Chống Mệt Mỏi Do Bay (Jet Lag)

Giới Thiệu & Đồng Hồ Cơ Thể

Một võ sư khắp năm châu viết sách về chống mệt mỏi do bay — tại sao?

Sách Chống Jet Lag (Anti-Jet-Lag Book)
ERLE MONTAIGUE: 1984
Nhà xuất bản sách Chống Jet Lag

Erle Montaigue's Anti-Jetlag Book ©1996 Moontagu Books. Bắt đầu viết: Thứ bảy, ngày 18 tháng 5 năm 1991. Bảo lưu mọi quyền. Xin cứ thoải mái lưu tác phẩm này vào ổ cứng của bạn chỉ để tự mình sử dụng! Mọi hình thức dùng tác phẩm này vào mục đích thương mại đều trái với luật bản quyền quốc tế. ISBN 0908121 09 1.

Mở Đầu

Vậy một huấn luyện viên võ thuật quốc tế đang làm gì khi viết một cuốn sách về cách tránh mệt mỏi do đổi múi giờ (jet lag)? Tôi tên là Erle Montaigue và được Trung Quốc trực tiếp phong học vị "Đại sư" (Master). Tuy nhiên, lần này tôi không viết về võ thuật, dù đã xuất bản chín cuốn sách và hai mươi bốn chương trình băng hình về sức khỏe tự nhiên, phương pháp chữa bệnh cổ truyền Trung Hoa và võ thuật Trung Hoa. (Đến năm 2006, con số này đã lên tới 302 đầu DVD và 24 đầu sách.)

Công việc của tôi đưa tôi đi khắp thế giới; mỗi năm tôi phải sang châu Âu và Bắc Mỹ ít nhất hai lần để giảng dạy các khóa thực hành cho huấn luyện viên võ thuật. Hầu hết các chuyến đi, tôi phải bay từ Úc sang Mỹ, rồi sang Anh và châu Âu, sau đó quay lại Canada và Mỹ trước khi về nhà. Nói cách khác, về mặt kỹ thuật tôi có thể dính tới bốn đợt jet lag liên tiếp. Nhiều khi tôi vừa đặt chân đến một nước mới thì khóa học đã phải bắt đầu ngay ngày hôm đó, nên dù có mệt hay không, tôi vẫn phải biểu diễn trong lĩnh vực khắc nghiệt nhất: tự vệ. So với một doanh nhân phải làm việc sau một chuyến đi dài, công việc của tôi khác nào đem thư ký văn phòng ra so với người đốn gỗ! Vậy nên nếu tôi có thể đánh bại jet lag bằng phương pháp của mình mà vẫn biểu diễn tốt, thì bất kỳ ai cũng làm được.

Cuốn sách này nhắm không chỉ vào du khách đi nghỉ mà còn — và quan trọng hơn — vào người đi công tác thường xuyên, kẻ phải "ra trận" ngay khi đến nơi. Thông thường một người cần khoảng một tuần mới hồi phục hoàn toàn sau một cơn jet lag nặng, và trong kinh doanh, đó có thể là thảm họa. Những quyết định sai lầm lúc đang "ngấm" jet lag có thể tiêu tốn hàng triệu đô-la hay bảng Anh. Cuốn sách này sẽ chỉ cho bạn cách đánh bại jet lag và đến nơi sẵn sàng làm việc.

Jet Lag Là Gì?

Tại sao một chuyến bay có cự ly tương đương băng ngang nước Úc, chẳng hạn, lại chẳng gây jet lag, chỉ hơi mệt một chút, trong khi cùng cự ly ấy vượt Đại Tây Dương lại gây jet lag nặng nề? Nếu chúng ta chỉ mệt sau một chuyến bay dài, thì khi đến nơi ta vẫn có thể làm việc được, dù hơi mệt.

Nhưng jet lag là điều lớn lao hơn nhiều chỉ là mệt mỏi, như bất kỳ ai từng trải qua hiện tượng này đều sẽ nói với bạn. Trong những chuyến vượt Thái Bình Dương đầu tiên, tôi đã trải nghiệm nhiều điều kỳ lạ khi cố biểu diễn ở đầu bên kia. Nhịp điệu của tôi hỏng hoàn toàn: tôi đánh trúng người thay vì rút đòn cách mục tiêu vài phân; đôi chân tôi bủn rủn giữa một bài quyền; giọng nói tôi ngọng nghịu như thể tối hôm trước tôi vừa đi "quậy" về! Tôi phải giải thích trước với học viên trong khóa rằng tôi không say xỉn, chỉ là jet lag. Cái "thứ" tôi mắc phải ấy gọi là jet lag, và đôi khi mất cả một tuần tôi mới dám nói mình đã lấy lại toàn bộ sức mạnh và nhịp điệu. Ngày nay, tôi có thể có lại sức mạnh và nhịp điệu ấy ngay khi đặt chân đến một nước khác, sau nhiều giờ đổi múi giờ và lộn xộn đồng hồ sinh học.

Đồng Hồ Cơ Thể

Ai cũng có trong mình một chiếc đồng hồ thời gian sinh học. Giải thích chiếc đồng hồ này ở mức cơ bản thì dễ. Chúng ta đều biết mình thường muốn làm những việc nhất định vào những lúc nhất định — hay ít nhất đó là điều nên xảy ra ở một người bình thường. Ví dụ, ta muốn ngủ khi mặt trời lặn và nhiệt độ hạ xuống; ta muốn thức dậy khi mặt trời mọc và nhiệt độ tăng lên; ta thường muốn đi vệ sinh ngay khi vừa ngủ dậy, v.v. Khi ta ngủ đúng giờ bình thường, thân nhiệt hạ xuống; khi thức đúng giờ, thân nhiệt tăng lên. Sự thật này đã được khoa học chứng minh, và việc không đạt trạng thái tốt nhất trong những giờ khuya là một điểm mà cơ thể con người không tài nào thay đổi hay thích nghi. Đó là lý do y tá, chẳng hạn, phần lớn bị cấm trực đêm liên tục, vì rủi ro sai lầm trong những giờ rạng sáng là cao hơn. Cơ thể ta vận hành theo sự lên xuống của mặt trời và mặt trăng. Nếu nhịp điệu bình thường ấy bị xáo trộn dù chỉ một cách, toàn bộ hệ thống bị đẩy lệch và ta cảm thấy tồi tệ.

Y Học Cổ Truyền Trung Hoa

Nhưng đó mới chỉ là nói ở mức cơ bản của đồng hồ thời gian con người. Trong Y học Cổ truyền Trung Hoa — cái thứ châm cứu và những thứ tương tự ấy — chúng ta có một chiếc đồng hồ bên trong tinh vi hơn nhiều, vận hành cùng các tạng phủ nội tạng và dòng chảy của năng lượng bên trong hay sinh lực gọi là khí (qi). Một vài tác giả viết về jet lag từng gợi ý rằng: chỉ cần chỉnh đồng hồ theo giờ địa phương và làm mọi việc bình thường theo giờ ấy, bất kể tiếp viên muốn ép mình làm gì, thì đồng hồ sẽ không bị xáo trộn. Tôi đã thử cách này trong một chuyến công tác nước ngoài và nó không hiệu quả. Trước hết, thuyết ấy chỉ ổn chừng nào bạn còn ngồi trên máy bay! Dĩ nhiên bạn phải xuống máy bay vào lúc nào đó, và chính đó là lúc lý thuyết ấy vỡ lở. Khi đến nơi, ta đối mặt với một sự đổi múi giờ còn lớn hơn nữa. Các đối tác kinh doanh không muốn họp hay hội nghị lúc nửa đêm! Vậy ta lại phải đổi đồng hồ cho phù hợp môi trường địa phương mới.

Còn một khía cạnh khác, một hiện tượng lớn lao hơn nữa liên quan đến đồng hồ thời gian. Trong y học Trung Hoa, mỗi tạng phủ trong 12 tạng chính hoạt động mạnh vào những khung giờ nhất định, mỗi khung hai tiếng. Đó là lúc khí (sinh lực, hay điện) chạy qua tạng phủ hay kinh mạch ấy.

Kinh Mạch

Đúng vậy, chúng ta có 12 kinh mạch chính chạy khắp cơ thể và tám kinh phụ. Ở đây, khi nói đến đồng hồ cơ thể, ta chỉ quan tâm đến 12 kinh chính. Khí chảy qua các tạng phủ khác nhau vào những giờ khác nhau tùy thuộc mặt trời và mặt trăng ở đâu. Vậy nên nếu ta vượt qua các múi giờ khác nhau, dòng chảy ấy bị gián đoạn mạnh bởi việc phải liên tục lùi lại và điều chỉnh theo giờ mới. Ngay cả khi ta có thể giữ giờ địa phương trên một chuyến đi dài, khí của ta vẫn sẽ cố chảy qua đúng tạng phủ đúng giờ tùy theo mặt trời mặt trăng. Điều này tạo ra sự mất cân bằng âm dương trong cơ thể, và khi ấy ta thấy ốm. Nếu tiếp diễn, ta thực sự phát bệnh và trở nên dễ mắc bệnh tật. Cộng thêm việc ta ngồi ở tư thế không tự nhiên suốt nhiều giờ cố ngủ, ép chặt ruột già — một trong những tạng quan trọng nhất xét về đồng hồ cơ thể — thì ta có công thức hoàn hảo cho một cơn bệnh jet lag nặng. Thêm vào đó, ta thường bị đánh thức vào những giờ lạ lùng, bị nhồi những thức ăn chế biến quá kỹ vào dạ dày, hoặc phải xem một màn hình TV nhỏ ở đầu bên kia khoang máy bay — lúc ấy ta thực sự gặp rắc rối. Khi đến nơi, ta thường muốn ngủ li bì vài ngày, và trong kinh doanh, điều đó tốn tiền.

Giờ mỗi tạng phủ nội tạng hoạt động mạnh nhất và khí dồi dào nhất trong kinh mạch tương ứng như sau:

• Phổi: 3 giờ – 5 giờ sáng.
• Đại tràng (ruột già): 5 giờ – 7 giờ sáng.
• Dạ dày: 7 giờ – 9 giờ sáng.
• Lá lách: 9 giờ – 11 giờ sáng.
• Tim: 11 giờ sáng – 1 giờ chiều.
• Ruột non: 1 giờ – 3 giờ chiều.
• Bàng quang: 3 giờ – 5 giờ chiều.
• Thận: 5 giờ – 7 giờ chiều.
• Tâm bào (túi bao quanh tim): 7 giờ – 9 giờ tối.
• Tam tiêu (triple warmer): 9 giờ – 11 giờ tối.
• Túi mật: 11 giờ tối – 1 giờ sáng.
• Gan: 1 giờ – 3 giờ sáng.

Đó là lý do ta thường muốn đi vệ sinh ngay khi thức dậy: vì ruột già hoạt động mạnh giữa 5 và 7 giờ sáng.

Giả sử đến lượt ruột già hoạt động, và hoạt động ấy lẽ ra kéo dài hai tiếng như bình thường, nhưng ta vừa đổi múi giờ rất nhanh, và bỗng chốc đã đến lượt phổi. Ruột già chỉ được một chút thời gian để khí chạy qua tạng ấy, nên nó chỉ nhận được một phần nhỏ "khẩu phần" tái tạo hàng ngày. Hơn thế nữa, không chỉ các tạng hoạt động hay được chữa lành và tắm mình trong khí sinh lực vào những giờ ấy — khí đang chảy qua chúng — mà y học cổ truyền Trung Hoa còn nói mỗi tạng còn kiểm soát cả cảm xúc, nên mới có câu "tức lên gan" khi ai đó đang cáu kỉnh.

Các cảm xúc và tạng tương ứng như sau:

• Phổi / ruột già: Sầu muộn và đau buồn.
• Dạ dày / lá lách: Lo âu.
• Thận / bàng quang: Sợ hãi.
• Tim / ruột non: Vui vẻ và hạnh phúc.
• Gan / túi mật: Phẫn nộ.

Vậy nên khi làm xáo trộn đồng hồ cơ thể, ta không chỉ xáo trộn các tạng và giờ chúng hoạt động, mà còn xáo trộn cả trạng thái cảm xúc — chẳng tốt chút nào cho những giao dịch tài chính lớn. Ví dụ, nếu phổi bạn quá hưng phấn, bạn có thể bật khóc sụt sùi không kiểm soát ngay giữa cuộc họp! Hay nếu tim bạn bị kích hoạt quá mức, bạn có thể bật cười sằng sặc trong cuộc họp quan trọng nhất.

Phương Pháp & Chế Độ Ăn

Cốt lõi của phương pháp: làm chậm các chức năng tự động của cơ thể, trước hết là tiêu hóa.

Gần đây khi tôi ở Mỹ giảng dạy, một học viên tại đó cũng phục vụ trong quân đội. Anh kể rằng anh đã trải qua một phương pháp nào đó một tuần trước khi ra nước ngoài, để anh và đồng đội sẵn sàng chiến đấu ngay khi bước xuống máy bay với càng ít jet lag càng tốt — đó là cho cuộc chiến vùng Vịnh. Tôi hỏi quân đội Mỹ đã làm gì để giảm mức độ jet lag. Tôi sửng sốt khi phát hiện quân đội Mỹ dùng một quy trình gần như y hệt phương pháp chống jet lag của tôi, trừ phần các bài tập khí công.

Lý thuyết cơ bản đằng sau phương pháp của tôi nằm ở việc làm chậm hoặc ngừng một số chức năng tự động của cơ thể. Chức năng chính là tiêu hóa.

Các khu vực sử dụng năng lượng (hay khí) chính trong cơ thể người là sinh sản — điều này hiển nhiên, vì ta cần tối đa khí để tạo ra một con người khác, và rốt cuộc đó là cái mà tình dục hướng tới, phải không? Ý tôi là khi đi sâu vào bản chất, đó là tất cả, đó là lý do ta "làm chuyện ấy"? À, một số người đàn ông tôi biết sẽ phản đối, nhưng họ còn rất trẻ! Về mặt tinh thần tôi muốn nói. Ừ, đó là một cảm giác tuyệt vời, nhưng rốt cuộc ta làm thế để tạo ra người khác, hay ít nhất đó là lý thuyết. Người dùng khí lớn thứ hai là tiêu hóa, thứ ba là vận động và suy nghĩ cơ bản. Vậy nên, nếu ta có thể làm chậm một hoặc hai "chủ tiêu thụ năng lượng" chính, ta đã đi được nửa đường giải quyết vấn đề jet lag. Giờ thì, ta sẽ chẳng làm chuyện ấy trên máy bay... đúng không? Vậy đó là một khu vực đã xong, và khôn ngoan hơn là đừng "yêu" ít nhất ba ngày trước chuyến đi dài, để tinh (jing, hay tinh khí tinh hoa) quý giá của bạn — hoặc khí "hỏa minh" (fire bright) của phái nữ — được tích lũy lại. Làm sao biết tinh hay "hỏa minh" đã phục hồi? Bạn có thật sự thèm một cuộc... "tốt" không? Thế thì tinh đã được tích lại. Vấn đề nảy sinh khi ta có quá nhiều tinh mà lại "liếc mắt đưa tình" ngay trước khi đi! Cần chút tự kiểm soát thôi, hãy giữ nó đến khi về, và nó sẽ gấp đôi tuyệt vời. Chuyện ấy đã gạt sang một bên, khu vực tiếp theo cần tập trung là tiêu hóa.

Đây là khu vực chính của phương pháp tôi, bên cạnh một vài bài tập khí công mà bất kỳ ai cũng có thể làm ở cuối khoang máy bay. Nếu ta làm chậm quá trình tiêu hóa, hoặc khiến nó diễn ra nhanh đến mức không ảnh hưởng đến tinh, thì ta đã đi được nửa đường. Hãy nghĩ xem: bạn cho rằng một miếng bít-tết cần bao lâu để tiêu hóa và đi vào ruột, so với một miếng rau? Khoảng mười lần lâu hơn, thậm chí lâu hơn nữa ở một số người. Vậy thì hiển nhiên, nếu bạn ăn thịt trước khi lên máy bay và cả trên máy bay nữa, thì đường tiêu hóa nghèo khổ của bạn sẽ làm việc hết công suất suốt thời gian bạn ngồi ép chặt ruột già. Mà ruột già bị ép, thức ăn cũng chẳng đi đâu được! Vậy nên, xin lỗi các bác các chị, các bạn sẽ phải ngừng ăn thịt và các sản phẩm sữa trong lúc đi lại. Chỉ riêng điều này thôi cũng khiến bạn trở nên khỏe hơn, với nhiều năng lượng hơn hẳn dành cho "trận chiến" những thương vụ khi đến nơi.

Tôi đã tự chứng minh điều này nhiều lần. Giờ tôi không còn trẻ như xưa, nhưng vẫn có thể đương đầu với bất kỳ gã trẻ khỏe nào mà tôi dạy trong các lớp võ. Điều này liên quan trực tiếp đến món ăn tôi dùng. Tôi đã thử nghiệm với các loại thực phẩm khác nhau và biết rằng, khi ăn các sản phẩm sữa hay thịt và nhiều món khác trong một bữa, ngày hôm sau tôi sẽ chẳng thể đương đầu nổi chứ chớ nói đến thắng ai trong một trận đối luyện. Nếu tôi đi cực đoan và nhịn ăn bốn ngày, thì học viên của tôi thường chẳng thèm đến lớp nữa!

Đừng đi quá cực đoan vào việc này, vì nó cũng có hại cho hệ thống như việc ăn lố thịt. Cú sốc quá lớn cũng tệ như nhau. Vậy nên lúc đầu, hãy thử nghiệm với thức ăn, ăn ít thịt hơn và nhiều trái cây rau củ hơn, sống nếu có thể. Xem bạn có bao nhiêu năng lượng. Nhưng cuốn sách này không nói về việc tăng năng lượng trong đời sống hàng ngày, mà là cho những chuyến đi xa xôi. Sở thích ăn uống của tôi khá cực đoan và tôi không khuyên mọi người làm theo, ít nhất là lúc đầu. Nếu muốn biết thêm, tôi gợi ý cuốn nhỏ của tôi, Food For Spirit (Thực Cho Tâm).

Trước khi đi, nhớ gọi điện cho hãng hàng không bạn đi và đặt bữa ăn chay. Tôi đặt bữa chay không sữa (non lacto vegetarian), như vậy tôi không bị cám dỗ bởi phô-mai hay sản phẩm sữa nào. Phô-mai là một trong những thức ăn có hại nhất cho ruột già. Giờ đừng hoảng sợ trước lời này, nó cũng có mặt tích cực: bạn luôn được phục vụ trước! Một nữ tiếp viên đáng yêu tiến lại hỏi "thưa ông, ông có đặt suất ăn đặc biệt không", và hầu như mọi người khác trong khoang đều quay lại nhìn xem gã kỳ dị trước, sau và bên cạnh họ đang ăn gì! Thường thì bạn sẽ thấy hầu hết hãng bay rất nỗ lực để phục vụ những bữa chay ngon, và đa số lúc ấy, những người không ăn chay nhìn món tôi ăn mà ước gì mình cũng đặt như thế.

Ăn bữa chay, nếu bạn buộc phải ăn, giúp tiêu hóa dễ dàng và nhanh hơn, nên bạn không ngồi thu mình cố tiêu hóa thức ăn suốt 24 tiếng. Tôi nói "nếu buộc phải ăn" vì trên máy bay tôi chẳng ăn gì ngoài vài quả nho và nước tinh khiết tôi mang theo. Cách này bạn tự kiểm soát lượng thức ăn nạp vào, thay vì bị ép ăn ngay sau mỗi lần cất cánh. Đừng uống cà-phê! Chỉ uống nước của bạn, hoặc lấy nước cam khi xe đẩy thức uống đi qua.

Chỉ làm những điều trên thôi cũng khiến bạn hát ca khi đến nơi sau một chuyến đi dài, thay vì cảm thấy muốn ngủ li bì hai tuần! Nhưng thêm vào đó chế độ vận động, và bạn đã "về đích an toàn". Không jet lag, sẵn sàng "ra tay".

Quy Trình Tập Luyện Chính

Đại tràng là tạng chịu thiệt nhiều nhất trong chuyến bay dài — hãy chăm sóc nó.

Với phần tiếp theo của phương pháp chống jet lag này, bạn thật sự đừng ngại ngùng chút nào, bởi phần này chỉ gồm vài động tác nhỏ ở cuối khoang máy bay; còn nếu bạn là người thật sự hướng ngoại, hãy làm chúng ngay giữa lối đi! Hoặc nếu bạn thật sự muốn kết bạn và gây ảnh hưởng tới người khác, hãy làm chúng trước màn hình khi phim đang chiếu!

Như tôi đã nói nhiều lần, chính đại tràng (ruột già) là tạng chịu thiệt nhiều nhất trong một chuyến bay dài, nên ta phải chăm sóc tạng này để nó tiếp tục hoạt động. Điều tệ nhất bạn có thể làm cho đại tràng là ngồi thu mình trên ghế máy bay. Tư thế tệ nhất dĩ nhiên là ngồi kẹp giữa hai người khác, nên nếu có thể, hãy cố lấy một chỗ ngồi cạnh lối đi. Nhiều người thích ghế cạnh cửa sổ, nhưng tôi thấy nó bó buộc hơn, vì tôi muốn có thể đứng lên ngồi xuống khi cần. Nếu bạn ngồi cạnh cửa sổ, bạn sẽ phải làm phiền hai người bên cạnh đều đặn.

Nếu lúc phân chỗ không còn chỗ nào khác (điều này đương nhiên nghĩa là bạn đã phạm sai lầm nghiêm trọng là không ra sân bay đúng giờ và người ta đã lấy hết chỗ tốt), và bạn buộc phải ngồi cạnh cửa sổ, thì có một cách để thoát ra lối đi mà không làm phiền người ngồi giữa và người ngồi ngoài. Tôi đã phát triển kiểu "cú nhảy" này. Có lần trên chuyến từ Denver đi New York, tôi bị kẹt ở ghế cửa sổ ngay cuối máy bay, cạnh hai bà Mỹ khá lắm lời. Trong những tình huống ấy, tôi thường cố ngồi thật yên và im lặng để không mắc sai lầm là mở màn câu chuyện. Trên các chuyến bay của Anh với người Anh ngồi cạnh, nói chuyện thì ổn, vì người Anh thường chỉ nói điều cần nói rồi để bạn yên. Người Úc cũng vậy, trừ khi bạn tỏ ra muốn nói chuyện — như thể bạn phải "lên dây cót" cho họ trước, và một khi đã lên dây thì thôi rồi, nói suốt cả hành trình. Còn với người Mỹ, bạn đừng mở miệng! Họ sẽ nói cho bạn đến mức mặc luôn áo dù nhảy và nhảy ra khỏi cửa sổ.

Vậy đó, tôi ngồi kẹt, không nói gì. Hai bà cạnh tôi đang huyên thuyên với một quý ông Mỹ ngồi đối diện, người đang cố tán tỉnh bà xinh hơn, thì tôi thấy cần ra lối đi. Tôi bèn dùng tuyệt kỹ thường ngày: đặt cả hai tay đồng thời lên hai lưng ghế trước và sau, rồi đúng nghĩa "nhảy" qua hai bà và đáp xuống lối đi. Khi tôi đi ra và vào buồng vệ sinh, tôi nghe một bà nói với bà kia: "Vận động viên nhảy sào, chắc chắn là vận động viên nhảy sào!". Khi tôi về chỗ, một bà định đứng dậy nên tôi ra hiệu bảo bà cứ ngồi yên và làm động tác ngược lại để vào chỗ. Giờ thì điều không thể tránh khỏi đã đến: bà ấy muốn nói chuyện với tôi! "Ông làm nghề gì?", bà hỏi. Thế là tôi tung ra "tuyệt chiêu số hai", tôi nói: "Blatsnee vosnuroff... Da?" và họ không nói thêm một lời nào nữa. Lúc xuống máy bay, tôi thường nói "cảm ơn, hai vị là những người đồng hành tuyệt vời" hay đại loại thế bằng một giọng Anh hoàn hảo.

Còn "tuyệt chiêu số một" để không bị bắt chuyện là tôi chỉ nói sự thật, và không hiểu sao điều đó cắt đứt mọi cuộc trò chuyện ngay lập tức. Tôi nói cho họ biết nghề của tôi: "Tôi là võ sĩ". "Ồ", họ nói, và thế là hết.

Không quan trọng bạn đi hạng phổ thông, hạng thương gia hay hạng nhất — đại tràng vẫn chịu thiệt và bạn vẫn dễ bị jet lag nếu không làm gì đó để làm chậm hệ thống và giữ cho đại tràng vui vẻ. Trong một số trường hợp, bạn càng thoải mái thì càng dễ ngủ trong tư thế thu mình.

Trước hết, khi ngồi xuống, nhớ có ít nhất một chiếc gối nhỏ của hãng bay để lót vào chỗ lõm thắt lưng. Có trời mới biết vì sao có ai đó trong phòng kỹ thuật của Boeing lại không nghĩ đến một chiếc ghế thân thiện với cơ thể!

Chiếc gối sẽ cố gắng ít nhất giữ lưng bạn đúng tư thế thay vì gập lại. Giờ bạn đã sẵn sàng bắt đầu các bài tập chống jet lag. Trên một chuyến đi dài, chẳng hạn 24 tiếng, tôi khuyên bạn nên luân phiên ngồi và đứng; trong lúc đứng, hãy làm những bài tập đơn giản này. Việc này không chỉ giữ máu chảy ngược về tim, mà còn giữ đại tràng hoạt động. Càng ít "cặn bã" trong hệ thống càng tốt, và mỗi lần đại tràng "làm việc", nghĩa là bạn phải đi vệ sinh, bạn cảm thấy dễ chịu hơn hẳn.

Với chuyến đi ngắn hơn như vượt Đại Tây Dương, khi bạn chỉ có sáu bảy tiếng để giết thời gian, bạn nên nghĩ đến việc ngồi xem phim chẳng hạn, rồi xuống cuối máy bay và đúng nghĩa đứng suốt hành trình! Dĩ nhiên, nếu bạn thuộc "lớp" du khách lớn tuổi hơn, điều này sẽ không khiến bạn vui lắm, nên trong trường hợp đó, việc luân phiên ngồi và đứng sẽ xử lý được. Trong chuyến bay vượt Đại Tây Dương gần đây nhất, tôi đứng ở cuối máy bay suốt sáu tiếng và thật ngạc nhiên là thời gian trôi nhanh làm sao. Dĩ nhiên, tôi bị "xông khói" bởi những người hút thuốc — những kẻ luôn bất hạnh bị xếp ở cuối máy bay. Có lẽ một ngày nào đó, các nhà quản lý hãng bay sẽ tỉnh ra rằng dù người hút thuốc ở xa đến đâu, họ vẫn ảnh hưởng tới mọi người trên máy bay. Thôi thì, biết đâu một ngày nào đó.

Vậy là giờ bạn đã bắt đầu hình dung được phần nào phương pháp chống jet lag của tôi. Nó không dễ, nhưng một cơn jet lag nặng cũng đâu có dễ, và thà chịu chút khó chịu trong hành trình còn hơn mất nửa thời gian ở điểm đến vì chẳng làm được gì!

Các Bài Tập

Từ Trung Quốc, chúng ta có một bài tập gọi là "Khí Công" (Qigong). Bài tập này không chỉ gồm vận động thể chất mà còn cả những bài tập hô hấp nội tại. Ngày nay, khí công đã trở nên khá "mốt", giống như Thái Cực Quyền vài năm trước. Nhưng rồi "dân mốt" sẽ sớm chán nó khi biết rằng nó đòi hỏi một mức độ cam kết nhất định. Nhưng chúng ta không nhất thiết muốn cam kết lâu dài, mà chỉ muốn jet lag giảm bớt hoặc biến mất hoàn toàn. Một số người sẽ thấy môn khí công này khá hữu ích trong đời sống hàng ngày và làm mọi việc của họ tốt hơn hẳn. Với những người đó, tôi gợi ý cuốn nhỏ của tôi, Chinese Self Healing Methods (Phương Pháp Tự Chữa Lành Trung Hoa), hoặc hai băng khí công của tôi: Băng số 10 "Khí Công Cơ Bản" hoặc Băng số 16 "Khí Công Nâng Cao".

Hãy bắt đầu với đại tràng. Hãy nhìn cách người thổ dân Úc (Aborigines) từng ngồi khi đại tràng của họ hoạt động hết công suất! Hầu hết các dân tộc bản địa đều xổm hoàn toàn khi đi vệ sinh. Nhà vệ sinh ngày nay thật không tự nhiên và có hại cho đại tràng; ta phải rặn, phải rên mới tống được hết ra. Nhưng nếu ngồi đúng tư thế, không có chuyện đó, mọi thứ cứ thế tuôn ra! Có vài công ty sản xuất "khuôn bệ vệ sinh" đặc biệt — những miếng nhựa nhỏ để ta đứng lên, nhờ đó có thể xổm trên bồn cầu thường. Đây là ý tưởng tuyệt vời và rất đáng khuyên dùng. Dĩ nhiên bạn có thể tự làm lấy: chỉ cần vài khối gỗ cạnh bồn cầu và bạn nhảy lên đó! Chỉ cần chắc rằng mấy khối gỗ ấy không đổ vào đúng khoảnh khắc then chốt, kẻo "mọi thứ đổ bể" thật đấy!

Hãy thử cách "đi vệ sinh" này và bạn sẽ cảm nhận được nó khiến bạn dễ chịu thế nào sau đó, "em có thấy sướng không?" Đó chính là điều chúng ta sắp làm ở cuối máy bay. Không, bạn không đi vệ sinh ra sàn đâu! Mà chỉ xổm xuống thôi. Có một cách xổm nhất định để không gây tổn hại, ví dụ thoát vị. Bạn nên tập cách này ở nơi riêng tư trước chuyến đi, để không ngã sấp mặt ở cuối khoang máy bay. Nhớ rằng bàn chân phải song song. Điều này quan trọng để không bị thoát vị! Hãy nhìn bất kỳ lực sĩ cử tạ nào, bạn sẽ thấy họ đặt bàn chân song song. Nhớ rằng khi xổm xuống, các ngón chân không được hướng ra ngoài. Nhớ rằng bạn phải xổm xuống hoàn toàn mà gót chân không nhấc khỏi mặt đất, và đưa hai lòng bàn tay ra trước làm điểm cân bằng.

Bạn đi ra cuối máy bay — bạn biết đấy, khu vực có các buồng vệ sinh và, "ngày xưa", là chỗ cắm dao cạo râu. Thường có một hành lang ngang cuối máy bay nối hai dãy buồng vệ sinh. Có một khoảng khá rộng ngay trước các buồng vệ sinh, nơi có cửa sau và tấm biển nhỏ "Do Not Sit Here" (Không Ngồi Đây). Bạn có thể đứng đó khá kín đáo và thường thì lại thành người chỉ đường xem buồng nào trống. Bạn sẽ thấy người ta xếp hàng sau lưng bạn chờ bạn vào, nên tốt hơn hết là cho người đang chờ biết rằng bạn không chờ vào. Dĩ nhiên nếu bạn đang xổm, người ta sẽ nghĩ bạn chưa kịp vào buồng vệ sinh hoặc không nhịn được! Nhưng không sao, bạn xử lý được chuyện đó để đánh bại jet lag.

Tôi thường đứng quay mặt về phía đuôi máy bay, vì máy bay dường như luôn đi "lên dốc", và xổm dễ hơn khi bạn đứng ở phía xuống dốc của một ngọn đồi.

Chú ý rằng bàn chân song song và hai tay đưa ra trước để cân bằng. Từ từ hạ mông xuống thẳng cho đến khi không xuống được nữa. Hai cánh tay ở phía trong đầu gối, ép nhẹ ra ngoài. Cứ ngồi như thế khoảng một phút, lâu hơn nếu bạn thấy thoải mái. Khi muốn đứng dậy, từ từ cảm nhận đùi vận động đẩy cơ thể lên. Giữ cằm thu nhẹ để xương sống thẳng chứ không cong — điều này cũng quan trọng khi hạ xuống. Đứng lên rồi làm lại. Ba lần thường đủ để "con đại tràng già" hoạt động trở lại, và đôi khi thật tiện là bạn đang ở gần buồng vệ sinh và biết chính xác buồng nào trống.

Bài tập xổm đơn giản này sẽ hồi sinh đại tràng mệt mỏi của bạn và nhờ đó hồi sinh chính bạn. Tiếp theo, bạn phải có việc gì đó làm trong lúc đứng ở cuối máy bay; bạn không thể xổm suốt sáu tiếng, kẻo rồi đôi chân sẽ như của Schwarzenegger. Giờ là lúc học một chút về khí công.

Khí Công (Qigong)

"Khí công" nghĩa đen là "công phu nội tại" — hô hấp bên trong kết hợp với những động tác nhất định.

Khí công, hay "Ch'i kung" như đôi khi được viết, nghĩa đen là "công phu nội tại". Đây là nơi ta kết hợp hô hấp bên trong với những động tác nhất định để tăng cường việc sử dụng hơi thở ấy. Trong mỗi người chúng ta có 12 kinh mạch châm cứu chính và 8 kinh phụ. Khí (qi, hay ch'i) chảy quanh các kinh mạch này một vòng trong một ngày 24 giờ. Phần lớn khí này được dự trữ trong một khoang gọi là đan điền (tan-tien), nằm cách rốn khoảng 3 inch (7,6 cm) về phía dưới, trên một kinh mạch châm cứu nội tại gọi là "jung-mei".

Khi ta vận động, suy nghĩ, ăn, ngủ hay làm bất cứ điều gì cần dùng năng lượng hay khí — mà mọi việc ta làm đều cần năng lượng — thì năng lượng này được dẫn tới các cơ bắp cụ thể để ta có thể làm được việc. Vậy nên nếu ta biết rằng những động tác nhất định khiến dòng năng lượng này tuôn chảy, và biết nó sẽ chảy qua những kinh mạch nào, thì ta có thể dùng chính vận động thân thể bình thường để khiến dòng năng lượng chảy qua những kinh mạch và tạng phủ tương ứng.

Tôi đã nói trước đây rằng ta bị jet lag vì đồng hồ thời gian bị xáo trộn và dòng chảy của khí bị gián đoạn do ta liên tục đổi múi giờ. Vậy nên nếu ta có những bài tập làm dịu sự gián đoạn ấy và khiến dòng năng lượng cân bằng hơn, thì ta sẽ giảm đáng kể tác động của jet lag.

Những bài tập này đã được người Trung Hoa cổ đại "giải mã" cho chúng ta từ nhiều trăm năm trước. Họ tìm ra rằng những động tác nhất định, khi kết hợp với những kỹ thuật hô hấp nhất định, mang lại sức khỏe tuyệt vời. Chính khí công mà tôi học được từ Trung Quốc, và giờ đây tôi tận dụng triệt để để chống jet lag. Phần lớn những động tác này có thể thực hiện bất cứ lúc nào, trong không gian chật hẹp nhất, kể cả ở cuối khoang một chiếc máy bay phản lực lớn.

Có khoảng 2000 loại khí công, chia thành 3 nhóm khác nhau. Y học: ở đây thầy thuốc Trung Hoa không chỉ cho bệnh nhân những bài khí công để tự tập, mà còn truyền chính khí của mình cho bệnh nhân để đẩy nhanh quá trình chữa lành. Một số ca hồi phục đáng kinh ngạc đã được ghi nhận ở Trung Quốc nhờ những kỹ thuật này. Nhưng chúng ta không bận tâm đến nhóm này. Nhóm tiếp theo là võ thuật: ở đây võ sĩ dùng những bài khí công phù hợp với võ thuật để nâng cao khả năng của mình trong lĩnh vực đó. Ta có thêm sức mạnh, chống chịu đòn tốt hơn, và di chuyển uyển chuyển, thăng bằng hơn. Nhưng ở đây ta cũng không bận tâm đến nhóm đó. Nhóm mà chúng ta quan tâm là Tự Chữa Lành. Ở đây ta làm những bài khí công với kỹ thuật hô hấp để tăng cường hệ miễn dịch và khả năng tự chữa lành của chính mình. Chính loại khí công này ta sẽ dùng để chống jet lag.

Hầu hết các bài khí công Tự Chữa Lành về cơ bản đều làm cùng một việc, nên chọn bài nào cũng không thật sự quan trọng. Trong trường hợp của chúng ta, ta chọn những bài kín đáo nhất và chiếm ít không gian nhất. Tuy nhiên, nếu ai đó muốn chữa một chứng bệnh hay một tạng cụ thể, thì sẽ có những bài khí công xác định giúp cho lĩnh vực ấy. Ví dụ, mỗi động tác trong bài Thái Cực Quyền hay kata (giờ ai cũng biết Thái Cực Quyền rồi, phải không? Những động tác chậm rãi tuyệt đẹp mà ta thấy hàng nghìn người Trung Hoa tập mỗi sáng trong các công viên khắp Trung Quốc) tự nó đã là một bài khí công. Tư thế gọi là "Hạc Xòe Cánh" (Stork Spreads Wings) trong ảnh số 3 được dùng để chữa bệnh cho hệ thần kinh trung ương. Còn tư thế "Đơn Tiên" (Single Whip) được dùng để trị các bệnh về xương, v.v. — xem ảnh số 4. Với ai quan tâm đến lĩnh vực này, tôi gợi ý tham khảo Băng số 22 của tôi tên là "T'ai Chi Healing" (Thái Cực Chữa Lành), hoặc băng "Form" cơ bản là Băng số 1, bài Dương Trừng Phủ (Yang Cheng-fu form).

Vậy giờ bạn đang ở cuối máy bay, sẵn sàng bắt đầu bài khí công. Chúng ta sẽ bắt đầu với bài khí công đứng đơn giản. Bởi bạn không muốn gây chú ý, tôi đã sửa đổi bài này một chút. Đứng thật yên, cảm nhận chuyển động của máy bay, thuận theo chuyển động ấy và cố giữ thăng bằng bằng cách cảm nhận sự nặng. Thả lỏng toàn bộ phần thân trên và cảm nhận sức nặng trên bàn chân. Giờ hơi khuỵu gối, nhớ rằng không được ngả người về trước gây áp lực lên đầu gối. Ảnh số 5 cho thấy tư thế này làm sai: hãy để ý đầu gối bị đè áp lực rất lớn. Ảnh số 6 cho thấy tư thế đúng: hãy để ý phần eo đã "thu vào" sao cho có một đường thẳng từ đỉnh đầu đến giữa bàn chân. Mông hơi thu vào một cách tự nhiên để giữ tư thế cân bằng hoàn hảo. Cằm thu nhẹ, đầu lưỡi đặt lên vòm miệng cứng ngay trên gờ răng như đang nói chữ "L". Giờ bạn chỉ cần chồng một bàn tay lên bàn tay kia và giữ cả hai tay trước điểm đan điền, cách rốn khoảng 3 inch. Nam giới để lòng bàn tay phải ở ngoài, nữ giới để lòng bàn tay trái ở ngoài. Từ khóa ở đây là thả lỏng! Hãy thả lỏng mọi cơ bắp không cần thiết, chỉ dùng những cơ thật sự cần để giữ bạn ở tư thế này. Thả lỏng đầu, cổ, vai và cánh tay, lưng.

Hô Hấp

Hầu hết mọi người thở bình thường, nghĩa là khi hít vào, bụng hơi đẩy ra ngoài để nhường chỗ cho không khí tràn vào phổi; khi thở ra, phổi co lại, cơ hoành đẩy lên trên và bụng thu vào. Đây là kỹ thuật thở bình thường mà ta sẽ dùng ở đây. Dù khi học khí công một cách nghiêm túc, có bốn kiểu thở khác nhau, nhưng giờ thì cứ thở bình thường.

Hãy thở sao cho đầy phổi, đừng ép hơi thở, chỉ thở cho đến khi bạn muốn dừng, rồi chờ đến khi bạn muốn thở ra trở lại. Có một khoảng chờ tự nhiên, trừ khi ta vừa chạy nhảy. Cứ thở tự nhiên, khi bạn muốn, đừng ép buộc gì. Đừng để lồng ngực nhô lên, vì điều đó cho thấy sự căng thẳng — hãy thả lỏng phần ngực trên. Ảnh số 7 cho thấy lồng ngực nhô lên khi hít vào, vai cũng nhô lên theo ngực. Như thế là sai. Ảnh số 8 cho thấy kiểu thở bằng bụng đúng, đây cũng là kiểu thở mà ca sĩ opera hay diễn viên được dạy.

Bạn làm bài này bao lâu tùy thích, hoặc cho đến khi "cảm thấy thư giãn". Khi xong, đừng đứng dậy đột ngột, mà hãy thoát khỏi tư thế này thật chậm rãi và bình tĩnh. Sau đó di chuyển loanh quanh trong khoảng không hạn chế của bạn khoảng 5 phút.

Trước khi bắt đầu bài khí công tiếp theo, ta có thể xổm lại 3 lần.

Khí Công Bước Đi (Qigong Walking)

Bài này sẽ là phần chính trong lúc bạn đứng ở cuối máy bay. Nó giống như thể bạn vừa có một chuyến đi bộ dài sảng khoái. Bài tập này do Chính phủ Trung Quốc phát kiến: họ tập hợp tất cả các chuyên gia khí công hàng đầu và yêu cầu họ phát minh một dạng khí công đơn giản mà toàn dân có thể dễ dàng học, và bất kỳ ai ở bất kỳ độ tuổi nào cũng có thể tập. Có một huyệt châm cứu ở đáy bàn chân gọi là "Dũng Tuyền" (bubbling well — suối sôi), và đây là huyệt thận chính hay khởi đầu trong cơ thể. Người ta nói khí của ta "phun" ra từ đây để làm việc cho ta. Vậy nên nếu ta kích hoạt huyệt này thì ta kích hoạt toàn bộ cơ thể. Và đó chính là điều bài tập này hướng tới. Với người ngoài nhìn vào, bạn chỉ đang đứng đó đung đưa qua lại — một việc được coi là "bình thường" trên máy bay, một việc người ta làm để vận động chút ít nhằm chống lại sự buồn chán vì phải ngồi suốt. Dĩ nhiên, ta thấy người ta duỗi người, đi lại, đứng lên trên máy bay, vậy thì đung đưa từ chân này sang chân kia có gì lạ!

Cách làm. Bạn đứng với một bàn chân trước bàn chân kia như thể vừa bước một bước. Trọng lượng lúc này dồn lên bàn chân sau (xem ảnh số 9). Chuyển trọng lượng lên bàn chân trước và để gót chân sau nhấc khỏi mặt đất như đang bước đi (ảnh số 10). Tuy nhiên, bạn không chỉ đơn thuần đổi trọng lượng — có một "mẹo" ở đây: khi đổi trọng lượng, bạn nên ấn bàn chân trước xuống mặt đất và cảm nhận trọng lượng chuyển dịch khắp bàn chân. Giờ, khi gót chân sau nhấc khỏi mặt đất, bạn không chỉ nhấc gót mà còn lăn bàn chân khi nó rời mặt đất, sao cho phần ức bàn chân (ball of the foot) giờ đang ấn xuống đất. Việc này phải làm khá chậm rãi và dứt khoát.

Sau khi làm thành thục, bạn lăn bàn chân sau trở lại trên gót khi đổi trọng lượng về bàn chân sau; và khi trọng lượng về hết phía sau, các ngón chân trước nhấc khỏi mặt đất — hay đúng hơn là "lăn" lên trên — sao cho bàn chân trước giờ tựa trên gót, ngón chân rời khỏi mặt đất (xem ảnh số 11). Cũng như động tác tiến, bạn đã dứt khoát lăn trọng lượng lên bàn chân sau, cảm nhận sự đổi trọng lượng bên dưới bàn chân, và giờ gót chân trước của bạn đang ấn xuống mặt đất, hay đúng hơn là xuống sàn cuối khoang máy bay. Bạn lặp lại bài này, đếm mỗi lần tiến và lùi là một, đủ sáu mươi lần. Rồi bạn đổi chân, để bàn chân trước kia giờ thành bàn chân trước. Làm lại sáu mươi lần rồi đổi trở lại. Tôi có thể làm thế suốt bốn năm tiếng, nhưng bạn có thể không muốn. Khi đã đủ, bạn có thể ngồi nghỉ một lát rồi đứng lên lặp lại. Tôi thấy rằng bộ phim trên máy bay mang một ý nghĩa hoàn toàn mới khi bạn chỉ xem nó mà không nghe nó. Đứng ở cuối máy bay, bạn không có tai nghe, nên chỉ xem được phim, và điều này cũng giúp giết thời gian.

Hô hấp. Hơi thở cho động tác bước đi này là hơi thở tự nhiên đã bàn ở trên; bạn phải hít vào khi tiến và thở ra khi lùi. Như vậy bạn sẽ làm động tác hài hòa với hơi thở của chính mình, và chính hơi thở quyết định bạn nên làm động tác nhanh đến mức nào. Còn một động tác nữa liên quan đến kiểu bước đi này, tuy không tuyệt đối cần thiết nhưng làm tăng hiệu quả. Tôi đoán điều đó phụ thuộc vào việc cuối máy bay có đông người qua lại không và bạn có thích người ta nhìn chằm chằm vào mình không. Riêng việc bước đi thì ổn, người ta chỉ nghĩ bạn đang vận động chút ít và thấy khá chấp nhận được. Nhưng động tác cánh tay thì... thôi, làm nếu bạn muốn.

Giả sử bạn để bàn chân trái phía trước. Khi bạn đung đưa tới trước trên chân ấy, hai cánh tay được vung lên và ra về phía bên phải của bạn như trong ảnh số 12. Cú vung này là vung tay lỏng lẻo, hoàn toàn không kiểm soát — hai cánh tay cứ thế rơi xuống và văng ra hai bên một cách tự nhiên theo động tác tiến tới. Giờ, khi bạn ngồi lại về bàn chân phải, hai cánh tay được vung ra về phía bên trái của bạn theo cùng cách như trong ảnh số 13. Các cú vung đảo chiều xảy ra nếu bàn chân phải của bạn ở phía trước.

Các Bài Tập Khác & Lời Kết

Càng nhiều âm (công phu, mất mát) thì càng nhiều dương (thu hoạch) — hãy dùng sách này như một chỉ dẫn.

Với tất cả những điều trên, giờ bạn đã có cái mà tôi thấy là cách tốt nhất để chống jet lag. Ngay cả khi bạn chỉ làm được một phần trong những quy trình trên trong một chuyến bay dài, bạn vẫn được lợi rất nhiều trong việc chống jet lag.

Hãy nhớ rằng tôi vốn là một người cực đoan, và tin rằng nếu một phương pháp quá dễ thì nó thật sự không đáng. Để có thu hoạch lớn (dương), bạn phải có âm lớn (công phu, hay mất mát). Cuốn sách Food For Spirit của tôi khá cực đoan, nhưng tôi có giải thích rằng người ta không nhất thiết phải làm mọi điều tôi đề xướng trong sách ấy, dù chúng hữu ích với chính tôi. Thật ra, nếu ai đó lấy hết thông tin trong cuốn ấy và bám theo răm rắp thì có lẽ sẽ gặp tác dụng ngược chứ chẳng tốt đẹp gì, bởi phương pháp của tôi cực đoan. Trong sách ấy tôi nói rằng người ta phải thay đổi dần dần, chứ không phải một lúc. Cũng theo tinh thần đó, xin hãy lấy từ cuốn sách này những gì bạn muốn, thử những cách chống jet lag khác nhau, và dùng cuốn sách này như một chỉ dẫn. Nhưng nếu muốn, hãy thử toàn bộ phương pháp, và bạn sẽ thật sự thành công trong việc chống jet lag. Một chút jet lag thì tốt hơn nhiều jet lag, nên hãy thử một số bài tập và cách ăn uống này, xem cách nào hợp với bạn nhất.

Có nhiều phương pháp tôi dùng để chống jet lag, và những điều trên là dễ nhất mà tôi từng gặp. Tuy nhiên, còn một số bài tập khác từ cách làm của người Trung Hoa mà tôi cũng sẽ đưa vào đây. Bạn có thể thử chúng, vì một số có thể hợp với bạn hơn những bài khác.

Khí Công Đứng (Bản Đầy Đủ)

Tôi đã trình bày bài khí công đứng rất đơn giản ở trên, nhưng nhiều người sẽ muốn trải nghiệm bài khí công đứng đầy đủ, không chỉ như cách chống jet lag mà còn như cách nâng cao sức khỏe toàn diện.

Hơi thở vẫn như bài khí công đứng cơ bản. Còn hai cánh tay sẽ làm điều khác đi. Khi bạn đứng ở tư thế cơ bản, hai cánh tay giờ sẽ nâng lên trước mặt bạn. Hãy để ý cách khuỷu tay buông xuống chứ không nâng lên — điều này giúp giữ lồng ngực thư giãn. Hai lòng bàn tay giữ sao cho có một đường da thẳng giữa ngón cái và ngón trỏ, và hơi hướng ra ngoài như thể đang dâng tặng điều gì cho ai đó. Hai ngón trỏ ở khoảng ngang ngực trên và cách nhau khoảng hai đến ba inch (5–7,6 cm). Khi bạn trải nghiệm tư thế này với hơi thở tự nhiên sâu và chậm, bạn sẽ để ý rằng mình bắt đầu đung đưa qua lại theo nhịp thở. Đừng nhìn chằm chằm, cũng đừng tập trung vào bất cứ thứ gì cụ thể; chỉ nhìn thẳng về phía trước và hơi cúi xuống. Không đi sâu vào cả một cuốn sách về khí công — vốn sẽ rất dài ở cấp nâng cao — ở đây ta chỉ đề cập những điều cơ bản. Hãy thử, trong mỗi lần thở ra, hình dung một thứ gì đó (một hũ mật ong chẳng hạn) chảy xuống phía trước cơ thể bạn; một số người thích hình dung một viên bi hay một hạt đậu. "Thứ" ấy cứ lăn xuống phía trước cơ thể và dừng lại ở khoảng 3 inch dưới rốn. Cứ thở dài và nhẹ nhàng, rồi cuối cùng bạn sẽ bắt đầu cảm nhận được những điều đang diễn ra. Không phải việc của tôi khi nói cho bạn biết bạn sẽ trải nghiệm điều gì ở đây, vì bạn có thể bắt đầu "cảm thấy" những thứ không thật sự diễn ra. Nhưng mọi thứ sẽ diễn ra.

Thời gian. Bạn nên tập tư thế tay cao này khoảng mười phút với đầu gối hơi khuỵu. Sau mười phút, tức hai phần ba tổng thời gian khí công của bạn, bạn nên hạ hai cánh tay xuống tư thế thấp như trong ảnh số 16. Lòng bàn tay và cánh tay không thay đổi hình dạng chút nào — bạn chỉ xoay khớp vai để hạ cánh tay xuống. Luôn có khoảng cách chừng một nắm tay dưới hố nách ở cả hai tư thế. Tư thế này nên kéo dài 5 phút, tức một phần ba tổng thời gian khí công.

Kết thúc. Từ từ để hai cánh tay nâng lên và mở ra hai bên, hít vào. Đưa hai lòng bàn tay về trước mặt, lòng bàn tay hướng xuống, rồi thở ra trong khi ấn hai lòng bàn tay xuống và từ từ đứng thẳng lên để kết thúc.

Khí Công Tam Tiêu (Triple Warmer)

Như tôi đã nói, một phần vấn đề là sự mất cân bằng âm dương trong cơ thể. Khí công "tam tiêu" là bài ta dùng để chỉnh lại sự mất cân bằng ấy. Nó hiệu quả bất kể bạn đang ở độ cao năm dặm hay chỉ đang chuẩn bị cho một ngày làm việc mà cảm thấy mình "thức dậy nhầm bên giường", nói cách khác là mất cân bằng với gần như mọi thứ.

Khí công tam tiêu tác động lên 3 khoang "sinh nhiệt" trong cơ thể. Có 3 khoang trong cơ thể tạo ra nhiệt: bài tiết, tiêu hóa và hô hấp (hay tâm trí). Trong y học Trung Hoa, hô hấp và tâm trí gắn liền với nhau. Vậy nên ta bắt đầu bằng việc cân bằng các tạng bài tiết, tức "hạ tiêu"; rồi đến các tạng tiêu hóa, tức "trung tiêu"; và kết thúc bằng các tạng hô hấp hay tâm trí, tức "thượng tiêu".

Bài tập này có cách làm dễ và cách làm mở rộng. Cách mở rộng là cách đúng về mặt kỹ thuật, còn "cách dễ" dành cho những người không thể xổm xuống. Tôi sẽ bắt đầu bằng cách đúng rồi trình bày cách dễ. Khác biệt duy nhất giữa hai cách là ở cách dễ, ta bắt đầu mà không xổm xuống, mà chỉ khởi từ tư thế đứng. Trong bài này ta thực hiện 9 động tác: mỗi phần trong 3 phần làm 3 lần, thành 9. Bạn đứng như trong bài khí công đứng thông thường. Dùng cách thở bình thường, bạn hít vào khi hai lòng bàn tay nâng lên và hướng vào trong. Hãy để ý bụng hơi đẩy ra ngoài khi hít vào. Giờ, tiếp tục vòng tròn mà hai lòng bàn tay vạch ra, hai lòng bàn tay đi ra ngoài, vượt qua hai bên cơ thể; và khi bạn thở ra, bạn xổm xuống và thở ra trong khi hai lòng bàn tay "xúc" xuống như đang xúc cát ở bãi biển. Giờ, không dừng lại (toàn bộ bài này là liên tục), hai lòng bàn tay xoay lên trên như thể để cát chảy hết ra khỏi lòng bàn tay, trong khi bạn đứng lên và nâng hai lòng bàn tay lên ngang ngực trên. Bạn hít vào. Tiếp tục, bạn vẫn đứng lên và nhón lên trên các ngón chân khi hai lòng bàn tay nâng tiếp lên về phía cằm. Tất cả đều trong lúc hít vào. Trong khi nhón trên ngón chân, bạn lật cả hai lòng bàn tay và ấn xuống về phía bụng dưới bằng cả hai lòng bàn tay, thở ra khi bạn ngồi trở lại trên gót chân (xem ảnh số 24). Đây là phần thứ nhất của bài, dành cho khoang sinh nhiệt thấp. Giờ bạn tiếp tục động tác hạ xuống đó và lại "xúc" khi xổm, và lặp lại phần ấy thêm hai lần nữa, tổng cộng 3 lần. Vậy khi thở ra, bạn không dừng lại khi về tới ảnh số 24, mà tiếp tục hạ xuống để xổm lần nữa.

Phần thứ hai dành cho khoang sinh nhiệt giữa bắt đầu từ chỗ phần thứ ba của lần 1 kết thúc, khi bạn hạ gót chân và ấn xuống. Giờ, cả ba phần đều bắt đầu giống nhau: xổm xuống và "xúc" bằng hai bàn tay. Vậy ta lại hạ xuống y hệt bài trước và xúc. Trở lên như trước, nhón lên trên ngón chân đúng như cách cũ. Đến đây thì phần thứ hai có chút khác biệt: lần này bạn nên lật hai lòng bàn tay ra ngoài, hướng ra xa mình. Giờ hãy đẩy cả hai lòng bàn tay ra xa bạn, rồi đưa chúng ra hai bên để ấn xuống lần nữa. Thở ra khi bạn lại hạ gót chân, xổm thẳng xuống và xúc vào bằng hai lòng bàn tay như trước. Giờ bạn lặp lại phần thứ hai thêm hai lần nữa, lại thành 3 lần.

Phần thứ ba lại bắt đầu y hệt như phần 1 và 2: xúc xuống từ phần cuối của phần 2 rồi xúc lên, đứng lên nhón trên ngón chân. Lần này, bạn để cả hai lòng bàn tay "đổ" qua trên đầu mình. Nín thở khi bạn đẩy lên trên bằng cả hai lòng bàn tay và ra hai bên. Rồi đẩy xuống hai bên trong khi bạn lại hạ mình xuống trên gót chân. Tiếp tục động tác hạ xuống, xổm và xúc cho đến khi hoàn thành 3 lần tiến trình của phần thứ ba. Sau lần thứ ba, chỉ cần đưa hai lòng bàn tay xuống hai bên và không xổm nữa.

Giờ tôi thừa nhận, bài này có thể hơi khó trên máy bay, nhưng chẳng phải ta đều từng thấy người ta vươn vai trên máy bay đó sao? Tôi từng thấy rồi, nên tôi đoán nó cũng không ngớ ngẩn lắm; và thật ra, hầu hết người trên chuyến bay dài đều biết nó khó khăn thế nào, nên bất cứ điều gì bạn làm, họ đều hiểu rõ ràng đó là để cố giữ cơ thể sống sót qua một chuyến bay dài như thế.

Huyệt Đại Tràng 10 (Colon 10)

Bạn biết cái cảm giác khó chịu khi vừa ăn một bữa ăn máy bay nhão nhoét chứ? (Bạn biết chứ! Chẳng phải bạn đã đọc cuốn sách này sao!) Được rồi, không phải ai cũng hoàn hảo, và tôi hiểu rằng một số bạn sẽ không cưỡng nổi món ăn miễn phí, phần lớn chỉ vì quá buồn chán! Vậy giả sử bạn có cảm giác đầy ứ, ghê ghê trong bụng vì bạn không chỉ ăn, mà còn ăn quá nhiều món "rác" người ta đưa cho bạn. Động tác xổm sẽ giúp rất nhiều ở đây, nhưng ta còn có một huyệt châm cứu khá kỳ diệu tên là Đại Tràng 10 (Colon 10). Huyệt này nằm ở mặt ngoài cẳng tay trên, ngay dưới khớp khuỷu tay. Hãy dò quanh bằng ngón cái, ấn với lực trung bình cho đến khi bạn tìm thấy nó. Bạn sẽ biết khi chạm đúng: nó sẽ khá đau và nhạy. Sau vài lần thăm dò đầu tiên, bạn sẽ chịu được khá nhiều lực ấn lên huyệt này. Hãy ấn nó. Việc này sẽ kích hoạt đại tràng để thức ăn trong bụng bạn có nơi mà đi. Điều này không chỉ hiệu quả trên máy bay mà cả khi bạn đang ở rạp phim và ăn quá nhiều. Nếu ở một mình, dĩ nhiên hãy kín đáo, kẻo người ta nghĩ bạn đang làm việc gì khác! Huyệt này có ở cả hai cánh tay, cùng một vị trí.

Trị Đau Đầu Do Độ Cao

Đau đầu do độ cao xảy ra khi bạn bị "quá sức" vì ở trên cao. Và bất kể khoang máy bay có được điều áp hay không, sau một chuyến bay dài, bạn vẫn sẽ bị một dạng "say độ cao" nào đó, dù chỉ là một cơn đau đầu nhẹ. Điều này dĩ nhiên sẽ xảy ra nếu bạn chẳng may đến Denver, Colorado để làm ăn và phải biểu diễn. Denver cao một dặm, và một số thị trấn ngoại ô còn cao hơn nữa.

Bạn vẫn phải biểu diễn, nên ngoài việc dùng lá cô-ca — không, không phải cô-ca-in đâu, mà là một liều thuốc vi lượng (homeopathic) làm từ kết tinh lá cây cô-ca; tôi đoán nó giống cô-ca-in nhưng không bất hợp pháp, bạn có thể mua ở các cửa hàng sức khỏe khắp nước Mỹ và hầu hết các nước phương Tây — bạn chỉ dùng bốn năm hạt thứ này thôi. Và cho chắc ăn, hãy để lại lọ hạt trắng tí hon ấy ở đất nước bạn vừa rời đi; đừng cố mang nó qua hải quan khi về nhà. Khi xét nghiệm thì dĩ nhiên nó sẽ "qua" vì có rất ít cô-ca trong thứ này, nhưng bạn sẽ bị giữ ở phòng hải quan một lúc lâu trong khi họ kiểm tra.

Ta còn có một huyệt châm cứu, cũng là huyệt đại tràng, tên là Đại Tràng 4 (Colon 4). Huyệt này thường giúp ích với mọi cơn đau đầu do độ cao gây ra. Hãy dò quanh trên lòng bàn tay, ngay phía trên chữ "V" mà ngón cái và ngón trỏ tạo thành khi bạn nhìn vào mu bàn tay — thấy một điểm đau không? Được rồi, bạn đã tìm thấy Đại Tràng 4. Hãy ấn huyệt này theo nhịp ấn–nhả, hít vào khi ấn và thở ra khi nhả. Điều này sẽ giúp ích. Dĩ nhiên ta còn có aspirin, nếu bạn "có thiên hướng" ấy, nhưng nó cũng làm tê mờ các giác quan của bạn phần nào.

Lời Kết

Trong cuốn sách này, tôi đã cố truyền đạt một số phương pháp của riêng mình để chống jet lag. Chúng hiệu quả với tôi, và tôi biết rằng bất kỳ ai được tôi chỉ cho đều thấy chúng giúp ích rất nhiều. Nên hy vọng chúng cũng sẽ hiệu quả với bạn. Tuy nhiên, đừng mong những phương pháp này phát huy tác dụng nếu bạn chỉ làm chúng một cách nửa vời. Bạn nhận được đúng những gì bạn bỏ ra, và nếu bạn chỉ "làm chơi làm bời", thì có lẽ bạn chỉ giảm được một nửa mức jet lag so với bình thường. Dù sao đi nữa, với những bài tập này, "một chút" vẫn tốt hơn "không có gì", và một chút jet lag thì tốt hơn nhiều jet lag.

Cơ thể con người, và bất cứ điều gì ẩn chứa bên trong nó, là một điều kỳ diệu — kỳ diệu hơn những gì ta có thể tưởng tượng. Chúng ta, không ai trong chúng ta hiểu trọn về chính mình; nếu hiểu được, thì hẳn ta đã hiểu được Thượng Đế.

Chúc bay vui vẻ, những người bạn bay của tôi — và nếu có thể, đừng bay quá nhiều, vì sau một thời gian, dù có những bài tập Trung Hoa tuyệt vời này, nó vẫn có xu hướng "đến đòi nợ" bạn đấy.