đồng thời kéo giãn cơ.
Bối cảnh nghiên cứu đáng chú ý: tại vùng ngoại ô phía tây Bắc Kinh có hơn 40.000 người làm việc tại các trường đại học. Khảo sát thập niên 1970 – đầu 1980 cho kết quả báo động: tuổi thọ của giảng viên đại học là 58 — thấp hơn 10 năm so với dân số chung. Nguyên nhân tử vong hàng đầu là bệnh tim và tuần hoàn, do dinh dưỡng sai, thừa cân, căng thẳng và lối sống ít vận động.
| Chỉ số đo | Ý nghĩa | Kết quả ở nhóm tập Thái Cực |
|---|---|---|
| Điện não đồ (EEG) | Ghi hoạt động điện của tế bào thần kinh; phân biệt sóng alpha, beta, theta | Sóng alpha tăng rõ rệt; người tập tự thuật là cân bằng, thư giãn, tỉnh táo và tập trung |
| Điện tâm đồ (EKG) | Đo biến thiên điện thế; chẩn đoán rối loạn nhịp tim | Tăng lượng máu nuôi cơ tim; điều hòa tích cực trong cả nhịp nhanh và nhịp chậm; người có bệnh mạch vành cải thiện |
| Lipit máu | So sánh với chuẩn để đánh giá nguy cơ tim mạch | Được khảo sát trên hơn 100 người; nhóm đối chứng hầu như không đổi |
Thiết kế: hai nhóm tuổi trung bình 50. Nhóm "Thái Cực Quyền" tập từ 5 năm trở lên, năm đến bảy lần mỗi tuần. Nhóm chứng không hoạt động thể thao, hoặc mới tập vài tuần. Mỗi nhóm 20–30 người đo EEG và EKG trước và sau 30 phút tập.
Tiêu Chí Thực Hiện Động Tác & Hơi Thở
Trước khi vào 24 thức, sách đặt ra các tiêu chí thực hiện. Động tác Thái Cực không phải là "đứng yên được làm chậm lại": mỗi chuyển động đều có pha — khởi, triển, thu, hợp — và được nối với nhau không đứt đoạn.
Về hơi thở: nguyên tắc chung là thở tự nhiên bằng mũi, thở bụng, để hơi thở theo nhịp động tác chứ không gượng ép. Khi động tác mở và nâng thì hít vào; khi khép và hạ thì thở ra. Người mới được khuyên đừng cố điều khiển hơi thở trước khi động tác đã trơn.
Về mặt tâm ý: ý đi trước, hình theo sau. Nhưng ý cũng phải nhẹ — nặng ý hóa ra gồng. Tác giả nhắc lại hình ảnh bài quyền sinh ra từ sự an tĩnh: không có sự an tĩnh bên trong thì dù làm chậm vẫn chỉ là sự chậm chạp căng thẳng.
Bắc Kinh 24 Thức — Trọn Bộ Danh Sách
Bài Bắc Kinh 24 thức (Beijing Short Form) do Ủy ban Thể dục Quốc gia Trung Quốc biên soạn năm 1956 dưới sự chủ trì của Lý Thiên Ký. Đây là bài được chọn trong nghiên cứu y học nói trên, và cũng là bài dễ học nhất cho người mới.
| Thức | Tên tiếng Anh | Tên tiếng Việt |
|---|---|---|
| 1 | Beginning | Khởi Thức |
| 2 | Parting the Horse's Mane | Chia Bờm Ngựa |
| 3 | Stork Spreading Its Wings | Bạch Hạc Lượng Xí |
| 4 | Brushing Your Knees & Stepping | Lâu Tất Ao Bộ |
| 5 | Playing the Pipa | Thủ Huyền Tỳ Bà |
| 6 | Fending Off the Monkey | Đẩy Lùi Khỉ |
| 7–8 | Grasping the Sparrow's Tail (Left & Right) | Lãm Tước Vĩ (Trái & Phải) |
| 9 | Simple Whip | Đơn Tiên |
| 10 | Moving Hands Like Clouds | Vân Thủ |
| 11 | Simple Whip | Đơn Tiên |
| 12 | Patting the Horse's Neck While Riding | Cưỡi Ngựa Vỗ Cổ |
| 13 | Right Heel Kick | Đá Gót Phải |
| 14 | Hitting Your Opponent with Both Fists | Song Phong Quán Nhĩ |
| 15 | Left Heel Kick | Đá Gót Trái |
| 16 | Crooked Whip — Left | Tà Đơn Tiên (Trái) |
| 17 | Crooked Whip — Right | Tà Đơn Tiên (Phải) |
| 18 | Throwing the Loom (Left & Right) | Ném Thoi (Trái & Phải) |
| 19 | Needle at the Bottom of the Ocean | Hải Để Châm |
| 20 | Unfolding Your Arms Like a Fan | Xòe Quạt |
| 21 | Turning Around, Warding Off & Punching | Xoay Người, Gạt & Đấm |
| 22 | Closure | Thu Thế |
| 23 | Crossing Your Hands | Thập Tự Thủ |
| 24 | Conclusion | Thâu Thức |
Điều Kiện Học & Khởi Động Bằng Khí Công
Phần thực hành gồm hai chương: khởi động bằng Khí Công rồi vào động tác căn bản của Thái Cực. Các bài Khí Công được chọn — do Peifang Zhou và Lin Boyan biên soạn — đóng vai trò kỹ thuật hơi thở mở đầu, nhưng vì giá trị trị liệu cao nên hoàn toàn có thể tập riêng.
Về điều kiện học: không cần thể lực đặc biệt, nhưng cần sự đều đặn. Tác giả lặp lại lời cảnh báo trung thực: một cuốn sách không bao giờ thay thế được một thầy giỏi. Ở nhiều nơi, các trung tâm sinh hoạt cộng đồng, trường đại học hay câu lạc bộ đều có lớp; tìm một thầy gần nơi ở "không nên quá khó".