Bản dịch tiếng Việt có chú giải

“Béchamp hay Pasteur? Một chương bị lãng quên trong lịch sử sinh học” — E. Douglas Hume, ấn bản sửa đổi lần thứ ba, 1947.

Lời người dịch

Cuốn sách này ra đời năm 1923, được Ethel Douglas Hume viết như một bản cáo trạng. Giọng văn của bà sắc lạnh, đôi khi cay nghiệt, và bà không hề giấu thiên kiến: bà tin Béchamp bị đánh cắp công trình. Độc giả hôm nay cần đọc nó với hai thái độ cùng lúc — tôn trọng vì những gì nó phơi ra là thật, và cảnh giác vì nó viết bằng niềm tin chứ không phải bằng phản biện.

Bản dịch dưới đây không phải bản dịch từng chữ của toàn bộ 274 trang. Đó là một bản dịch – lược thuật trung thành: giữ nguyên cấu trúc 21 chương, dịch sát các đoạn mở đầu, các luận điểm trung tâm và những trích dẫn quan trọng; phần dẫn chứng phụ được tóm lược. Mọi chỗ tôi thêm thông tin để đối chiếu khoa học hiện đại đều nằm trong khung Chú giải của người dịch và không thuộc về Hume.

Ch. I — Antoine Béchamp (Antoine Béchamp)

Hume mở đầu bằng hai đám tang, đặt cạnh nhau. Đó là toàn bộ luận điểm của cuốn sách, nén vào hai trang.

“Vào một ngày thu năm 1895, tại Villeneuve-l'Étang, không xa Paris, một người Pháp qua đời — người được tung hô là ngôi sao hiếm có của khoa học, là ân nhân tối thượng của nhân loại. Tang lễ quốc gia, những bài báo dài, những lời tri ân công khai và riêng tư, tất cả đổ về sự ra đi của Louis Pasteur. Cuộc đời ông được ghi chép đầy đủ; tượng ông được dựng khắp nơi; tên ông được đặt cho một hệ thống lý thuyết, và những viện nghiên cứu theo phương pháp của ông mọc lên khắp thế giới.”

“Mười hai năm rưỡi sau, ngày 15 tháng 4 năm 1908, tại một căn nhà khiêm tốn ở khu sinh viên Paris, một cụ già chín mươi hai tuổi qua đời. Đám tang có một tiểu đội lính — vì Giáo sư Pierre Jacques Antoine Béchamp là Hiệp sĩ Bắc Đẩu Bội tinh. Ngoài ra chỉ có hai người con dâu, vài người cháu, một số bạn cũ và một người hâm mộ người Mỹ. Không có nghi lễ hoành tráng nào cho thấy một nhà khoa học vĩ đại vừa ra đi — nhưng suy cho cùng, đây không phải lần đầu tiên người đương thời đánh giá thấp một con người.”

Hume kể tiếp cái chết của con trai Béchamp — Joseph, nhà vi trùng học trẻ tài năng, chết đuối khi tàu bệnh viện Portugal bị tàu ngầm Đức đánh chìm. Và bà kết thúc chương bằng câu trích Mạnh Tử:

“Khi Trời giao cho một người việc lớn ở đời, ắt trước hết làm cho lòng người ấy đau, gân cốt mỏi mệt, thân thể đói khát, công việc bị trắc trở — để mở rộng tâm trí người ấy ra trước thế gian, và bền vững ý chí vượt qua nơi kẻ khác gục ngã.”

— Mạnh Tử, thiên Cáo Tử hạ (孟子·告子下), Hume trích dẫn

PHẦN MỘT — Bí ẩn của sự lên men

Ch. II — Một Babel lý thuyết (A Babel of Theories)

“Trước khi xem xét những đóng góp của Béchamp và Pasteur cho các vấn đề khoa học của thời đại họ, có lẽ nên nhớ lại sự hỗn loạn hoàn toàn của tư tưởng đang ngự trị trong thế giới khoa học khi ấy về bí ẩn của sự sống và cái chết, và về hiện tượng lên men.”

Ba câu hỏi lớn đặt ra trước nhà nghiên cứu: Chất sống là gì? Nó sinh ra thế nào — tự sinh hay từ sự sống có trước? Điều gì khiến vật chất biến đổi thành “lên men”? Hume dẫn lại các lý thuyết chồng chéo của thế kỷ 19: thuyết “protoplasm” như một hợp chất hóa học duy nhất, thuyết “albuminoid” đồng nhất, thuyết tự sinh của Needham, công trình của Lavoisier, và những phỏng đoán về “hạt phân tử” bí ẩn trong mô.

Luận điểm: không ai hiểu gì cả — và chính trong khoảng trống đó, hai người Pháp bước vào với hai câu trả lời khác nhau.

Ch. III — Hồi ký năm 1857 của Pasteur (Pasteur's Memoirs of 1857)

“Louis Pasteur, con trai một người thợ thuộc da, sinh năm 1822 tại Dôle. Ý chí mãnh liệt, sự khôn ngoan thực dụng nhạy bén và tham vọng không mệt mỏi là những nét nổi bật trong tính cách ông.”

Hume kể chuyện Pasteur phát hiện tính bất đối xứng của tinh thể tartrate, cách ông chạy ra khỏi phòng thí nghiệm ôm chầm lấy người quản thủ rồi kéo ông ta vào vườn Luxembourg để giảng giải — một chi tiết bà dùng để vẽ chân dung một người biết cách quảng bá phát hiện của mình. Bà đối chiếu với Béchamp: người chỉ lặng lẽ gửi ghi chép lên Viện Hàn lâm và không buồn để ý rằng chúng bị người khác dùng lại.

Luận điểm: khoa học không chỉ là dữ liệu; nó là quyền phát ngôn. Pasteur hiểu điều đó sớm hơn bất kỳ ai.

Ch. IV — Thí nghiệm Ngọn hải đăng của Béchamp (Béchamp's Beacon Experiment)

“Chính tại thủ phủ Alsace, Strasbourg, Giáo sư Béchamp đã đạt những thắng lợi khoa học đầu tiên... Tại đó, trong quá trình nghiên cứu hóa học, ý tưởng nảy ra với ông: đem niềm tin phổ biến rằng đường mía tự biến đổi thành đường nho ra thử thách bằng một thí nghiệm nghiêm ngặt.”

Ngày 16/5/1854, trong phòng thí nghiệm Trường Dược Strasbourg, ông bắt đầu chuỗi quan sát mà sau này gọi là Expérience Mère — “Thí nghiệm Mẹ”, hay “Thí nghiệm Ngọn hải đăng”. Đường mía tinh khiết hòa trong nước cất, đựng trong bình nút kín, có thêm đá vôi. Thí nghiệm kết thúc ngày 3/2/1855: đường bị nghịch đảo, nấm mốc xuất hiện, trong một môi trường không có chất đạm.

Luận điểm: mầm sống đến từ không khí, không cần “chất đạm sống” làm nguyên liệu; và môi trường khoáng (đá vôi) đủ để nuôi chúng.

Ch. V — Những tuyên bố và mâu thuẫn (Claims and Contradictions)

“Chuỗi quan sát vĩ đại của Giáo sư Béchamp... đã chứng minh rõ ràng khả năng xuất hiện của chất lên men trong một môi trường không có chất đạm. Vì sự thật này chưa từng được tin cho đến thời điểm ấy, rõ ràng Béchamp là người đầu tiên xác lập nó.”

Hume đặt hai bản hồi ký cạnh nhau và chỉ ra rằng quy trình năm 1857 của Pasteur “hoàn toàn khác”: Pasteur lấy chất lên men đã hình thành trong một lần lên men thông thường, rồi cấy vào nước men bia — một dung dịch phức tạp gồm đạm và khoáng. Từ đó ông thu được cái ông gọi là “lên men lactic”.

Luận điểm: Pasteur không chứng minh được sự sống xuất hiện từ môi trường vô cơ; ông chỉ cho thấy nó phát triển trong môi trường hữu cơ. Béchamp đi xa hơn một bước.

Ch. VI — Chất lên men hòa tan (The Soluble Ferment)

Béchamp tách được phần “hòa tan” của nấm men bằng cách nghiền, thêm natri acetat, lọc, rồi kết tủa bằng cồn. Ông chứng minh phần dịch lọc này có khả năng nghịch đảo đường, và sức nóng phá hủy hoạt tính đó — nghĩa là nó là một chất hữu cơ hoạt động, không phải một phản ứng hóa học thuần túy. Ông gọi đó là zymase.

“Ông phát hiện rằng sức nóng phá hủy hoạt tính của chất lên men do nấm men và nấm mốc tiết ra, cũng như sức nóng phá hủy hoạt tính của lúa mạch nảy mầm, của diastase và các chất lên men hòa tan khác.”

Luận điểm: có hai loại men — men gắn với cấu trúc tế bào, và men hòa tan do tế bào tiết ra. Đây là nền tảng của enzym học hiện đại.

Ch. VII — Lý thuyết và những người tranh đấu (Rival Theories and Workers)

“Một trong những nhân tố chính dẫn đến thành công của Pasteur là sự nhanh nhạy đẩy mình lên hàng đầu trong bất kỳ câu hỏi khoa học nào, qua đó dồn sự chú ý của công chúng về phía mình.”

Khi Pouchet làm sống lại cuộc tranh luận về tự sinh, Pasteur nhảy vào và thắng — nhưng Hume dẫn lời Béchamp rằng quan sát của cả Pouchet lẫn Pasteur đều thiếu chính xác, nên chiến thắng ấy không chứng minh được gì nhiều. Bà cũng ghi lại bước ngoặt kỳ lạ: người từng dạy rằng nấm men tự sinh, giờ lại giảng say sưa về “mầm mống trong không khí”.

Luận điểm: Pasteur chuyển lập trường khi lập trường cũ bất lợi — và mỗi lần chuyển, ông không thừa nhận người đã đưa ông tới đó.

PHẦN HAI — Các microzyma

Ch. VIII — “Những hạt nhỏ” (The “Little Bodies”)

“Cũng như một số nhạc sĩ dường như sinh ra đã có sẵn năng khiếu với một nhạc cụ nhất định, trong thế giới khoa học thỉnh thoảng xuất hiện những người có năng khiếu đặc biệt với các công cụ kỹ thuật.”

Béchamp nhìn thấy trong mô những hạt nhỏ hơn tế bào. Ông không vội đặt tên hay kết luận; ban đầu ông chỉ gọi chúng là “những hạt nhỏ” (little bodies) — một sự thận trọng mà Hume dùng để đối chiếu với thói quen tuyên bố dứt khoát của Pasteur. Sau nhiều năm, ông đặt tên chúng là microzyma.

Luận điểm: đơn vị sống không phải tế bào — tế bào được xây từ những đơn vị nhỏ hơn. Đây là một tuyên bố táo bạo vào thập niên 1860.

Ch. IX — Bệnh của tằm (Diseases of Silk-Worms)

“Vào đầu năm 1865, dịch bệnh trong đàn tằm đã trở nên trầm trọng đến mức ngành tơ lụa Pháp bị đe dọa nghiêm trọng... Bệnh được biết đến với tên ‘pébrine’, từ chữ địa phương pébré, nghĩa là hạt tiêu.”

Béchamp, không được cấp kinh phí, tự bỏ tiền túi, đã trình bày trước Hội Nông nghiệp Hérault rằng pébrine là bệnh ký sinh và có thể phòng bằng creosote. Nhưng chính phủ giao việc cho Pasteur, và các hội nông nghiệp chờ “phán quyết chính thức”.

Luận điểm: ở đây Hume đưa ra lời buộc tội nặng nhất — rằng Pasteur được hưởng lợi từ sự chậm trễ hành chính. Cần đọc song song với ghi chép hiện đại: Pasteur thực sự đã dành nhiều năm nghiên cứu và cứu được ngành tằm; tranh chấp là về ưu tiên, không phải về việc ông có làm việc hay không.

Ch. X — Thí nghiệm trong phòng thí nghiệm (Laboratory Experiments)

Hume dựng lại bối cảnh lý thuyết: Virchow nói tế bào là đơn vị sống; Henle nói tế bào được cấu tạo từ những hạt nhỏ hơn; Béchamp và Pasteur cùng bước vào, nhưng đi hai hướng.

“Đối với ông, trong cơ thể không có gì thực sự sống động; những vận hành kỳ diệu của nó không bao giờ gợi cho ông ý niệm về những tác nhân sống tự chủ.”

Luận điểm: Pasteur hiểu cơ thể như một bộ máy hóa học; Béchamp hiểu nó như một xã hội tế bào. Hai hình dung này sinh ra hai nền y học.

Ch. XI — Thí nghiệm của Tự nhiên (Nature's Experiments)

Béchamp không chỉ làm thí nghiệm trong phòng; ông đi vào bệnh viện. Một nang gan được cắt bỏ cho thấy microzyma ở mọi giai đoạn phát triển — “cô lập, kết hợp, kéo dài: nói ngắn gọn, những vi khuẩn thực sự”. Một bác sĩ học trò của ông chứng minh dịch trong vết phỏng nước có microzyma và chúng tiến hóa thành vi khuẩn.

“Một ngày kia, một tai nạn mang lại đóng góp thú vị... khuỷu tay bị vỡ nát, phải cắt cụt trong vòng bảy đến tám giờ sau tai nạn.” Béchamp dùng chính mô cắt cụt ấy để theo dõi sự xuất hiện của vi khuẩn trước khi có bất kỳ dấu hiệu nhiễm trùng từ ngoài.

Luận điểm: nếu vi khuẩn xuất hiện trong mô kín trước khi tiếp xúc với không khí, thì chúng không thể "xâm nhập" từ ngoài.

Ch. XII — Một vụ đạo văn bị chặn đứng (A Plagiarism Frustrated)

“Sự tương phản rõ rệt giữa Béchamp và Pasteur nằm ở chỗ: người trước đòi hỏi một trình tự logic giữa các quan điểm của mình, người sau bằng lòng đưa ra những quan điểm dường như mâu thuẫn nhau.”

Hume chỉ ra một mâu thuẫn nội tại nổi tiếng: Pasteur cho rằng cơ thể khỏe mạnh miễn nhiễm với sinh vật lạ, nhưng đồng thời cho rằng sinh vật lạ gây bệnh bằng cách xâm nhập. “Làm sao sinh vật lạ có thể gây bệnh cho một cơ thể mà, theo Pasteur, chúng không thể vào được cho đến khi bệnh đã phát?”

Luận điểm: thuyết vi trùng, ở dạng thô, có một lỗ hổng logic — và Béchamp đã nhìn thấy nó trước khi nó thành giáo điều.

Ch. XIII — Microzyma nói chung (Microzymas in General)

Đây là chương lý thuyết. Béchamp mô tả microzyma có mặt trong mọi mô lành, khác nhau theo loài, theo tuổi, theo cơ quan và theo giới tính; chúng là tác nhân của cả sự kiến tạo lẫn sự phân hủy.

“Ông không còn giữ được món quà quý giá là sự độc lập... và nhờ Pasteur, chính cái tên ‘microzyma’ gần như bị coi là điều rủa ở Viện Hàn lâm Khoa học Paris.”

Luận điểm: một lý thuyết có thể bị giết không phải bằng phản chứng, mà bằng cách làm cho cái tên của nó không thể thốt ra.

Ch. XIV — Những xác nhận hiện đại (Modern Confirmations of Béchamp)

Hume dẫn diễn văn của Giáo sư E. A. Minchin trước Hội đồng Động vật học, Hiệp hội Khoa học Anh, Manchester 1915: “Nhiều nhà tế bào học dường như thực sự coi tế bào... là khởi nguyên của vạn vật, là đơn vị nguyên thủy trong tiến hóa. Về phần tôi, tôi thà tin vào sự sáng tạo đặc biệt của con người còn hơn tin rằng tế bào Metazoa, với tổ chức phức tạp và phương thức phân chia nhân hoàn hảo ấy, lại là điểm khởi đầu.”

Luận điểm: nửa thế kỷ sau, một chuyên gia hàng đầu đã nói điều Béchamp nói từ thập niên 1860 — rằng tế bào không phải đơn vị nguyên thủy.

PHẦN BA — Giáo phái vi trùng

Ch. XV — Nguồn gốc của “y học dự phòng” (The Origin of “Preventive Medicine”)

“Chính vào đầu năm 1879, Pasteur được bầu vào Viện Hàn lâm Y học với đa số hơn một phiếu. Tham vọng của ông quả thực đã thúc ông mở ra ‘một kỷ nguyên mới trong sinh lý và bệnh lý học’, nhưng có lẽ bất hạnh cho thế giới khi, thay vì đưa ra giáo huấn đầy đủ hơn của Béchamp, ông lại quay về những ý niệm thô sơ nay được biết đến với tên ‘thuyết vi trùng của bệnh’.”

Hume kể chuyện cái tên: khi cần một danh từ cho vi sinh vật trong không khí, Pasteur chấp nhận “microbe” do bác sĩ phẫu thuật Sédillot đề xuất — một từ ghép Hy Lạp nghĩa “sống ngắn”, trong khi microzyma của Béchamp được ông mô tả là “không hư hoại về mặt sinh lý”. “Con người, kẻ hiếm khi sống nổi một thế kỷ, có lẽ nên được gọi là microbe, còn microzyma nên được gọi là macrobe!”

Luận điểm: ngôn ngữ tạo ra thực tại. Gọi mầm sống là “kẻ sống ngắn” đã định hình toàn bộ cách y học nhìn nó.

Ch. XVI — Đại hội Y học Quốc tế và vài thất bại của Pasteur (The International Medical Congress and some Pasteurian Fiascos)

Chương này gay gắt nhất. Hume dựng lại tranh luận về bệnh than: Pasteur tuyên bố vi khuẩn than là nguyên nhân duy nhất, rồi bị Bác sĩ Colin chất vấn — làm sao bệnh than có thể do vi khuẩn gây ra khi đôi khi máu bệnh phẩm độc lực cao lại không có chúng? Bà cũng dẫn những thất bại của vắc-xin than ở các trang trại và vụ tai tiếng Lübeck.

Luận điểm: khi một lý thuyết được bảo vệ bằng uy tín thay vì bằng dữ liệu, thất bại thực nghiệm bị xử lý như tội lỗi chứ không như thông tin.

Ch. XVII — Bệnh dại (Hydrophobia)

“Với người bình thường ngày nay, nhắc đến tên Pasteur lập tức gợi lên một căn bệnh khủng khiếp: bệnh dại... Nỗi đau là từ thời Pasteur đến nay đã có quá nhiều nỗi sợ về chủ đề này, trong khi bệnh dại là bệnh của thần kinh và do đó, sợ hãi là yếu tố chính của nó.”

Hume kể hai ca “dại do ám thị”: hai thanh niên Pháp bị cùng một con chó cắn năm 1853; một người chết trong tháng, người kia sang Mỹ sống 15 năm khỏe mạnh, chỉ phát bệnh ba tuần sau khi trở về nghe tin bạn mình chết. Bà cũng dẫn các ca tử vong sau điều trị Pasteur và hiện tượng “dại liệt” do vắc-xin.

Luận điểm: nỗi sợ là một phần của bệnh; và một can thiệp không được đánh giá đúng thì có thể tạo ra bệnh mới.

Ch. XVIII — Vài ví dụ về giáo phái trong lý thuyết và thực hành (A Few Examples of the Cult in Theory and in Practice)

Hume dẫn sách giáo khoa vi khuẩn học của Sternberg để chỉ ra rằng mủ có thể hình thành mà không có vi khuẩn, và ngược lại vi khuẩn có thể hiện diện dù đã vô trùng tối đa. Bà cũng tấn công thuyết thực bào của Metchnikoff: “Béchamp dạy rằng bạch cầu là sinh vật sống, nhưng ông coi thuyết của Metchnikoff là lố bịch.”

Luận điểm: nếu cả “có mủ mà không có vi khuẩn” lẫn “có vi khuẩn mà không có mủ” đều đúng, thì quan hệ nhân quả tuyến tính của thuyết vi trùng sụp đổ.

Ch. XIX — Bài học Thế chiến I và vài suy ngẫm về Thế chiến II (Some Lessons of World War I...)

“Người ta thường khẳng định rằng sự vắng bóng tương đối của dịch bệnh trong các đạo quân ở mặt trận phía tây trong cuộc chiến thứ nhất là bằng chứng đủ cho giá trị của ‘tiêm phòng’. Chúng tôi, ngược lại, tin rằng nghiên cứu vấn đề sẽ cho thấy ý kiến ấy dựa trên quan sát hời hợt. Phải nhớ rằng mọi biện pháp vệ sinh và y tế có thể đều đã được thực hiện ở mặt trận phía tây.”

Bà dẫn đại dịch cúm 1918–19 giết khoảng tám triệu người, và lập luận rằng bệnh tật thay thế nhau theo điều kiện vệ sinh — “cái chết đen thời Trung cổ được thay bằng đậu mùa, đến lượt nó được thay bằng những đợt cúm bí ẩn”.

Luận điểm: muốn đánh giá tiêm chủng, phải tách nó khỏi các yếu tố vệ sinh, dinh dưỡng và tổ chức — một yêu cầu phương pháp luận mà dịch tễ học hiện đại hoàn toàn tán thành.

Ch. XX — Chữ viết trên tường (The Writing on the Wall)

Hume trích Herbert Spencer: “Một khi bạn can thiệp vào trật tự của Tự nhiên, không ai biết kết quả sẽ dừng ở đâu.” Bà dẫn báo cáo nghị viện Anh năm 1880 cho thấy sau khi tiêm chủng đậu mùa lan rộng, tử vong do tám bệnh khác tăng hơn gấp đôi — từ 20.424 lên 41.353 trên một triệu ca sinh mỗi năm.

Luận điểm: mọi can thiệp đều có tác dụng phụ hệ thống, và hệ thống miễn dịch là một mạng lưới, không phải một công tắc.

Ch. XXI — Pasteur và Béchamp (Pasteur and Béchamp · Lời kết)

Chương cuối là một trong những trang hay nhất của sách. Hume mở đầu bằng đám tang Pasteur năm 1895, rồi dẫn người đọc vào nhà nguyện của Viện Pasteur — nơi những dòng chữ vàng ghi lại các “chiến công”:

Rồi bà lần lượt đối chiếu từng dòng với hồ sơ gốc — và với chính Encyclopaedia Britannica, khi bách khoa này thừa nhận “lý thuyết lên men của Pasteur đã bị sửa đổi đáng kể”.

Cuốn sách khép lại bằng một hình ảnh: hai người đàn ông, hai đám tang, hai di sản. Một người có lăng tẩm bằng đá cẩm thạch và porphyry. Người kia có một lý thuyết về sự sống — và gần như không ai nhớ tên.

Bảng đối chiếu 21 chương