Hoàng Đế Nội Kinh — Tố Vấn

Lời Nói Đầu · Tiểu Dẫn & Lời Dịch Giả

Lời Đầu Sách

Y học ngày càng phát triển đạt đến một trình độ cao; và xu hướng của Y học hiện đại, ở thế giới cũng như ở Việt Nam, là sự kết hợp giữa Tây y và Đông y, trong đó những nền tảng của Đông y với sự phát triển lâu đời càng ngày càng đóng góp vai trò hết sức quan trọng trong đời sống cộng đồng. Trải qua hàng nghìn năm, nền Đông y cổ truyền đã khẳng định được giá trị của mình và để lại những bộ cổ thư vô cùng quý báu mà nền khoa học hiện đại càng ngày càng tiếp thu, khám phá và ứng dụng một cách hiệu quả.

Hoàng đế nội kinh tố vấn là một trong những bộ sách quý đó. Cùng với Chu dịch, Mai hoa dịch, Đạo đức kinh, Hoàng đế nội kinh tố vấn (thời gian ra đời của bộ sách này, nếu căn cứ vào niên đại ước tính của Hoàng đế là vị vua huyền thoại trong cổ sử Trung Hoa, thì đã trên 5000 năm) được xếp vào “Tứ đại kỳ thư” của nền văn hoá Đông phương chứa nhiều bí ẩn cho đến nay vẫn chưa được giải mã triệt để. Hoàng đế nội kinh tố vấn là tác phẩm kinh điển được coi là công trình lý luận hàng đầu của nền Y học Đông phương, các danh y xưa nay như Hoa Đà, Biển Thước, Y Doãn, Hải Thượng Lãn Ông, Tuệ Tĩnh... đều coi đây là sách gối đầu giường trong việc nghiên cứu, chẩn trị, bổ, tả, liệu dược bệnh nhân và truyền dạy môn sinh đệ tử; và cho đến ngày nay bộ sách vẫn được sử dụng trong thực tế lâm sàng. Ở nhiều nước, Phương Đông cũng như phương Tây, đã có rất nhiều công trình dịch thuật, nghiên cứu, chú giải bộ sách. Ở Việt Nam cũng đã có nhiều người dịch và giới thiệu tóm lược công trình y học vĩ đại này, nhưng cho tới nay, bản dịch Hoàng đế nội kinh tố vấn của Nguyễn Tử Siêu do nhà xuất bản Hồng Khê xuất bản năm 1953 tại Hà Nội được coi là đầy đủ nhất.

Lương y Nguyễn Tử Siêu (1887-1965, còn có các bút danh Nguyễn An Nhân, Liên Tâm lão nhân, Hoa Cương) xuất thân trong một gia đình Nho học, nguyên quán xã Hương Ngải, huyện Thạch Thất, ngoại thành Hà Nội, đã qua Tam trường thời cựu học, sau chuyển sang học quốc ngữ, trải qua các nghề viết văn, dạy học và thầy thuốc Đông y. Về văn học, cụ chuyên về tiểu thuyết lịch sử, đã xuất bản hơn 20 cuốn sách với nội dung cổ vũ lòng yêu nước, chống cường quyền ngoại xâm, tiêu biểu như: Tiếng sấm đêm đông, Hai bà đánh giặc, Vua bà Triệu, Vua Bố Cái, Đinh Tiên Hoàng, Việt Thanh chiến sử, Trần Nguyên chiến kỷ... Về y học, cụ đã viết Y học tùng thư, Sách thuốc trẻ em, Sách thuốc phụ nữ, Châm cứu sơ bộ thực hành và dịch Hoàng Đế nội kinh, Ngoại cảm thông trị, Khôn hoá Thái chân, Tân châm cứu học... tất cả hơn 20 cuốn. Cuốn Tử Siêu Y thoại là tác phẩm cuối cùng của tác giả. Việc chữa bệnh, giảng dạy, viết sách y học của cụ đã góp phần đào tạo nên nhiều lương y có tài năng của thế hệ sau.

Ngoài công việc viết văn, dạy học và hành nghề đông y, cụ Nguyễn Tử Siêu còn tham gia hoạt động xã hội. Cụ từng là Chủ tịch mặt trận Liên Việt tỉnh Sơn Tây, Phó chủ tịch Uỷ ban kháng chiến hành chính tỉnh Sơn Tây, uỷ viên Ban Chấp hành Trung ương Hội Đông Y Việt Nam các khoá 1 và 2 (1957-1965).

Với sự cho phép của gia đình dịch giả Nguyễn Tử Siêu, Trung tâm Văn hoá Ngôn ngữ Đông Tây tìm tài liệu và tổ chức tái bản bộ sách Hoàng đế nội kinh tố vấn này. Trong dự định, chúng tôi sẽ tiếp tục giới thiệu cuốn Tử Siêu Y thoại và những tác phẩm khác của cụ khi có điều kiện.

Đông Tây, ngày 11/11/2009

Tiểu Dẫn

Tố vấn là một bộ sách do vua Hoàng Đế cùng với sáu vị bầy tôi là Kỳ Bá, Quy Du Khu, Bá Cao, Thiếu Sư, Thiếu Du, Lôi Công lúc bình nhật cùng vấn đáp mà biên tập nên. Sách Bản kỷ có chép: “Hoàng Đế hỏi Kỳ Bá mà làm thành Nội kinh” chính là bộ này. Nhưng xét trong sách này, phần nhiều là lời nói của Kỳ Bá, cho nên trong Bản kỷ không chép đến tên các bầy tôi khác.

Lại xét ngoài 81 thiên của bộ Tố vấn, lại còn 81 thiên của bộ Linh khu... Giờ nhận thấy trong Tố vấn có những câu dẫn “Kinh nói rằng: v.v...” đều là lời ở trong Linh khu thì đủ biết rằng: bộ Linh khu soạn trước, mà Tố vấn thì soạn sau.

Trong Tố vấn chỉ lấy danh hiệu Thiên Sư, Phu Tử để tôn xưng Kỳ Bá... Còn Quy Du Khu với các bầy tôi khác thì không thấy gọi ai như vậy. Đến Lôi Công thì lại tự xưng là tiểu tử, đệ tử mà Hoàng Đế cũng có khi ban lời dạy bảo. Có lẽ học lực của Lôi Công chưa bằng các vị kia mà tuổi cũng còn ít hơn cả chăng?

Và có những danh từ là Công Bá, là Sư... tựa như là đều lấy tước hiệu để gọi. Tức như ở thiên Bảo mệnh toàn hình luận, có chỗ xưng là Thiên tử, là Quân vương; thiên Di tinh biến khí luận, thiên Ngũ thường chính đại luận, thiên Linh khu quan năng v.v... đều xưng là Thánh vương. Thiên Trứ chí giáo luận, thiên Sơ ngũ quá luận có câu nói: “phong quân Hầu vương” v.v...; thiên Sinh căn kết có những danh từ như vương, công, đại nhân v.v... Vậy thì đó là tước, hiệu không còn ngờ gì nữa. Đến như Quy Du Khu, Thiếu Du, Bá Cao... đều là tên chư thần mà thôi.

Đời sau, ông Trình Tử có nói: “Tố vấn do tay các công tử nước Tần soạn ra”. Cũng có người cho là do các Nho gia đời Tiên Tần soạn... Đó đều là nệ về những danh từ tước hiệu, mà không xét kỹ toàn thư, nên ức thuyết như vậy. Giờ xét ở những thiên Lục tiết Tàng tượng luận, thiên Nguyên đại luận, Ngũ vận hành đại luận, Lục vi chỉ đại luận, Lục nguyên chính kỷ đại luận, Khí giao biến đại luận, Ngũ thường chính đại luận, Chí chân yếu đại luận, v.v... bàn về thiên đạo, lịch pháp, vạn tượng, nhân thân, kinh lạc, mạch thể, nhân sự, tri, pháp, lời cổ, ý sâu... Không loại sách Chư Tử nào có thể ví kịp, thật đúng là chỉ bậc thiên thần chí thánh mới có thể soạn nổi.

Ngu này thiết nghĩ: Thượng đế lúc nào cũng nhân ái muôn dân; mà làm hại sinh mệnh của muôn dân là bệnh; muốn trị bệnh phải nhờ ở sách... Nhưng im lặng không nói nên giáng sinh bậc thần thánh để nói thay và sớm soạn ra bộ sách này để cứu sinh mệnh cho muôn dân.

Phương chỉ, Lục thư chế ra từ đời Phục Hy, y dược bắt đầu từ đời Thần Nông... Mà từ đời Phục Hy đến Hoàng Đế có linh nghìn năm, phàm việc văn tự chế tác chắc đã rõ ràng lắm. Sách Ngoại kỷ, Bản kỷ đều chép: Hoàng Đế đặt quan, cử tướng, xét lịch, làm nhạc, chế ra cổn miện, thuyền, xe; cắt dã, chia châu, xẻ đất ruộng, đặt tỉnh điền, trồng trăm giống lúa, xây đắp thành quách... Phàm tước, hiệu, văn tự, lúc đó đã đều đủ. Lại trải qua các họ Kim Thiên, Cao Dương, Cao Tân, linh ba trăm bốn mươi năm, mới đến nhà Đào Đường (Nghiêu). Vậy bao các chế tác, người đời sau chỉ biết hai họ Đường Ngu (Thuấn) là thịnh hơn cả... Nhưng có biết đâu là gây từ Hy Hoàng dẫn đà cách thời kỳ đó đã lâu lắm rồi. Sao lại riêng đối với Sử thư, Linh khu, Tố vấn mà còn ngờ vực nữa ư?

Đến thời Xuân Thu, Tần Việt Nhân soạn ra Nạn kinh nhận nhầm Tam tiêu, Doanh, Vệ và chứng quan cách, đó là một người làm mờ tối mất nghĩa của Nội kinh; Hoàng Phủ Mật đời Tấn, biên làm Giáp Ất kinh, phần nhiều trích ở Linh khu, không phát minh được nghĩa nào. Đời Đường, khoảng niên hiệu Bảo Ứng, Khải Huyền Tử là Vương Băng có chú thích, nhưng cứ theo từng câu để giải nghĩa, gặp chỗ nào ngờ thì bỏ qua; chương tiết không chia, trước sau lẫn lộn. Đời Nguyên, Hoạt Bá Nhân soạn bộ Đọc Tố vấn sao, phần nhiều chỉ theo chú giải của họ Vương, không phát minh được nghĩa gì. Chỉ về khoảng năm Gia Hựu đời Tống, triều đình sắc cho bọn Cao Bảo Hành hiệu chính lại, có nhiều chỗ giúp ích cho Vương thị, duy vẫn cứ theo chia làm 24 quyển, rất sai với cái nghĩa soạn sách của Thánh nhân.

Án: Ban Cố soạn thiên Nghệ văn chí có chép rằng: “Hoàng Đế nội kinh 18 quyển, Tố vấn 9 quyển, Linh khu 9 quyển...”.

Lại án: Thiên Ly hợp chân tà luận trong Tố vấn có chép: “Hoàng Đế nói: Nghĩ như Cửu Châm chín thiên, Phu Tử lại nhân lên chín lần, 9 lần 9 thành 81 thiên, để theo với số của Hoàng Chung. Đại đề kinh điển của các bậc thần thánh, phần nhiều dùng theo số chín, Chín nhân với chín thành 81 thiên. Giờ đây, ngu này chia làm 9 quyển cũng chỉ là theo cái di ý của thần thánh mà thôi.

Trộm nghĩ Thánh, phàm cách bậc, cổ kim khác đời, ngu này sở dĩ không tự lượng mà dám lạm chú thích bộ này, chẳng qua e cho đời sau mờ tối không hiểu nghĩa lý của Thánh nhân, nên mới quan khuy, ly trắc... Mong được giúp ích muôn một mà thôi. Hay khen, hèn chê... Hoặc công, hoặc tội, tôi nào có e ngại gì chỗ đó...

MÃ NGUYÊN ĐÀI

Lời Dịch Giả

Xem bài Tiểu dẫn trên đây, thì bộ Tố vấn là một bộ sách rất có giá trị của giới Đông y, dù các bậc đại thánh đại hiền ở đời sau như các ông Biển Thước, Hoa Đà, Trọng Cảnh, Tôn Tự Mịch, Đào Hoằng Cảnh v.v... cũng không vị nào có thể phát minh được hơn và vượt được ra ngoài phạm vi lý thuyết và thực nghiệm của Nội kinh.

Vậy thì, đối với Nội kinh ta chỉ nên biết nó là hay, nó là có ích, ta cần phải học tập và nghiên cứu...

Dịch sách đã là một sự khó; dịch sách thuốc lại càng khó; dịch sách thuốc mà dịch đến Nội kinh, Tố vấn lại càng khó. Dưới đây tôi xin trình bày mấy điểm chính:

1. Về các danh từ, cổ nhân rất hay dùng danh từ để: một là hình dung cái công năng của cơ quan hoặc là để ấn định hẳn cái tính cách của nó. Như những danh từ: Nhất dương, Nhị dương... Tam âm, Tam dương; Sơ chi khí, Nhị chi khí, Tam... Tứ... Ngũ chi khí... Tư thiên, Tại toàn, Nam chính, Bắc chính v.v... đều có ý nghĩa riêng, nếu giải rõ nghĩa đen, thì mỗi danh từ phải nói tới một trang hoặc nửa trang mới hết. Mà muốn đặt lấy một danh từ nôm cho gọn, thì chịu không sao tìm được tiếng. Vậy gặp những danh từ đó, xin cứ để vậy nguyên chữ Hán, mà giải nghĩa theo từng trường hợp thuận tiện.

2. Ở Nội kinh có những câu đặt rất gọn mà nghĩa rất hay, như: “Âm bình, dương bí; tinh thần nãi trị” v.v... Những câu như thế, nếu muốn giải nghĩa cho rõ, thì một chữ “âm”, một chữ “dương”, rồi thế nào là “bình”, thế nào là “bí”, rồi đến chữ “tinh”, chữ “thần”, rồi mới đến chữ “trị” đều phải phân tích cho hết mới đủ nghĩa. Chớ nếu chỉ dịch đổi thêm ra ba, bốn tiếng mà muốn cho trọn nghĩa thì quyết không sao được. Vậy gặp những câu thế, đành cũng xin dựa theo điệu “cổ” mà dịch thành câu ngắn, cho có vẻ “cổ”, còn nghĩa thì xin giải ở dưới.

3. Về các tên thiên, phần nhiều chỉ trích lấy một vài chữ ở trong thiên để nêu tên cho có phân biệt, cũng như ở sách Nho, trong Luận ngữ, ví ở chương đầu có chữ “học nhi...” thì đặt ngay là thiên Học nhi, ở chương đầu có chữ “vi chính” thì đặt ngay là thiên Vi chính chứ thực ra không có nghĩa đặc biệt gì khác cả. Ở Nội kinh, Tố vấn cũng vậy. Nên về các tên thiên, dịch giả miễn không giải nghĩa.

4. Như bài Tiểu dẫn ở trên này, thì về Nội kinh, các nhà chú giải có rất nhiều. Bản mà dịch giả dịch đây là theo bản hợp chú của Trương Ấn Am và Mã Nguyên Đài. Vậy những chú giải ở trong bản dịch này, hoàn toàn theo của hai tiên sinh đó.

5. Về chú giải bằng Hán văn ở bộ Nội kinh hợp chú này, Trương Ấn Am hoàn toàn giữ về mục chú thích từng câu, còn Mã Nguyên Đài thì chú giải thành một bài tổng quát ở dưới. Nếu dịch cả hai phần chú giải thì e trùng phức và quá dài. Nên bản dịch này, dịch giả phần nhiều chỉ dịch chú giải của Trương Ấn Am... Còn thỉnh thoảng, có một vài chỗ, nhận thấy giải ở trên chưa được thật rõ ràng, thì cũng có dịch cả bài Tổng quát ở dưới. Nhưng đó chỉ là một số ít.

6. Về việc dịch bộ Nội kinh này, dịch giả đứng hẳn về phương diện “dịch” chứ không phải “thuật”. Nên đối với nguyên văn Nội kinh đều dịch hết, không dám thêm bớt chỗ nào. Riêng chỉ có về phần chú giải, như trên đã nói... là có thêm, bớt.

7. Như lời trên bài Tiểu dẫn của Mã Nguyên Đài thì bộ Linh khu soạn trước rồi mới đến bộ Tố vấn soạn sau. Lại xem trong bài Tựa về Linh khu của Trương Ấn Am tiên sinh thì Tố vấn là một bộ sách nói nhiều về nguyên nhân của các chứng bệnh sở dĩ sinh ra, còn Linh khu thì nói nhiều về phương pháp điều trị. Vậy hai bộ đó, phải coi như cánh tay phải với cánh tay trái. Không thể bỏ sót một bên nào được. Nay đã dịch xong Tố vấn, hãy xin nói về Tố vấn, nếu hoàn cảnh cho phép, khi nào dịch xong được Linh khu, sẽ lại xin trình bày sau.

8. Tôi vốn già yếu, lại ở nơi thôn ổ, rất ít văn hữu tụ hội, có thể nhờ đó để chất chính những lẽ phải trái... Vì tấm lòng yêu mến Đông y, yêu mến cổ học, và sợ nếu để chậm sẽ ít người chịu dịch, nên mạo muội phiên dịch ra đây, chắc sự nhầm sót còn thiếu nhiều. Nếu được các vị cao minh chỉ giáo cho để cải chính về sau, thì không những riêng tôi, mà các hậu học về Đông y sau này cũng được cảm tạ vô cùng.

2-7-1953
NGUYỄN TỬ SIÊU

Thiên 1–5 · Thượng Cổ Thiên Chân Luận → Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận

Chương một · Thượng Cổ Thiên Chân Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Những tên thiên ở đây, phần nhiều trích một vài chữ ở trong bài để đặt. Bến thiên ở đầu bộ này đều bàn về phương pháp điều dưỡng "tỉnh, thân. khí, huyết”...
2. Theo Sư &: Hoàng Đề họ Công Tôn, tên Hiên Viên, là con vua nước Hữu Hùng. nội vua Thân Nông lên làm vua, trị thiên hạ, đóng đô ở gò Hiên Viên. vượng về Thổ Đức, nên gọi là Hoàng Đề.
3. [hành từ tôn xưng Kỳ Bá.
4. Do, tức là cái phương nháp điều dưỡng tỉnh thân khí huyết.
5. Tuy số tức là phương pháp bắt chước ở âm dương. Âm dương là cái gốc của vạn vật, thuận với nó thì sống, trái với nó thì chết. Cho nên cần phải điều hòa mà thuận theo nó.
6. Khởi cư có thường thì nuôi được thần; không làm quá sức thì nuôi được tỉnh. Thần với tinh đầy đủ lo gì không sông lâu.
7. Rượu làm hại Tỳ, Tỳ khí bị thương thì không tiêu hóa được thức ăn, sinh khí vì đó mà bị thương: làm càn bậy thì thương thần; say rượu nhập phòng thì thương tỉnh. Như thế gì mà không chóng chết.
8. tâm chứa thần, khoái tâm thì thần bị thương.
9. my rà tức là khí độc; Tặc phong tức là gió độc.
10. xo Từ nói: "Trong xem tâm mình, tâm không có gì là tâm; ngoài xem hình mình, hình không có gì là hình; xa xem muôn vặt, vật không có gì là vật... Ba điều đỏ đã hiểu thấu, thì sẽ còn chỉ thấy có "không". Rỗi xem không cũng không, không không còn không. Cải không đã "vô", vô "vò” cũng "võ; vô "vô" đã "võ", trong trẻo thường lặng; lặng không còn lặng, “dục” sinh sao được; "dục" đã không sinh, tức là "chân tĩnh". Chân thường ứng với vật, chân thường hợp với tính; thường ứng thường tĩnh, sẽ được thường thanh tịnh.... Đoạn nói của Lão Tử trên này thật là một phương pháp xem “không” tất hay. Đem mà giải nghĩa bến chữ "điềm đạm hư vô" trên này cũng rất đúng.
11. Vị điềm đạm hư vô nên mới chí nhản mà ít dục; vì tinh thần bền vững, nên mới tâm yên mà không sợ; đân khắp bốn phương đều được an cư lạc nghiệp, nên mới mãn nguyện.
12. Dân chúng đã biết vâng theo lời đạy của người trên, nên mọi sự đều cứ tới "mực" vừa đủ thì thôi, không hề ham muốn xa hoa, cho nên phong tục mới được vui vẻ. không còn sự ngờ vực phen ghét; do đó, người trên không hiếp kẻ dưới. kẻ dưới không ghen ghét người trên, không còn aí làm điều nì quá cái phạm vị địa vị của mình. Dân như thế đã thuộc vào hạng thành thực và chất phác. Nghĩa chữ "phác" có vẻ như quê mùa mà thành thực, khác với tiếng “quê mùa" của ta thường dùng, 3) Đức tức là "minh đức" của trời phủ cho; roàn tức là không đẻ vật dục nó làm hại tới. Trang Từ nói: "Người giữ đạo thì đức toàn; đức toàn thì hình toàn; Tinh toàn tức là hợp với đạo của Thánh nhân vậy. Từ đoạn này trở lên, ôn Kỳ Bá đã trả lời Hoàng Đẻ được đây đù về cải cớ người xưa sống lâu.
13. Thiền ý cũng như Thiên ất, đều là chất nước, tức là huyết, tức lả kinh nguyệt. Đản bà chủ về việc sinh đẻ, thuộc âm; mặt trăng cũng thuộc am. Mặt trăng có khi tròn khi khuyết, nên thiên quý cũng theo đó mà đúng kỳ tiết ra, nên gọi là kinh nguyệt. CỀ Thái xưng. Nhâm mạch là hai thứ mạch thuộc kỷ kinh. Hai mạch này đều phát sinh từ Thiếu phúc, đo bụng dẫn lên, làm một nơi để chứa kinh huyết, gọi là huyết hải. Nhâm mạch chủ về ràng buộc bảo thai, Xung mạch chủ về huyết hải. giở hai mạch đều đã thông, nên kinh nguyệt mới đúng Kỷ xuống mà thụ thai.
14. Cận nha tức là một thứ răng thực mọc sau nhất, chân nó rất su. Thận kí tức là một thứ khí do Thận sinh ra. Khí sinh ra bởi tính, cho nên thiên quý đến trước rồi Thận khí mới điều hỏa đầy đủ. Đến lúc đó chân nha mới mọc. Lại ản: Con gái sinh theo số 7 như trên, 7 thuộc về số của Thiếu dương. Con gái thuộc âm. mà tính theo số dương, đó là trong âm có dương.
15. Mạch của kính Dương mĩnh dẫn lên mặt, vòng lên đầu tóc, cho nên đến lúc suy thi vẻ mặt thành ra khô khan vả tóc rụng. Phảm khí thuộc về dương mà huyết tạch thuộc về âm, cho nên con gái thi mạch suy trước mà con trai thị khí suy trước. Lại án: Đường mạch của kinh túc Dương mỉnh hợp với hai mạch Xung, Nhâm vòng qua rỗn mà đi lên, Nên chỉ khí Xung Nhâm đã hư thì Dương minh cũng phải hư.
16. Mạch của ba kinh dương đều dẫn lên đầu. Đến khi mạch đó suy thì vẻ mặt tất phải khô và tóc tất phải bạc.
17. nửa đó tức là những mạch thuộc về hạ bộ - bộ phận dưới. Lại như thiên Tam bệ cửu hậu nói: Hạ bộ tức chỉ về kinh túc Thiếu âm (thận). Thiên quý chứa ở Thận, đến khi thiên quý hết, tức là các đường mạch của túc Thiếu ãm thuộc về bộ phận dưới không thông, do đó mới thân thể hao mòn mà không có con.
18. Tám" là số của Thiếu âm. Con trai vốn là dương thô mà lại tỉnh theo âm số, đó là trong dương có âm. CỦ Tỉnh khu kinh nói: Xung mạch, Nhâm mạch đều phát sinh tự trong “bào", dẫn lên phía trong "phúc", là cái mốc của các kinh lạc; cái nỗi ra bên ngoài. do bên hữu phúc dẫn lên họp ở yết hẳu. chẽ ra dưới miệng và xung quanh môi. Người huyết khí đều thịnh thì tràn tới ngoài da, làm nóng trong thịt. Người thịnh riêng về huyết thì thắm tới ngoài đa, mọc thành lông nhỏ. Người đàn bà khí có thừa mà huyết thì thiếu - vì thường tiết ra nguyệt kinh - khiến hai mạch Xung, Nhâm không đầy đủ ở xung quanh miệng nên mới không có râu.
19. Thiên quy tức là âm tính, cho nên tinh khí của con trai cũng gọi là thiên quý. Như Vương Băng nhận thiên quý là huyết, thì thiên quý của con trai cũng là huyết hay sao? Thuyết đó không đúng. Thận là nơi gắc của sinh khí. Con trai suy về khí trước, cho nên khi Thận khí suy thì tóc rụng. răng se.
20. Can do Thận sinh ra (tức là Thủy sinh Mộc), Thận khí suy cho nên mới lây đến Can. Can chủ về Thận, vì Can khí suy nên sự cử động của gân phải yếu. Thận chủ về xương. Giờ gân với xương đều suy, cho nên toàn thân mới mỏi mệt.
21. Doạn này lại nói rõ thêm cái nghĩa thiên quý của Tiên thiên, phải nhờ sự giúp ích do tân dịch của Hậu thiên. Vì năm vị vào Tỳ, đều dẫn tới cái nơi sở thích của nó. Thận là thủy Tàng, thu hút và chứa đựng các chất tỉnh dịch của năm Tàng, rồi lại bố tán ra. Chất ấy dẫn lên Tâm, hóa sắc đỏ thành ra máu; máu ẫy dẫn tới hai mạch Xung, Nhâm làm thành cái biến chứa kinh huyết, để nuôi cơ nhục vả mọc ra tóc lông. Cho nên. về bên con trai, khi thiên quý đã đến thời tinh khí đầy tràn, hóa đỏ làm - ra máu, dẫn ra Xung, Nhằm mà mọc râu ria; còn bên con gái, khi thiên quý đến thời kinh nguyệt đúng kỳ dẫn xuống. Vậy tỉnh với huyết đều gọ: là thiên quý. Lại án: Kinh nói: Con đường của Vĩnh huyết, chủ ở sự ăn UỐng. Thức ăn vào Vị rồi truyền lên Phế, tràn ngập ở bên trong, phân tán ra bên ngoài, Cá chất tỉnh khiết hơn nhất, thường lưu thông ở trong kinh mạch, đề thấm nhuân và nuôi nắng cơ nhục. Con trai tắm lần tám, con gái bây lần bẩy, cái "số" của trời đất đã đến cực độ, cho nên thiên quý hết. Nhưng cái chất huyết dẫn ở trong kinh mạch vẫn không hết. Cho nên những người già cá ăn uống dược, Tỳ Vị khỏe thì gân xương vẫn còn mạnh. Lại án: Về con gái, có người đã quá cái giới hạn “bẩy báy” mà kinh nguyệt vẫn lôi thôi không dưa, đó là do cái huyết ở trong kinh toại trần vào.Vượng, Nhâm mà tiết ra cho nên mặt vàng, mình cây, xương đau, gân môi.
22. Ta nên nhớ rằng: huyết của Kinh toại dẫn ở trong mạch, huyết của Xung, Nhâm, thẩm ra ngoài mạch.
23. Bắt đầu sinh ra, hợp ngay với đạo, giữ vẹn được thiên chân, nên gọi là Chân nhân.
24. Từ đoạn này trở xuống là Hoàng Đề thuật lại những chuyện nghe được từ đời trước, để giải thêm về lẽ sống của con người.
25. Hai bậc Chân nhân và Chí nhân, xa đời lánh tục, tu đạo để giữ vẹn lầy thiên chân, không có tình hệ luyễn của vợ con, không có thói thèm muốn của thế tục. đó là một bậc đi ra ngoài cõi tục, khác hăn với người đời. Đến như bậc Thánh nhân thì vẫn ở trong vòng trời đất, vẫn có luân lý cương thưởng, nhưng chỉ dùng cải phương án "vô vỉ" để sử trị tự thân và thiên hạ, nên không phải nhọc đến thân thể và tĩnh thần... Do đó, cũng có thê sống tới linh trăm tuổi - Bậc này, như năm đời Đế, ba đời Hoàng và Chu Công Không Từ v.v...
26. Rãc hiển nhân tuy ở trong trần tục, nhưng không bị vật dục nó che lấp. Dù cỏ đồi khi cũng bị mờ ám đi đôi chút, nhưng lại sửa sang được ngay, cũng sáng súa như nhật, nguyệt, tỉnh, thần; có thứ tự như bốn mùa và sự điều tiết của âm dương... Như thế thì tuy cải địa vị là Hiền nhân, mà cũng có thê đạt tới được bực Thánh nhân hoặc Chân nhân cũng chưa biết chừng... Đó là cái ý khuyến miễn của Hoàng Đề.

Chương hai · Tứ Khí Điều Thần Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Thân chứa ở năm Tàng, nên phải điều hòa bốn khí đề giữ thân. 2) Nảy nở cái mới để thay dỗi cái cũ. Xuân khí bốc lên, sinh muôn vật. thay cũ đôi mới, nên gọi là phát trần.
2. Cái khí phong mộc của phương Đông (tức là Can khí) dẫn thăng lên đầu óc, nên phải xõa tóc cho nó được sơ tán điều đại. "Chí" tức là cái cơ phát sinh của năm Tàng. Chí với ý dùng để giá ngự tinh thần, thâu liễm hòn phách, thông đạt ấm lạnh... Vì vậy, nên suốt cả bốn mùa, lúc nào cũng làm cho thuận "chí.
3. Dầu là đề cho hợp với cái lẽ dưỡng sinh.
4. Cạn thuộc Mộc, vượng về mùa xuân. Giờ làm trái ngược mắt cái khí xuân sinh, thì sẽ thương Can. Can bị thương, thì đến mùa hạ sẽ biến ra bệnh hàn. Vỉ mùa hạ thuộc Tâm hòa. Can mộc đã bị thương thì không thể sinh được Tâm hỏa... Đến mùa hạ sẽ biến thành bệnh hàn... Sở dĩ như vậy là vì Tâm hỏa đã không được cái "sinh" (của Can mộc), tự nhiên “Thủy” nó sẽ đến khắc "Hỏa" nên mới phát ra bệnh hàn.
5. Tươi tốt, rậm rạp vì muôn vật được hấp thụ Dương khi. ỚÌ MÙa hạ, Âm khí đã hơi bốc lên, Dương khí đã hơi giáng xuống, cho nên gọt là "giao nhau, ” Không nên ngại ngày dài, phải thường vận động.
6. Về tháng Trường hạ (tháng 6) thuộc về thời kỳ phát triển của hai hành Hỏa và Thổ (tức Tâm và Tỷ). Nếu giận dữ thời Can khí phát động, sẽ làm thương đến Tỳ thổ. Hạ khí bồng nỗi ra bên ngoài, nên phải để cho tuyên tiết, không bị vít lắp, thời Can sẽ được thư xướng, không sinh bệnh hoạn.
7. Tâm thuộc Hôa, vượng về mìa hạ, nếu làm trái với cái khí của mùa hạ thì tâm sẽ bị thương. Tâm bị thương, đến thu sẽ thành bệnh ngược. Đó là vỉ cái khí của mùa hạ phù việt ra bên ngoài, đến mùa thu thì thâu liễm vào trong. Giờ không thâu liễm được khiến cho hai khí Âm Dương cùng chọi lẫn nhau nên mới thành bệnh ngược. Lại như: Dương khí vỗn phái sinh từ Âm tàng tại Hạ tiêu, mùa xuân dẫn lên bộ phận trên, mùa hạ dẫn ra bộ phận ngoài, mùa thu thâu liễm vào bộ phận trong, mùa đông ẳn ở bộ phận dưới. Cờ mùa hạ đã bị thương ở trên rồi, đến mùa thu không còn gì để thâu liễm. Sự thâu liễm đã bị sút kém, đến mùa đông không còn gì để bế Tàng, Dương khi không trở về nơi căn bàn; đến mùa đông là thời kỳ phát triển của hàn thủy, không có khí dương ấm áp dễ làm cho nó được quân bình điều hòa, nên mới lại mắc bệnh vả nguy hiểm, Muôn vật đến mùa thu đều đã đây đù, bình tĩnh nên gọt như vậy, tức là hinh dung từ.
8. Và mùa thu khí lạnh bốc lên. nên khí trời hanh ráo; Dương khí giáng xuống nên mặt đất trong sáng. Vào mùa thu, sà gáy sớm nhưng xuống chuồng muộn. Người cũng nên thức từ lúc gà gáy, nhưng tới khi gà xuống chuồng sẽ dậy. Sơ với xuân, hạ dậy hơi muộn hơn. Đó là thuận theo sự "thâu liễm"” của mùa thu.
9. phế thuộc hành Kim. chủ về mùa thu. Người đến mùa thu cũng phải thâu liễm thần khí, khiển cho Phế khí cũng được ám áp trong sạch.
10. Mùa thu chủ về hành Kim, Phế cũng thuộc hành Kim. Làm trái thu khí thì thương đến Phế kim. Phế kim do đó không sinh được Thận thủy là một Tàng thuận về mùa đồng nền mới sinh ra bệnh xôn tiết - sở dĩ sinh ra bệnh đó, là vì: Phế thuộc về "táo Kim" của kinh Dương minh; Tỳ thô chét thắp (âm) ưa táo (ráo). giờ Phế kim đã suy, không thê sinh Thùy; Thận khí lại suy. không gìn giữ được Thủy; Ty thô cũng lại không chế được Thủy, nên mới bị “thấp” nó xâm lần; Tỳ b/ tháp xâm lấn thì tránh sao khỏi xinh chứng xôn tiết (vì ăn uống không tiêu hóa được, hoặc thô (mửa) hoặc tả (ia ra, có khi còn nguyên cả thức ăn.
11. Che đậy, cất kín. Tới mùa đông, khí trời hình như đã thâu liễm, không biết dương, muôn vật cũng phải theo đó mà giữ gìn thân thể.
12. Về mùa đông, bên ngoài khí trời rét, nên Dương khí của con người cũng thâu Tàng vào cả bên trong, nên giữ gìn, không làm việc gi quá sức, khiến phiển nhiễu đến Dương khí, phải tuyến tiết ra bên ngoài.
13. Lánh rét, tới ấm là cốt để nuôi cải bộ phận "tiêu dương”, ngoái bỉ phu thuộc về nơi sở chủ của Dương khí. Nhưng Dương khí vốn pốc từ bộ phận chí âm, rồi mới phát ra ngoài bì phu. Nếu bên ngoài không giữ gìn âm kín. thì khí dương ở bên trong tất phải phát ra đề tiếp viện, đó tức là làm lay động đến căn khí, rất có hại.
14. Thận thuộc Thủy, vượng về mùa đông. Nếu mùa đông trái mất sự bế Tàng, thì sẽ thương đến Thận. Thận đã bị thương, không còn đủ sức dẻ sinh Can mộc. nên sang mùa xuân. Can mộc cũng bị suy yếu - Can chủ cân. Can suy: yếu thời cán mắc bệnh. nên thành chứng ma: - tức là chứng gân giần ra, Không cử động được - hoặc cái sử khí của Can quay nghịch xuống bộ phán dưới, thi thành chứng quế: - chân tay piá lạnh.
15. Máy đoạn trên, bản về nên thuận theo cái khí của bốn mùa đề điều dưỡng tỉnh thân của mình. Nhưng muốn được bốn mùa thuận tự, không trái ngược, trước phải nhờ thiên khí êm hòa. Nếu thiên khí không êm hòa, thì bốn mùa cũng không thể thuận tự. Nền từ đây trờ xuống, lại bàn về cái khí của trời đất.
16. khí trời cần phải vận động không ngừng. đã không ngừng nên không cần phải giáng xuống mà cũng như giảng xuống.
17. Thiên Khí vốn sáng sửa, nhưng cốt ở sự "ân Tàng" nên mới cần đến Sự Sáng sủa của nhật nguyệt. Nếu giờ lại không ân Tàng, thì tức làm lẫn át mất cả sự sáng sủa nhật nguyệt, không cỏn giữ được cái địa vị thanh tĩnh cao minh nữa. Tỷ như khí dương (ấm) của con người không gìn giữ che chờ ở các bộ phận trên và ngoài, thì hư tà (tức là khí độc) sẽ lọt vào các khiếu (lỗ hồng như tai, mũi, v.v...) mà làm lại.
18. Nếu thiên khí đã bị vít lắp, thì địa khí sẽ tràn ngập lên, tức lả chỉ cỏ lên mà không có xuống, khí của trời đất còn êm hòa sao được.
19. Địa khí bốc lên thành ra mây mù, thiên khí giảng xuống thành ra mưa móc, giờ chỉ có thăng mà không giáng, nên không có bạch lộ (giọt nước trong, trắng, Khí của trời đất đã không hỏa, hoặc sinh ra mưa dầm, thối đất, Gió nóng héo cây, không những cây cỏ chết mà con người cũng không sao khỏi sinh bệnh tật...
20. Xét qua muôn vật, giống nào cũng có được một thử sinh khí tự nhiên, đủ cỏ gặp sự bất hòa của âm dương. thì nó cũng không đến nỗi tuyệt điệt. Duy có giống người là đã bị tấm lòng thị dục nó làm trác táng mất nguyên khi rồi. nều lại gặp sự bất hòa của thời tiết, thì không sao khỏi chết. Đến bậc Thánh nhân thì đã biết thuận theo sự bất hòa của thời tiết để thi hãnh mọt phương pháp tu dưỡng, đề phòng, nên sinh khí lúc nào cũng đôi dào, không khi nào hết được. có Đoạn này nói về hai khí Ấm Dương, tùy thời thay đổi; nêu làm trải ngược nó, thì những Tàng Phủ sở chủ về từng rùa, tự nỏ cũng bị bệnh, chứ không đợi thiếu sự giúp ích của Tàng nọ khiến cho Tàng kia cũng bị bệnh nữa. Thiếu dương (Đởm) chủ về cái khí sinh tươi của mùa xuân. Nếu làm trải khí mùa xuân. thì khí của Thiếu dương không bốc lên, sẽ khiến Cần bị uất mà sinh bệnh (vì Can Đởm là biếu. lý với nhau). Thái dương chủ về cái khí trưởng dường của mùa hạ. Nếu Thái dương không trưởng dưỡng, thời Tâm khí sẽ bị thiếu sút mà sinh bệnh. Thái âm chủ về cái khí thâu liễm của mùa thu. Nếu Thái âm không thâu liễm, thì Phê điệp (tá phối) sẽ sưng lên mà sinh bệnh. Thiếu âm chủ về cái khí bế Tảng của mùa đông. Nếu Thiếu âm không bề Tàng. thì Thận khí sẽ hư mà sinh bệnh.
21. Thiếu dương Đớm kỉnh, Đờm là Giáp mộc, Can là Ất mộc, nên Can với Đờm cùng làm biểu, lý. Thủ Thái dương Tiểu trường kinh, Tiểu trường là Bính hỏa, Tâm là Đĩnh hỏa. nên Tâm với Tiêu trường là biêu ý. Trên đây nói Đờm không sinh phát mà Can mắc bệnh v.v... là đo chỗ "cùng làm biểu, lý" đó. Cái khí Âm Dương ở bốn mùa, "sinh, trưởng, thâu, tàng" hóa nuôi muôn vật, cho nên làm gốc rễ cho muôn vật. Về hai mùa xuân. hạ, dương thịnh ở bên ngoài mà hư ở bên trong: vẻ hai mùa thu đông, âm thịnh ở bên ngoài mà hư ở bên trong. Cho nên Thánh nhân nuôi khí dương về xuân hạ. mà nuôi khí âm về thu đông, tức là bôi dưỡng từ nơi gốc rễ vậy - Hoặc có người hỏi: tiết trên nói "hai mùa thu đông, khí âm chủ về việc thâu tàng. đây lại nói: "khí âm thịnh ở bên ngoài...". Vậy âm dương lại có hai “lẽ chăng? Xin đáp: Trời thuộc dương, đất thuộc âm; trời bọc ở ngoài đất, đất lọt ở trong trời. Hai khí Ẩm Dương đều tự đất phát ra, rồi lại thâu tảng vào trong đất, thì gọi là "âm ở trong âm”, khi đã thoát ra khỏi mặt đất thì gọi là "dương ở trong âm". Vậy trên kia nói: "âm chủ vẻ thâu tàng", tức là thâu tàng cái đương đã thoát ra vậy.
22. Muôn vật có cái gốc ấy, mới có thể sinh trưởng: Thánh nhân biết bồi dưỡng cái gốc áy, nên mới có thê cùng muôn vật chỉm nỗi ở trong vòng sinh trưởng. Lại án: Tiết trên nói Thiếu dương, Thái dương... thì đủ biết Dương khí ở trong con người cùng hòa hợp với Dương khỉ của trời đất, nên chi Thánh nhân ở hai mùa ấy mới bồi dưỡng Dương khí. Tiết trên nói Thiếu âm, Thải âm... thì đủ biết Âm khí ở trong con người cùng hòa hợp với Âm khí của trời đất, nên chỉ Thánh nhân ở hai mùa ấy mới thâu tàng Âm khi, chính là điều dưỡng ngay từ nơi gốc rễ. bào Ty như “trái với khí mùa xuân... trái với khí mùa hạ v.V.... bà "Thuận" là nói về lẽ âm dương cùng hợp. ngũ hành củng sinh, như Đông phương Can mộc sinh Nam phương Tâm hòa, rồi Hỏa sinh Tỳ thô. Thô sinh Phế kim, Kim sinh Thận Thùy, Thủy sinh Can mộc v.v... Cái khi của năm Tàng cùng liên lạc đều có thứ tự; nếu làm trái sẽ loạn mà sinh bệnh.
23. Kim Quỹ Ngọc Hảm nói: Bậc thượng công (thầy thuốc giỏi) chữa từ là chưa mắc bệnh thế nào? - Thầy (Trọng Cảnh tự xưng) đáp: Tỷ như thấy Can mắc bệnh, biết là sẽ phạm đến Tỷ (Can mộc khắc Tỳ thổ), nên bổ ngay Tỳ. khiển cho Tỷ đủ năng lực để kháng cự lại sự khắc của Can, do đó Can khí bắt buộc phải theo lẽ chính mà truyền sang Tâm (Can Mộc sinh Tâm hỏa). Đó là xoay nghịch làm cho thuận. đổi loạn làm cho trị vậy. Nếu đợi đến lúc khí của năm Tàng đã loạn; bệnh của năm Tảng đã thành, bấy giờ mới theo để điều trị, thì kịp sao được nữa?...
24. Thiên này, nói vẻ lấy cái khí Âm Dương trong bốn mùa của trời đất để nuôi cái khí Âm Dương ở trong năm 'Tàng của con người, lại đem năm Tàng để ứng với năm hành. Nghị luận rất thấu triệt,

Chương ba · Sinh Khí Thông Thiên Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Thiên này nói về "khí trời giao thông với khí ở trong thân thể con người". Đầu thiên có hai chữ "thông thiên" nên đặt làm tên bài. '# Trên, dưới và bỗn phương là sáu cõi. ®) ký, Duyện, Thanh, Từ, Kinh, Dương, Dự, Đương, Ủng là chín châu.
2. Hai tai, hai mắt, hai lỗ mũi, miệng và tiền hậu âm là chín khiếu.
3. Năm Tàng là Can, Tâm, Tỳ, Phế, Thận.
4. Hai tay hai chân đều có ba khớp lớn, cộng thành 12 khớp. Linh khu nói: Đắt có chín châu, người có 12 khiếu; trời có năm âm, người có năm Tàng; năm có 12 thảng, người có 12 khớp xương lớn; năm có 365 ngày, người có 365 đốt xương nhỏ; đất có 12 nguồn nước, người có 12 đường mạch. Khớp xương là một nơi thần khí qua lại, cho nên hợp với năm tháng của trời; mạch là một nơi lưu thông của huyết dịch, cho nên hợp với nguồn nước chảy của.
5. chín khiếu tà một nơi ra vào của Tầng khí; năm Tàng là nơi tụ họp và biến hóa của hai khí Âm Dương, cho nên đêu phối hợp của thiên khi.
6. Ba khí là ba khí thuộc âm và ba khí thuộc dương. Ba khí thuộc ầm là: hàn, táo và thấp. Ba khí thuộc dương là: phong, hỏa và thứ (khí năng.
7. Phàm cái độc của khí "phong, hàn" đều bắt đầu phạm vào khí phận ở bì mao, vì thế nên Dương khí ở bên trong mới ứng ra để càn lại - do đó, gây nên sốt nóng - Mạc Trọng Siêu nói: Án: Bệnh thương hàn bắt đầu phạm vào khí phận ở bì mao, gặp Dương khí ở bên trong ứng ra nên hóa nhiệt, nhiệt dù nhiều cũng không chết - Tỷ như bệnh ở kinh Thái dương, phát nhiệt nhức đầu, mạch "lại" trằm (bệnh ở Thái dương, đáng lẽ mạch phù, nên đây dùng chữ "lại") nên kịp cứu "lý" (trong) đó là bởi Dương khí không "vận khu được ra bên ngoài, nên kíp dùng Can khương, phụ từ để cứu Dương khí ở “lý” cho nó ra ngoài. Nguyễn Hán văn đoạn này chỉ có một câu: "Nhân ư hàn dục như vận khu”, theo nghĩa đen thì là: "Nhân ở khí hàn muốn như xoay cối cửa" vi dịch như thể thì khó hiểu, nên phải giải đài như trên.
8. Dương tà của trời (tức hơi nắng) phạm vào Dương khí của người, khí bị thương không vệ ngoại (giữ bền ngoài) được, nên mồ hôi (hăn) mới thoát ra. Cái "tà" ở khí phận nhiệt quá bách vào Tâm, nền Tâm phiên. Bộ VỊ của Tâm ở trong Phế, Tâm mắc bệnh Phế cũng bị lây, Hỏa khắc (Kim) nên mới thành thở gấp. Nếu không phiền, thì tà khí vẫn còn ở khí phận; khí phận bị thương nên khí hư, khí hư nên nói nhiều, Dương tả của trời phạm vào Dương khí của người, hai khí đó cùng chọi nhau, nên mình mới nóng như than. Tà nhiệt đỏ gặp được chất âm dịch thì giải, nên mồ hôi ra mới khỏi.
9. Thương hàn luận nói rằng: Phàm bệnh thường tự hăn là do khí không hòa, lại dùng thuốc cho "phát hãn” thêm, khiển cho (vình, vệ) điểu hòa sẽ khỏi. Xem như vậy thì biến: vì gặp khi thự mà hãn ra, là vì “thử” làm thương đến khí dương, khiến cho vệ khí (dương) không hòa. Đến khi hãn ra mà khỏi, tức là do vinh vệ hòa vậy. - Trương Khiết Cổ nói: Do sự hành động mà mắc phải, gọi là trúng nhiệt; do sự yên lặng mà mắc phai, gọi là trúng thứ. Trủng nhiệt thuộc dương chứng; trúng thử thuộc âm chứng. - Lý Đông Viên nói: Về những thắng thử nhiệt, những người nhàn hạ lánh năng ở những nơi buông sâu nhà rộng... Trong thời kỳ đó mà mắc bệnh, gọi là trúng thự. Chúng trạng tất nhức đâu ổ hàn, thân hình eo rút, các khớp xương đau nhức, trong lòng buôn bực, da thịt rất nóng và không có bãn. Đó là bởi cái khí âm hàn ở nơi buông sâu nó cản át lại mà sinh bệnh. Nếu do người lao động mắc phải ở ngoài trời nắng thì gọi là trứng nhiệt, chứng trạng tất nhưc đâu, buốn bực, ó nhiệt, da thịt nóng như đối, khát nhiễu HỎNG lắm, hãn ra như tắm... đó là bời nhiệt độc phạm tới Phế khí mà sinh bệnh. ® Vì Dương khí không bao bọc được khắp mình.
10. Khô đét một nửa mình.
11. Các nốt nhỏ, bên trong có mủ, tên chữ Hán gọi là "tỏa phí.
12. Vì cái nhiệt độc của thức ăn nhiều chất mỡ "béo ngậy” hay mọc định, mụn hoặc kiết ly v.v...
13. Vì Dương khí bị át lại, không tiết ra được, nên mới mọc những nốt "như vậy.
14. Dương khí là cái chất "tĩnh" của thủy cốc cho nên trước nuôi "thần khí” của năm Tàng, tính "như là cái khí sơ dương của Thiếu dương.
15. Đầu bài nói về "thần khí", vốn gốc ở Thiên chân; đây lại nói tới "thần khí” do năm vị sinh ra, đó là bởi: "tính, khí, thân" đều có cà Tiên thiên và Hậu thiên, Cái "thần khí" của Tiên thiên lại phải nhờ cái khí "thủy cốc" của Hậu thiên để sinh dưỡng cho nên có câu rằng: "Hai tỉnh cùng cọ sát nhau, gọi là thân", hai "tỉnh" đó là tính của Thiên ất và tính của Thủy cốc vậy.
16. Khai hạp là mờ đóng, tức là nói khí ấy vận ra hoặc thu vào, tựa như cánh cửa mở và đóng.
17. Đây nói sự bảo vệ của Dương khí không được bên chặt, khiến hàn tà phạm vào mà gây nên các chứng trạng. Ta cần phải bảo trọng khí đó. - Tế Công nói: Bảo vệ bên ngoài không gì bằng bì mao (da lông); nếu bì mao không bên kín thì tà sẽ phạm ngay vào tấu lý (mạch lạc). Mạc Từ Tấn nói: Cải nhiệt độc của thức ăn cao lương, phạm vào nhục lý sẽ mọc định lớn; cải tà khí ở bên ngoài phạm vào nhục lý sẽ mọc mựn sưng. Xem đó thì biết bì bao, nhục lý đều thuộc địa hạt cai quản của Dương khí. Vậy ta giữ gìn cho Dương khí đầy đủ không bị hao hụt, tự nhiên các bệnh không phát sinh được...
18. Du tức là một huyệt thuộc Phế bộ - tấu lý bị thưa rỗng, thì biểu đương với tà khí đều ân nấp ở đó. Hàn tà ở biểu thì theo dương mà hóa nhiệt; tà lọt vào tấu lý mà biểu khí không trở về được "kinh" là nơi cư trú của minh, vì thế nên huyệt Du mới bị vít.
19. phong ngược là một chứng sốt vùi chỉ nóng mà không rét.
20. Đoạn nảy nhắc lại: nên phải bảo trọng Dương khí đề cho tấu lý được bên kín. Đại phàm: hàn thử trước phạm vào bì mao, còn phong tà thì thấu thăng vào tấu lý - Phong là một thứ đi nhanh và biến hóa luôn; khi đã phạm tới cơ tấu, thì sẽ đi tới ngay kinh mạch. Khi đó hoặc thành chứng “hàn trúng", hoặc thành chứng "nhiệt trúng", hoặc thành chứng "thiên khô", hoặc thành chứng "tích tụ"... Nên mới gọi là "đầu trăm bệnh" - Tiết trên nói về "hản, thử, thấp" làm thương biểu đương, nên cần phải giữ sức cho biểu dương khỏi bị yếu: đoạn này nói: phong tà phạm thẳng vào tấu lý, nên cần phải bảo vệ nguyên chân cho được bền kín.
21. Truyền hóa như hoặc hóa làm hản, hoặc hóa làm nhiệt, hoặc hóa làm táo kết, hoặc hóa làm thấp tả v.v... Bởi ở trời có cái tà khí lục đâm, mà trong thân con người cũng có sáu khí để hòa theo.
22. Đóng, tựa như đóng cửa. Theo kinh Linh khu: Mùa xuân thì sinh, mùa hạ thì trưởng, mùa thu thì thâu, mùa đông thì Tàng, đó là lẽ thường của thiên khí. Trong thân con người cũng ứng theo như vậy. Lấy một ngày chỉa làm bốn mùa, sáng sớm là xuân, về đêm là đông... Sáng sớm Dương khí mới phát triển, cho nên người ta phần nhiều sáng sớm hay tỉnh táo và lanh trí khôn, đúng trưa thì khí trưởng, trưởng thì thắng được tà...
23. Gần tối, nhân khí bắt đầu suy; đến đêm, khí đó thu vào Tàng, nên phải giữ gìn, đừng quá nhọc mệt, không đề lõa lồ, để phòng ngoại tả xâm phạm.
24. Sinh mệnh con người, gốc ở âm dương. Dương lại sinh ra bời âm. Nên trên kia Đề nói vê đương, đây Kỳ Bá lại nói về âm.
25. Khí thuộc dương, huyết mạch thuộc âm. Dương thịnh mà âm không thăng được, nên mới phát bệnh cuồng.
26. Năm Tàng thuộc âm, chín khiếu là nơi cửa ngõ của thủy khí. Nếu âm thịnh mà dương không thăng được, thì cái khí của năm Tàng giao tranh ở bên trong, chín khiếu do đó mà không thông. Bởi cái khí của năm Tàng, ra ngoài thì là dương, ở trong thì là âm. Tàng thuộc âm, tinh huyết thuộc âm; khí thuộc dương, chỉn khiếu thuộc dương, ở trong là âm ra ngoài là dương. Năm Tàng chủ về Tàng tinh; Bàng quang là một cơ quan chứa tình dịch. Cái khí biểu dương, do tỉnh thủy tự Bàng quang sinh ra; cái khí ở cơ tấu, lại do nguyên chân ở năm Tàng. Đó tức là Dương khi sinh ra bởi âm tỉnh. Nên mới nói rằng: "Cái gốc của sinh mệnh con người là ở âm dương" v.v...
27. Âm dương điều hòa, tà không phạm tới; tình khí thông lên tai, thân khí thông lên mắt, nên tai mắt tỏ sáng.
28. Phong là Dương tà, nếu phạm vào phu biểu thì khi sẽ bị thương. Dương khí bị thương thì âm tình sẽ bị mắt, (hoặc như chứng tiết tinh). Can thuộc Mộc, phong với Mộc là đồng khí; nếu phong phạm vào, tất phải động đến Can khi. Can khí bị phong tà phạm thì huyết sẽ bị thương (vì Can tàng huyết). Câu này lại nêu rõ cái nghĩa đương phải giữ bên cho âm.
29. ở) Cạn chủ huyết và cân. Thức ăn vào VỊ, tán bố cái tinh khí lên Can, rồi thấm nhuân vào cân. Giờ tà đã làm thương Can mà lại ăn quá no, không đủ sức để bố tán thực khí cho được thấm nhuận vào cân, nên gân bị sụt lông, khiến thực khí đình trệ ở Đại trường, hóa thành thấp nhiệt, mà gây nên bệnh trĩ. Nước uống vào Vị, chuyển Du lên Phế. Phế chủ về khí ở toàn thân. Giờ khí bị tả làm thương, mà lại uống nhiều, thủy tính không thể tán bố, nên mới thành chứng khí nghịch. Cao cốt tức chỗ xương ngang lưng.
30. Mấy câu nảy tông kết cải nghĩa ở mấy đoạn trên, và lại nêu rõ "cân phải chú trọng về Dương khí.
31. Bình là quân bình, bí là kín đáo, bên chặt. Tức là ý nói hòa hợp với nhau, riêng dương vẫn phải giữ bền bên ngoài.
32. Thấp thuộc âm, phong thuộc dương; hàn là âm bệnh, nhiệt là dương bệnh. Bị thương về phong, bộ phận trên chịu trước; bị thương về thập, bộ phận dưới chịu trước. Dương bệnh, ở trên đi hết rồi thì quay trở xuống, vì thế nên xuân bị thương về phong, mà thành chứng đỗng tiết. Âm bệnh ở dưới đi hết rồi thì quay trở lên, vì thế nên thu bị thương về thấp, mà lại thành chứng ho. Đó là cát lẽ âm dương củng trao đổi vậy. Hạ bị thương về thử, "thử hăn" không tiết ra được, khí nông ân nấp ở bền trong, tới mùa thu, Âm khí phát ra, gặp phải khí nhiệt, nên thành chứng ngược. Đông bị thương về hàn, tả không phát ngay, hàn khí ẩn nắp ở bên trong, tới mùa xuân Dương khí phát ra, tà sẽ theo Dương khí mà hóa nhiệt, phát ra ôn bệnh (danh từ, tên một chứng sốt nóng thuộc về mùa xuân). Đó là đường lỗi ra vào và sự biến hóa của âm dương vậy.
33. Khí của bến mùa là phong, hàn, thử, thấp. Câu này tỏ ra: chăng những sự khí hóa của âm dương, mắc bệnh, mà cả vật hữu hình là năm Tàng cũng mắc bệnh, vì bệnh lâu thì truyền hóa.
34. Thần khí sinh ra bởi âm tinh: tỉnh của năm Tàng sinh ra bởi năm vị - thương bởi năm vị, vì trong năm vị có một vị "thiên thăng" - nhiều hơn - Toan sinh Can, Khổ sinh Tâm, Can sinh Tỳ, Tâm sinh Phế, Hàn sinh Thận... Đó là âm sinh ra bởi năm vị.
35. Vị toan (chua) vào Can. Nếu chưa quá thì Can nhiều tân dịch nên đẫm ướt; Can đã bị đảm ướt, Tỳ không chuyển Du vào đâu, nên Tỷ khí bị tuyệt.
36. Đại cốt tức là Phủ của Thận. Vị mặn quá thì thương Thận, nên đại cốt bị thương; Thủy tà thịnh phạm lên Thỏ (Tỳ) nên cơ nhục sút; thủy dẫn ngược xâm lần vào Tâm, nên Tâm khí như bị chèn nén.
37. Vị quá ngọt, thì Thổ khí (Tỳ) quá đầy đù rồi. Thỏ đã quá đây đủ, thì.tâm không còn có thể truyền sang cho con nó nữa (Hỏa sinh Thổ, Tâm là mẹ, Tỳ là con), vì thế nên thành chứng thở gấp và đầy; Thận chủ về thủy, sắc nó đen; Thổ Cang (khô ráo, quá găng) quá thì làm thương đến Thận, nên mới hiện ra ngoài đa sạm đen và Thận khí không yên.
38. Đường "lạc" của Dương minh thuộc Tâm, cái khí của "tử mẫu" cùng giao thông liên lạc với nhau. Năm Vị vào Vị, Vị đẳng dẫn lên tâm trước. Vậy nếu quá đắng thì mẫu khí thịnh (tâm) mà VỊ sẽ cường. Vị cường thì cùng với Tỷ âm không liên lạc nữa. Do đó Tỳ không chuyển Du tân dịch cho Vị, mắt cái năng lực thấm nhuằn. Vị khí sẽ thành quá hậu (hậu là tà khí hữu dư có thừa.
39. Kim khí (phế) thiên thịnh thì Can sẽ bị thương, gân mạch do đó mà rã rời (vì Can chủ cân), do đó tinh thần cũng bị hại lây.
40. Thận Tàng tinh mà chủ về xương, Can Tàng huyết mà chủ về gân. Phong phạm vào Dương khí (tức thứ khí bảo vệ ngoài bì phu) thì cái "tả" đó sẽ làm thương đến Can, tình cũng nhân đó mà bị mắt. Giờ biết cần thận điều hỏa năm Vị, thì xương sẽ cứng mà gân cũng mềm, tấu lý do đó mà bền chặt kín đáo (tà còn phạm vào sao được). Đó chính là bởi Dương khí sinh ra tự âm tỉnh mà thí hành cái nhiệm vụ đối với bên ngoài. Người ta nếu hiểu biết được cái là âm dương và cái nhiệm vụ đối với bên trong bên ngoài của nó, mà đừng làm quá nhọc mệt để hại đến dương, cần thận điều hòa năm Vị để nuôi lấy âm, thì âm dương sẽ hòa bình, còn ngại gì tật bệnh, còn lo gì không sống lâu...

Chương bốn · Kim Quỹ Chân Ngôn Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. "Kim quỹ" là cái hòm băng vàng, “chân ngôn" một lời nói rất đúng, chi bậc Thánh nhân biết đạo mới có thể nói. Tám thứ gió, tức là luồng gió của tám phương. Kinh tức là đường kinh mạch của năm Tàng. Năm thứ gió, tức là phong tà phát sinh tự năm kinh. Ở Dây nói, thứ gió đó, nếu ở trời thì là luồng gió của tám phương; nếu ở người thì nó sẽ biến thành tà phong của năm kinh và năm Tảng. ® Cái sở thắng của bốn mùa (tức là cái chủ khí, cái vượng của nó) như: xuân chủ Mộc, hạ chủ Hỏa, Trường hạ chủ Thổ (tháng 6), thu chủ Kim, đông chủ Thủy... Vậy nó sẽ thắng như: xuân thắng Trường hạ v.v... (tức là khắc - Mộc khắc Thổ v.v...). Bởi năm Tàng nhân thời mà vượng, nên nó mới có thể thăng được cái không thăng. Tiết trên nói về tám thứ gió phong sinh bệnh, tức là do cái "phong sở thắng" nó khắc "cái thời bất thăng"; tiết dưới nói được cái "khí sở thắng" của bốn mùa, nên mới có thể thăng được cái bất thăng. } Đoạn này nói về chính khí của bốn mùa, cũng có thể gây nên bệnh cho kinh du thuộc năm Tàng. Người ta sinh ra bởi năm hành, nhờ có phong khí (như giờ gọi là không khí) mà sinh trưởng. Nhưng phong khí dù sinh ra muôn vật nó cũng có thê lảm hại muôn vật. Cũng như nước có thê làm nỗi được thuyền, mà cũng có thể làm đấm được thuyền. Vì vậy nên đây bắt đầu nói ngay đến phong khí làm hại năm Tàng, rồi sau mới nói đến năm Tàng nhờ ở năm khí của năm phương mà sinh ra. Dù là cái huyệt của kinh khí, phát sinh ra từ đấy. Trên đây nói: Đông phong sinh về mùa xuân v.v... Đó là nói về Tàng khí thực, thì chỉ bệnh ở khí, nếu Tàng khí hư sẽ bệnh Tàng... Từ đây trở xuống nói phân biệt thêm cho rõ. Cành là cô, hạng là gáy; Hung hiếp là lồng ngực và sườn; Kiên bối là vai và lưng; Yêu cô là ngang thắt lưng và về; Tích là đường xương sống.
2. Khí, tức là chỉ về khí của bốn mùa và năm Tàng. Can du ở Cảnh hạng, mà mùa xuân lại phát bệnh tại đầu, là vì xuân khí thì thăng lên, Dương khí cũng ờ về bộ phận trên. Cho nên, nếu bệnh vẻ khí thì phát tại trên, nễu bệnh về "kinh" thì lại phát tại Cánh hạng. Vì thế nên dưới đây, có chỗ nói về bệnh tại khí, có chỗ nói về bệnh tại kinh v.v... Đều là phân biệt sự hư thực của Tàng khí và kinh du vậy.
3. Mùa hạ Dương khí phát tiết ra ngoài, Tàng khí bị hư ở bên trong, nên phong khí thừa mà phạm vào Tảng.
4. Thu khí chủ về sự thâu giảng, không thể bảo vệ được bì phu, cơ tấu, nên phong khí mới phạm vào Du..
5. Tứ chỉ là nơi gốc của khí dương, đông khí ẩn nấp vào bên trong, Dương khí bị hư ở bên ngoài, nên mới phát bệnh tại tứ chì - Trở lên, nói về cải khí của bốn mùa và năm Tàng,
6. Trên đây, dùng hai chữ "thường hay", là nói về kinh du của năm Tàng đều ở bộ phận ngoài, phong làm thương cơ tấu thì dễ lọt vào kinh. Ty nục tức là đỗ máu cam (máu chảy ra ở mũi), vì bệnh tại đầu nên ty nục. Kinh Du của tâm ở hung hiếp, nên bệnh tại đấy, Chu Tế Công hỏi: Chỉ nói bệnh tại hung hiếp, mà không nói chứng trạng, là vì sao? - Đáp: Về ba đoạn trên và dưới đây, đều phản phúc biện luận về sự "xuất nhập” của Tàng khí vả kinh du, cho nên chỉ nói: "bệnh tại đầu, bệnh tại Tàng, bệnh tại kiên bôi và hung hiếp” v.v... mà không nói là bệnh gì, đến như nói về các chứng: "ty nục, đồng tiết v.v..." là nói về bệnh thuộc kinh mà tại đầu thì có chứng ty nục; bệnh thuộc kinh mà tại phúc thì có chứng đồng tiết và hàn trung v.v... Tuy nhiên, mấy đoạn đây vẫn không chú trọng về chứng trạng. Mùa hạ, Dương khí ở bên ngoài, nên lý khí hư hàn. Tháng Trường hạ thấp Thỗ chủ khí, phong lọt và kinh đu, tức phạm vào trong tà thành chứng đỗng tiết, đó là "phong mộc thừa hư mà thẳng thô"; Tỳ là một chỉ âm ở trong âm không thê hóa được nhiệt, nên mới thành chứng hàn trung. Mùa thu, Dương khí thâu liễm vào bên trong, Âm khí dẫn ra bên ngoài. Tà với chính cùng gặp nhau ở khoảng "nội với ngoại” giao tiếp, hai bên cùng xung đột lẫn nhau nên mới thành chứng phong ngược (sốt, ủi. Tứ chỉ là gốc của mọi khí dương. Mùa đông, Dương khí ân nập ở bộ phận dưới, khiến cho kinh khí bị hư ở bên ngoài. Bị phong lọt vào kinh, nên tử chí mặc chứng quyết. Trở lên, nói về bệnh tại “kính, lạc.
7. Đoạn này lại nói thêm: Nếu gìữ được Dương khí bèn bị thì bốn mùa kinh du không bị mắc bệnh. Lại nói thêm hai chứng xôn tiết và hăn xuất để tỏ cho người ta biết rằng: con người nếu hay bảo trọng và giữ gìn cái khí nguyên chân, thì không khi nào tả còn phạm được vào kinh mạch mà gây nên cái bệnh tại bên trong là xôn tiết, cũng không khí nào còn phạm được vào Dương khí mà gây nên cái bệnh ở bên ngoài là hãn xuất vậy.
8. Thần khí với huyết mạch đều sinh ra bởi tình, cho nên nói "tình là ĐỐC của sinh mệnh". Biết Tàng được tỉnh thì huyết khí giữ bèn ở bên trong, còn tà nào phạm được vào bên ngoài, cho nên không mắc phải bệnh ôn. Về mùa hạ, cần phải có thử hãn, nêu thử hãn không tiết ra được, đến mùa thu gặp tiết thâu tảng, hai khí xung đột nên mới sinh chứng phong ngược. Thiên này chuyên bản về "kinh mạch", nên đây nói là mạch pháp của bình nhân. Từ gà gáy tới sáng sớm, Dương khí mới phát triển, ứng với cái khí xuân sinh, cho nên thuộc về dương ở trong âm; từ sáng sớm đến đúng trưa, Dương khí dương lúc thịnh ứng với cái khí Trường hạ, cho nên thuộc về dương ở trong dương: từ đúng trưa đến hoàng hôn, Dương khí mới bắt đầu suy, ứng với các khí mùa thu, cho nên thuộc về âm ở trong đương; từ chập tôi đến gà gáy. Dương khi thu về bên trong, ứng với khí mùa đông, cho nên thuộc về âm ở trong âm. Cho nên nói rằng: trong một ngày cũng có bốn mùa. Vì thế nên mạch pháp của bình nhân cũng ứng theo như vậy. Thiên này bắt đầu nói đến đường lối của kinh mạch. Kinh mạch bên trong liền với Tàng, Phủ; bên ngoài chăng khắp thân mình. Âm dương ra vào, trong ngoài tuần hoàn. Vì thế những tác dụng "sinh, trường, thấu, Tàng" đều ứng theo với mạch pháp của con người. Trong thân con người, Đốc mạch dẫn lên lưng, cai quản toàn thê khí dương trong thân hình; Nhâm mạch vòng lên bụng, cai quản toàn thể khí âm trong thân hình... nên mới nói "lưng là dương, bụng là âm" v.v...
9. Kinh mạch sinh ra bởi năm hành thuộc đất, ứng với sáu khí thuộc trời... Cho nên phảm nói về kinh mạch, trước phối hợp với năm Tàng năm hành. rồi sau mới bàn tới sáu Phi.
10. Đông bệnh tại Thận, Thận là âm ở trong âm, nên nói: "đông bệnh tại âm”; Hạ bệnh tại Tâm, Tâm là dương ở trong dương, nên nói: "hạ bệnh tại Tâm”: Xuân bệnh tại Can, Can là dương ở trong âm, nên nói: "xuân bệnh tại âm"; Thu bệnh tại Phế, Phế là dương ở trong âm, nên nói: "thu bệnh tại dương”: Châm (kim) thạch (đá) là hai thử dùng đề chữa bệnh tại kinh mạch. Biết được âm trong âm và dương trong dương thế nảo rồi, mới nhằm vào kinh du của năm Tàng, dùng châm thạch đề điều trỊ.
11. Vương Thị nói: Tâm thuộc về dương Tảng, bộ Vị nó ở vào thượng tiêu, dương ở vào địa vị dương, nên nói là "đương ở trong dương": Phế thuộc về âm Tàng, bộ VỊ nó ở vào thượng tiêu, âm ở vào địa vị dương, nên nói là: âm ở trong đương”; Thận thuộc về âm Tàng, bộ Vị nó ở vào Hạ tiêu, âm ở vào địa vị âm, nên nói là: "âm ở trong âm": Can thuộc về dương Tàng, bộ VỊ nó ở vào Hạ tiêu, dương ở vào địa vị âm, nên nói là: “đương trong âm"; Tỳ thuộc về âm Tàng, bộ Vị nó ở vào Trung tiêu, Thái âm mà ở vào địa vị âm, nên nói là: "chỉ âm ở trong âm...,
12. Ý nói năm Tàng đã ứng với âm dương và bốn mùa, vậy tất phải có khí sắc gì để hợp với khí sắc của năm phương và âm dương của bốn mùa...
13. Tỉnh khí của Can khai khiếu lên mắt, mà lại thông với thiên khí... Đó tức là trời thông với người mà người lại thông với trời. Còn âm tính thì lại Tàng về chính Tàng của nó.
14. Mùa xuân Dương khí bốc lèn, nên bệnh phát sinh cũng có vẻ chắn đãng mà thành kinh sợ.
15. Cạn thuộc Mộc, với thảo mộc cũng một loài.
16. Kê (gà) thuộc quẻ Tốn, chủ về phương Đông.
17. ® A/Mạch là một thứ đứng đầu hàng ngũ cốc, nên Ứng về Đông phương. Tịnh khí của Mộc ứng lên Tuế tinh.
18. Xuân khí bốc lên, xuân phong cũng phát sinh ở trên, nên bệnh tại đầu, đó là do lẽ "đồng khí tương cảm" mà sinh ra. So với các Tàng khác "nhân khí hư mà mắc bệnh" không giống nhau.
19. Giác là một âm thuộc về Mộc, ứng về mùa xuân.
20. Dịch nói: Thiên do số 3 sinh ra Mộc, địa do số tắm mà hợp thành, nên nói "số của Can là tám.
21. 1727, một thứ khi thuộc Mộc.
22. Cạn chủ gân, nên bệnh tại gân. Ngũ âm, ngũ số, ứng theo với khí vô hình cúa trời; bì, nhục, gân, xương ứng theo với cái hữu tỉnh của đất. Lấy cái ửng vô hình của trời mà sinh bệnh tới cái hữu hình là gần xương của người, đó là do sự khí hóa giao cảm mà nên, Âm tỉnh của năm Tàng, nhờ tâm thần hóa ra sắc đỏ mà thành máu, ở đây bàn về huyết mạch của Tàng Phủ. nên nói: "tàng tính ở Can.
23. Tâm thuộc Hỏa, nên cũng sắc đò. - Tà khí Tàng Phù luận nói: Bao khí huyết ở mười hai kinh mạch với 365 lạc... đều dẫn lên mặt rồi chạy ra không khiếu (lỗ hồng. chỗ rồng), riêng một thử khí khác thì chạy ra tai đề làm thành sự "nghe" - "Biệt khí" tức là khí của Tâm.
24. Bệnh... ở cả năm Tàng, tức là chỉ về các khí của năm Tảng, Tâm là một cơ quan chủ tế cả năm Tàng sáu Phủ, cho nên Tâm khí mắc bệnh, thì khi của các Tảng khác cũng đêu mắc bệnh.
25. Đăng là vị của hỏa, Tâm khí thông với Nam phương, nên cùng với hành Hỏa ở trong ngũ hành cùng loài.
26. Thừ là một thứ lúa có sắc đỏ. mà tính ôn (ám), nên là thứ lúa của Tâm.
27. Huỳnh hoặc là "tỉnh" của Hòa.
28. Chủy là một âm thuộc Hỏa, ứng về mùa hạ.
29. Dịch nói: Thiên đo số 2 sinh ra Hỏa, địa do số 7 mà hợp thành, nên nói: "số của tâm là bảy.
30. Khí bị Hỏa đốt chảy, thì thành mùi hắc - nguyên chữ Hán là "tiêu. Tâm chủ về mạch, nên bệnh tại mạch, (36) Thả VƯỢng về cuối bốn mùa, bộ Vị ở vào khoảng giữa Tỳ thuộc về Thô tàng, nên khí cũng thông nhau.
31. Tịnh khu nói: "Tỳ chủ về việc đón tiếp lương thực, lấy miệng lưỡi đề biện biệt sự yêu ghét và cát hung”. xem đỏ thì biết Tỳ khí không lên lưỡi.
32. Tỳ thuộc Thổ. không có Vị, lấy Vị của lúa nên vị ngọt, thuộc hành Thổ ở trong năm hảnh.
33. nguyên chữ Hản là "ngưu”. Còn về trâu, nguyên chữ Hán là "thủy ngưu". Bỏ sắc vàng. nên là giỗng nuôi của Tỳ.
34. La "tác" sắc vàng, vị ngọt, nên cũng thuộc Tỳ.
35. Sao Chấn thuộc Thả.
36. Tiếng Cung thuộc Thả.
37. Dịch: Thiên lấy số năm sinh ra Thổ, địa lấy số mười mà hợp thảnh. Thỏ chuyên ở trong ngôi "năm", nên riêng chủ về “sinh số.
38. Khí nhân Thổ biến, thành mùi thơm.
39. Tỳ chủ cơ nhục, nên sinh bệnh tại nhục.
40. phế thuộc Kim, nền theo sắc trắng của Tây phương, mũi là khiếu của Phé.
41. Cảm thu khí, sinh bệnh tại vai và lưng.
42. Quê "Càn" thuộc ngựa, Phế thuộc Càn kim.
43. # Đạo sắc trăng, nên là thử lúa của Phé - Tỳ cốc. Tịnh khí của loài Kim, ứng lên sao Thái bạch.
44. Thương, một thứ tiếng chủ về phương Tây.
45. Dịch: Địa lấy số bến sinh ra Kim, Thiên lấy số chín mà hợp thành, Nên Phế số chín, '$® Khí nhân Kim biến thành mùi tanh (tỉnh.
46. Phế chủ bì mao, nên biết là bệnh tại bì mao.
47. Thận thuộc thủy, nên theo sắc đen của Bắc phương, bộ vị của Thận ở dưới nên khai khiếu ra Nhị âm.
48. Chỗ đại hội của nhục gọi là "cốc", chỗ tiểu hội của nhục gọi là khê. Đại hội, tiêu hội tức là nơi khớp xương nhỏ liên lạc với nhau, một làn thịt mỏng bao bọc ngoài xương tức lả "khê". Thận vốn chủ xương, mà khẽ là do khí của "cốc" sinh ra.
49. Mặn là nguyên chất của nước.
50. Lợn sắc đen, thuộc Hợi, nên lả giống nuôi của Thận (thận súc.
51. Đâu đen sắc đen, tính trầm xuống, nên là Thận cốc.
52. Thân tính thuộc Thủy. Một thứ tiếng thuộc Thủy.
53. Dịch: Thiên lây số một sinh ra thủy, địa lấy số sáu mà hợp thành, nên số 6 thuộc Thận. Thận chủ về xương, nên bệnh tại xương. Kinh nói: Can sinh cân, Tâm sinh huyết, Tỷ sinh nhục, Phế sinh bì mao, Thận sinh cốt... Vậy cân, cốt, bì mao, đều đo năm Tàng sinh ra, nên Tàng nào mắc bệnh thì cái "sinh ra" cũng mắc bệnh. Lại như trên nói: Xuân khí bệnh tại đầu, hạ khí bệnh tại Tàng, thu khí bệnh tại kiên bôi, đông khi bệnh tại tứ chi... Đó là Tàng khí làm ra bệnh.
54. Đoạn này nói tông kết cái đường lỗi của kinh mạch sinh ra ở năm Tang, liên lạc với sáu Phủ, ngoài hợp với năm phương, năm hành và âm dương sáu khí. Trái với bốn mùa là "nghịch", thuận với bốn mùa là “tòng.

Chương năm · Âm Dương Ứng Tượng Đại Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Thiên này nói về: Trời, đất, thủy, hỏa, bốn mùa, năm hành, hàn nhiệt, khí, vị hợp với Tàng, Phù của con người, hình, thân, thanh, trọc, thành tượng, thành hình... đều hợp với cái đạo của âm dương. Cho đến chẩn mạch, sát sắc, trị liệu, châm biếm v.v... đều phải bắt chước ở âm dương, nên gọi là "Ứng tượng đại luận.
2. =Đao" tức là cái lẽ của âm dương. Thái cực "tĩnh” mà sinh âm, "động mà sinh dương. Trời sinh ra bởi động, đất sinh ra bởi tĩnh, nên gọi âm dương là đạo của trời đất.
3. Vật sinh ra gọi là "hóa", vật đến cực gọi là "biến". Dịch nói: "Ở trời thành tượng, ở đất thành hình, sự biến hóa phát hiện ờ đó". Chu Từ nói: "Biến là cái "tiệm" của hỏa, hóa là sự "thành" của biến". Âm có thê biển thành dương, đương có thể biến làm âm, cái đạo lý biến hóa do âm dương sinh ra, nên gọi là cha mẹ.
4. Trời lẫy dương để sinh ra, lấy âm để nuôi lớn; Đất lẫy dương đề giảm đi, lấy âm đẻ tiềm Tàng.
5. Ẩm đương biến hóa không thể lường được nên gọi là thần minh.
6. » Ác" tức là chỉ về âm dương. Tàng, Phủ, khí huyết, biểu, lý, thượng, hạ ở trong tắm thân con người, đều gốc ờ âm dương, cho tới cái khí phong, hàn, thừ, thấp, bốn mùa, năm hành... đo từ bên ngoài phạm vào, cũng đều thuộc về hai chữ âm dương, Đến về phương diện trị bệnh, lựa cái khí vị của dược vật, dùng "châm" nên tả hay hữu, xét mạch xem trì hay tật, cũng không thể ra ngoài cái lý của âm dương. Cho nên nói: "Trị bệnh phải cầu tới gốc"... Bệnh đó thuộc Dương tà hay Âm tà? Thuộc âm phận hay dương phận? Khí phận hay huyết phận? Rồi nhân đó để lựa chọn đến dược vật, xem nên dùng những Vị khí nó thăng hay vị nó giáng? Âm để bỗ hay khổ đề tiết?... Đó, phương pháp cầu tới gốc là như vậy...
7. Tích tức là "tích lũy", chứa chất rất nhiều. Rất cao là trời, rất dày là đất. Tiếp theo câu trên, nói việc trị bệnh nên bắt chước cái âm dương của trời đất.
8. Chất âm của đất chủ tĩnh mà có thường; Khí dương của trời chủ động mà không ngừng...
9. Mùa xuân với mùa hạ là hai khí Âm Dương của trời, cho nên chú về sinh và trưởng; mùa thu với mùa đông là hai khí Âm Dương của đất, cho nên chủ về sái và Tàng.
10. Trời chủ về sinh ra vật, đất chủ về gây thành vật. Cho nền đương hóa cái khí của muôn vật, mà cái khí ở trong thân con người cũng do dương hóa ra; Âm thành cái hình của muôn vật, mà cái hình của con người cũng do âm gây nên... Ú Âm hản dương nhiệt là cái khí chính của âm dương. Hàn cực sinh nhiệt, là âm biển làm đương; nhiệt cực sinh hàn, là dương biến làm âm. - Thiệu Từ nói: Lúc bắt đầu động thì dương sinh, động đến cực độ thì âm sinh; lủc bắt đầu tĩnh thì "nhu" sinh, tĩnh đến cực độ thì "cương" sinh. Đó tức là cái nghĩa "lão biến mà thiếu không biến" ở Chu Dịch. Cho nên cái lý âm dương, hễ đến cực độ thì sinh biến. Tật bệnh ở con người cũng vậy. Như nhiệt quá thì lại hàn. Như những chứng nội nhiệt đến cực độ, thì bên ngoài hiện ra rét run. Hàn quả thì lại nhiệt, như bệnh thương hản mà phát nhiệt. Về phép trị bệnh cũng vậy, như người uống quá nhiều những vị khổ hàn, rồi biến thành hỏa nhiệt.
11. Hàn khí đọng xuống dưới, nên sinh ra trọc âm; nhiệt khí thượng thăng, nên sinh ra thanh dương. Thanh khí chủ về dương nên ở trên, giờ lại ở dưới nên sinh chứng xôn tiết (ăn vào lại tả ra), bởi vì chỉ giảng mà không thăng: trọc khi chủ về âm nên ở dưới, giờ lại ở trên nên sinh chứng điền trướng, bởi vì chỉ có thăng mà không giáng. Đó là ám đương tương phản mà sinh bệnh, như thế tức là ®nghịch", nếu trái lại là "tùng". Cho nên nói: “Trị bệnh phải cầu tới gốc", chính là vì tắm thân con người "hữu bệnh hay vô bệnh" đều do âm dương "nghịch, tùng” mà ra vậy.
12. Từ câu "đương hóa khí" trở xuống, đều đem âm dương của trời đất hợp với ãm dương trong tắm thân con người đề tỳ lệ, không chuyên nói hăn một bên nào.
13. Đoạn nảy tiếp với đoạn trên, nói về: cái địa vị của âm dương có trên dưới khác nhau, mà cái khí của âm dương có "hỗ giao" rồi sau mới thành. được cái biến hóa "mây lên, mưa xuống" đề hóa sinh ra muôn vật. Thanh dương là trời, trọc âm là đất. Đất dù ở dưới mà hơi đất bốc lên làm mây; trời dù ở trên mà khí trời giáng xuống làm mưa. Trời nhờ mây mà sau mới có mưa, nhưng mưa tuy từ trên trời giáng xuống, mà thực là đo cái mây của hơi đất bốc lên, cho nên nói: "mưa làm ra bởi địa khí". Nhờ có mưa giáng xuống, mà sau mới có mây bốc lên. Nhưng mây tuy từ dưới đất bốc lên, mà thực là do cái mưa của khí trời giáng xuống; cho nên nói: "mây làm ra bởi thiên khí". Đó là cái hiện tượng “giao hỗ" của âm dương, mà trong tắm thân của con người cũng có một hiện tượng như vậy.
14. Thanh dương của người ứng theo với "thiên" mà tiết ra thượng, khiếu; trọc âm của người ứng theo với "địa" mà tiết ra hạ khiếu. Cũng như sự "lên xuống" của mây và mưa.
15. Đây nói: Ôái khí thanh dương dẫn đạt ra tấu lý mà cái "tinh huyết thuộc về trọc âm, thì chạy tới năm Tàng. Vì năm Tàng chủ về việc Tàng tinh.
16. Cậu này nói: Cái khí thanh đương do ân uống sinh ra thì dẫn ra tứ chị, còn những chất hồn trọc (cặn bã) thì dồn về sáu Phủ.
17. Tịnh của thủy thấm nhuần xuống nên là âm, tính của hòa bóc ngược lên nền là dương. Thanh dương, bốc lên nên là khi, trọc âm giáng xuống nên là Vị (ngũ vị, các thức ăn). Đó là do Thủy Hỏa mà xét ra âm dương của khí và vỊ.
18. Âm là Vị, âm gây lên hình; đất cho người ăn năm vị đề nuôi cái hình ấy, cho nền nói: "vị theo về hình". Dương hóa khí, cải khí của "chư dương xuất dẫn ra bì phu cơ tấu, để sinh ra cái hình ấy, nên nói “hình theo về khí. Dương khi sình ra bởi âm tỉnh, cho nên nói "khí theo về tỉnh"; nhờ cái tinh khí của thủy cốc để hóa sinh ra các tỉnh ấy, nên nói "tỉnh theo vẻ hóa. Nhờ tính khí của thuỷ cốc đẻ sinh ra tỉnh, đó tức là “tỉnh nhờ ở khí: nhờ năm vị vào Vị để nuôi cái hình ấy, nên nói “hình nhờ ờ Vị. ' Nhờ tinh khí của thủy cốc để sinh ra tinh: nhờ cái thần khí của "chư dương" đề nuôi cho hình; ấy nên mới nói: "do hóa sinh tinh, do khí sinh hình. # Hình ăn về Vị, tỉnh ăn về khí (vi do nó mà sinh ra nên gọi là ăn, nhưng sự "ăn" đó nếu thái quá thì sẽ bị thương, cũng như sự ăn uống thường vậy. #” Tỉnh là gốc của nguyên khí, mà khí lại do tỉnh hóa ra, Hình ăn Vị mà Vị theo về hình. Đến khi vị làm thương hình thì sẽ lây đến cả khí. #3 Vị thuộc về loại có chất, nên dồn xuống hai khiếu "tiện, niệu" (đại._ tiện và tiêu tiện); khí thuộc về loại vô hình nên tiết lên trên khiến hô hấp. 2) Vị thuộc về âm, mà “vị hậu" là thuần âm, nếu bạc lại là dương ở trong âm; khí thuộc về dương, mà "khi hậu” là thuần dương, nếu “bạc” lại là âm ở trong dương. Đó là trong ảm dương mà lại chia thêm một thứ âm dương khác nhau vậy. (2$ Vị hậu là âm ở trong âm, tình giáng xuống, nên chủ về hạ tiết; vị bạc là dương ở trong âm, tinh bốc lên, nên chủ về tuyên thông. Khí bạc là âm ở trong dương, tinh giáng xuống, nên chủ về phát tiết; khi hậu là dương ở trong dương, tính bốc lên, nên chủ về phát nhiệt. Tiết nảy bàn về âm, dương, khí, vị và thăng giáng. ì 5) Khí là dương, Hỏa là dương, hợp lại mà nói thì khí tức là Hòa. Cái khí của Thiếu dương Tam tiêu sinh ra tự Mệnh môn, dẫn đi khắp trong ngoải, hợp với Bao lạc (thuộc Tâm) mà làm Tướng hỏa, Cái khí sơ sinh của Thiếu dương, dẫn xuống Hạ tiêu để chủ về việc thâu nạp, dẫn tới Trưng tiêu mà chủ về việc sinh hóa. Nạp và hóa các chất tỉnh vị cùa thủy cốc đề sinh ra khí và nuôi hình... Cho nên mấy câu nảy tiếp với đoạn trên nói về "năm vị thát quả thì sẽ thương đến khí, mà Tráng hỏa thái quá cũng sẽ thương đến khí (Tráng hỏa là một thứ hỏa nóng quá, Thiếu hỏa là một thứ Hỏa vừa vậy. Đoạn nảy có hai tiếng Tráng hỏa và Thiếu hỏa là nói về cái nhiệt độ hơn kém của hỏa. Bởi những vị mà khí vị quả hậu, tức là Hỏa nó 'tráng”. Dùng những vị Tráng hỏa thì cải Khí của con người không thể chống nỗi, do đó mà hóa và suy (như dùng những vị ô đầu, phụ tử, khí của con người không thê chống lại được nên phát nhiệt); những vị mà khí vị ôn, tức là Hỏa nó "thiếu", Dùng những vị Thiếu hỏa, thi cái khí của con người sẽ đần sỉnh vượng mà thành tráng (như dùng những vị nhân sâm, đương quy v.v... khiến cho khí huyết của con người dần nên sinh vượng). Vì sao mà cái khi của Tráng hỏa suy? Vì Trảng hỏa có thể "thu hút“ cả cái khí của con người, nên cái khí của Tráng hóa sẽ tự suy. Vì sao mà cái khí của Thiếu hỏa lại tráng? Vì cái khí của con người có thể "thu hút" được cả cái khí của Thiếu hỏa, nên cái khí của Thiếu hôa sẽ thành tráng. Bởi vì Trắng hỏa có thê “thu hút" cái khí của con ngời, nên nô lại có thể làm "tán" cái khí của người; nên mới nói: “khí của Tráng hỏa suy"; bởi vì cái khí của con người có thể "thu hút" được cái khí của Thiếu hỏa, nên nó lại có thể sinh ra cái khí của con người; cho nên mới nói "khí của Thiếu hỏa tráng. Chữ "thu hút" trên đây, nguyên Hán văn là chữ "thực, ăn". Chú phải của Trương Án Am: "Thực cũng như nhập vào. tức là dồn vào làm một". Nguyên Hản văn là "Tráng hỏa thực khí, khí thực Thiếu hỏa" chữ đặt rất pọn, mà ý nghĩa hay, tiếc không tìm tiếng gì thay thế được. Trương Ân Am nói: Tướng hỏa là "tặc" của nguyên khí muốn báo dưỡng "tỉnh, khí, hình" ta nên dẹp yên hỏa ấy. - Vương Từ Phương nói: "Khí của Tráng hỏa, khí của Thiếu hỏa, chữ "khí" đó tức là khí của hỏa. PHỤ LỤC Cần án: Các y giả đời sau dụng dược chỉ biết có hàn, nhiệt, ôn, bình... Đến cái nghĩa âm, dương, thanh, trọc, thặng, giáng, phù, trầm... thì rất ít người lưu ý, nên ít được công hiệu. Lý Đông Viên cũng đã hiểu thấu nghĩa đó, ông có soạn Thang dịch bạn thao tựu trung có thiên “Dụng được pháp tượng”, chuyên nói về lựa chọn dược vị, theo đúng với nghĩa trong thiên này, vậy xin phụ lục thêm vào đây, để duyệt giả biết qua phương pháp dụng dược của cố nhân. DỊCH GIÁ Những Vị khí bạc là âm ở trong đương. Khí bạc thì phát tiết. Các vị có khí vị: tâm, cam, đạm, binh, hàn, lương... thuộc về loại ẫy. Thí dụ: I - Phục linh: Khí bình, vị cam 2 - Trạch tả: Khí bình, vị cam 3 - Chủ linh: khi hàn, vị cam 4 - Hoạt thạch: Khí hàn, vị cam 5 - Cô mạch: Khí bình, vị cam 6 - Xa tiền: khí hàn, vị cam 7 - Đăng tâm: khí bình, vị cam 8 - Ngũ vị tử: Khí hản, vị toan 9 - Tang bì: Khí hản, vị khổ - Thiên môn: khí hàn, vị hơi khổ II - Bạch thược: Khi hơi hàn, vị khổ 12 - Mạch môn: khí hàn, vị hơi khổ 13 - Tế giác: Khí hản, vị toan khô 14 - Ô mai: Khí binh, vị toan _ 15- Mẫu đơn: Khí hàn, vị khổ 16 - Địa cốt bì: Khí hàn, vị khổ 17 - Chỉ xác: Khí hàn, vị khổ 18 - Hổ phách: Khí bình, vị cam 19 - Liên kiều: Khí bình, vị khỗ 20 - Chỉ thực: Khí hàn, vị toan 21 - Mệc thông: Khí bình, vị cam 22 - Mạn kinh: Khí thanh, vị tâm 23 - Xuyên khung: Khí ồn, vị tân 24 - Thiên ma: Khí bình, vị khổ 25 - Tân giao: Khí hơi ôn, vị khổ, tân, bình 26 - Kinh giới: Khí ôn, vị khổ, tân 27 - Ma hoàng: Khí ôn, vị khổ, cam 28 - Tiên hỗ: Khí hơi hàn, vị khổ 29 - Bạc hà: Khí ồn, vị khổ, tân Những VỊ khí hậu là dương ở trong dương. Khí hậu thì phát nhiệt. Các vị có khí vị tần, cam, ôn, nhiệt... thuộc về loại đó. Thí dụ: ] - Phụ từ: Khí nhiệt, vị đại (rất) tân 2 - Ô đầu: Khí nhiệt, vị đại tân 5 - Can khương: Khí nhiệt, vị đại tân 4 - Sinh khương: khiến, vị tân 5- Lương khương: Khí nhiệt, vị cam, tân 6 - Nhục quể: Khí nhiệt, vị đại tân.
19. - Quế chỉ: Khí nhiệt, vị cam, tân 8 - Thảo khẩu: Khi nhiệt, vị đại tân 9 - Đinh hương: Khí nhiệt, vị tân 10 - Hậu phác: Khí ôn, vị tân 11 - Mộc hương: Khí nhiệt, vị khổ, tân 12 - Ích trí: Khí nhiệt, vị đại tân 13 - Bạch khấu: Khi nhiệt, vị đại tân 14 - Xuyên tiêu: Khí ôn nhiệt, vị đại tân 15 - Ngõ thù: Khí nhiệt, vị khổ, tần 16 - Hồi hương: Khí bình, vị tân 17 - Huyền hồ: khí ôn, vị tân 18 - Sa nhãn: Khí ôn, vị tân 19 - Hồng hoa: Khí ôn, vị tân 20 - Thân khúc: Khí ôn, vị cam Mậu thuộc thấp, gốc nó khí bình, nó tiêm ôn, lương, hàn, nhiệt. Ở người Ứng vảo VỊ. Tỳ thuộc Thỏ, gốc nỏ vị hàn, nó kiêm tân, cam, hàn, khô. Ở người, ứng vào Tỳ. I - Hoàng kỳ: Khí ôn, bình, vị cam 2 - Nhân sâm: Khí ôn, vị cam 3 - Cam thảo: Khi bình, vị cam 4 - Đương quy: Khí ôn, vị tần, cam 5 - Thục địa: Khí hàn, vị khổ, cam 6 - Bán hạ: Khí hơi hàn, vị khổ, bình 7 - Bạch truật: Khí ôn, vị cam - Xương truật: Khí ôn, vị cam (tân 9 Trân bì: Khi ôn, vị hơi khổ 10 - Thanh bì: Khí ôn, vị tân 11 - Hoắc hương: Khí hơi ôn, vị cam, tần 12 - Tân lang: Khi ôn, vị tẳn 13 - Nga truật: Khí ôn, vị khổ, tân 14 - Tam lăng: _ Khí bình, vị khỗ 15 - A giao: Khí hơi ôn, vị cam 16 - Kha tử: Khí ôn, vị khổ 17 - Hạnh nhân: Khí ôn, vị cam, khổ 18 - Mạch nha; Khí ôn, vị hàm (cam 19 - Đào nhân: Khí ôn, vị cam, khổ 20 - Từ thảo: Khí hàn, vị khổ, cam 21 - Tô mộc: Khí binh, vị cam, hơi toan Những Vị khí vị bạc, là dương ở trong âm, vị bạc thì thông. Các vị có khí vị toan, khổ, hàm, bình... thuộc về loại đó. Thí dụ: I- Phòng phong: Thuần dương, khí hơi ôn, vị khổ, cam, bình 2 - Thăng ma: Khí bình, vị hơi khổ 3 - Sài hồ: Khí binh, vị khổ, tân 4 - Khương hoạt: — Khí hơi ôn, vị khổ, cam bình 5- Uy linh tiên: Khí ôn, vị khổ 6 - Độc hoạt: Khí hơi ôn, vị khổ, cam bình. 7 - Cát văn: Khí binh, vị cam 8 Tế tấn: Khí õn, vị đại tân 9 Cát cánh: Khí hơi ôn, vị cam bình 10 - Bạch chỉ: Khí ôn, vị đại tân 11 - Cảo bản: khí ôn, vị đại tân 12 - Thử niêm từ: Khí bình, vị tân Những VỊ khí vị hậu là âm ở trong âm. Vị hậu thì tiết, Các vị có khí vị Can, khổ, hàn, thuộc về loại đó. I - Đại hoảng: Khí hàn, vị khổ 2 - Hoàng bả: Khí hàn, vị khỗ, cam 3 - Hoàng cằm: Khí hàn, vị khổ 4 - Hoàng liên: Khí hàn, vị khổ 5 - Thạch cao: Khí hàn, vị tân 6- kong đơm: Khí hản, vị đại khô 7 - Sinh địa: Khi hàn, vị khổ - Tri mẫu: Khí hàn, vị khổ 9 - Qua lâu căn: Khí hàn, vị khổ 10 - Nhân trần: Khi vị hản, vị khổ, bình 11 - Phác tiêu: Khí hàn, vị khổ, hàn 12 - Phòng kỳ: Khí hàn, vị đại khổ 13 - Mẫu lệ: Khí hơi hản, vị toan, hàn 14 - Huyền sâm: Khí hàn, vị khổ 15 - Chỉ tử: Khí hàn, vị khổ
20. - Xuyên luyện từ: Khí hàn, vị khổ 17 - Hương thị (sị): Khí hàn, vị khổ
21. - Địa du: Khí hơi hàn, vị cam, hàn ở Khí với vị vốn đã chia âm dương, mà trong "vị" lại chia ra âm dương khác nhau. Tân dẫn về khí phận mà tính tán. Cam là một vị thuộc về trung ương (thổ) mà lại có cải năng lực tưới rội ra tứ bàng, vì thế nên phàm vị “tân và cam" thì phát tán và thuộc dương. Vị khổ chủ về tiết trở xuống, mà lại kiêm có cái tính chất bốc ngược lên (vì là hỏa), vị toan chủ về thâu giáng, mà lại là một thứ "mộc vị" phát sinh về mùa xuân... đêu có cái nãng lừc thượng đũng (vọt lên) và hạ tiết (tháo chụt trờ xuống). Vì thế nên phàm vị "toan và khô" thì "dũng, tiết" và thuộc âm.
22. Mã Thị nói: Dùng vị toan khổ mà đến thái quá thì âm sẽ thắng. Âm thăng thì về dương phận ở trong con người không địch được với âm hàn, do đó dương sẽ mắc bệnh. Dùng vị tân cam mà đến thái quá thì dương sẽ thắng. Dương thẳng thì âm phận ở trong con người không địch nỗi với dương nhiệt, do đó âm sẽ mắc bệnh.
23. khổ hóa Hỏa, toan hóa Mộc. Nếu uống nhiều các vị toan, khô, thì sẽ gây lên sự "nhiệt hóa" của Mộc với Hỏa tân hóa Kim, cam hóa Thỏ. Nếu uống nhiều vị tân, cam thì sẽ gây nên sự "hàn hóa” của âm thấp. Phảm dùng thuốc, nếu lâu thì tăng khi, đó là cái lẽ thường vật hóa. Nếu để cho khí tăng lên mãi, sẽ lả cái nguyên nhân chết non.
24. Dương hóa thành khí, âm gây nên hình. Hàn thì âm nhiều, nên thương hình. Nhiệt thì dương thịnh, nên thương khi. Khí vô hình, nên đau; hình có Hình, nên thũng.
25. Hình theo về khí, mà khí sinh ra hình... Đó là sự tương hợp của âm dương và hình khí. Cho nên, khí bị thương thì lây đến hình, hình bị thương thì cũng lây đến khi. Từ đây trở lên, nói vẻ: khí, vị, âm, đương, hàn, nhiệt... do “thiên thắng tả sinh bệnh,
26. Từ đây trở xuống, bàn về bốn mùa năm hành của trời và năm Tàng, năm khí ở con người, với bên ngoài cảm về lục đâm, bên trong thương về năm chí... đều có âm, đương, hàn, nhiệt khác nhau. Tính của phong lay động, nên "phong thắng thì sinh ra động". Nhiệt nhiều làm thương khí, nên nhiệt thắng thì thũng "sưng". Táo làm thương đến tân dịch, cho nên táo thắng thì sinh ra Can (khô ráo, se); hàn làm thương đến dương, cho nền thần khí sẽ phù việt ra ngoài. Thấp thăng thì Tỳ thổ bị thương nên thảnh ra chứng nhu tiết (tiết tả). Phong với nhiệt là Dương khí của trời; hàn, táo, thấp là Ám khí của trời. Đó là sự thiên thắng gây nên bệnh của bốn mùa và năm hành vậy.
27. Mười Can của trời, hóa sinh năm hành của đất, năm hành của tật, hợp với sáu khí của trời. Cho nên ở đất là hành Thủy thì ở trời là khí hàn; ở đất là hành Hòa, ở trời là khí thử; ở đất là hành Kim, ở trời là khí táo; ở đất là hành Thô, ở trời là khí thấp; ở đất là hành Mộc, ở trời là khí phong... Đó lả sự ứng tượng rất rõ rệt vậy.
28. “9 "Hóa ra năm khí", tức là hóa cái khí của năm hành, Chí của Can là nộ, chí của Tâm là hy, chí của Tỳ là bị, chí của Phế là ưu, chí của Thận là khủng (nghĩa chữ "chỉ" ở đây, có ý như phát sinh ra)... Đó là do năm khí mà sinh ra chí của năm Tàng. - Câu này nỏi về năm Tàng của người hóa sinh năm khí và nãm chí, đều thuộc về âm dương.
29. Hỷ, nộ do bên trong phát ra, cho nên làm thương đến hai khí Âm dương; cái tả ngoại dâm do bì mao mà lọt vào cơ lạc, Tàng Phủ, cho nên nói: “hàn thử thì thương hình". - Mã Thị nói: "Chỉ nói hy, nộ” mà ngoài ra như "ưu, tư, khủng" có thể suy ra biết được. Chỉ nót "hàn, thử" mà ngoài ra như "táo, thấp, phong" có thể suy ra biết được.
30. Nhiều dương thì nhiễu hỷ, nhiều âm thì nhiều nộ, bởi hỷ thuộc dương mà nộ thuộc âm. Vì vậy nên bạo nộ thì thương âm, bạo hỷ thì thương đương. Cái khí Âm Dương một khi đã "quyết nghịch” dẫn lên, thì cái khí của năm Tàng sẽ đây tràn ở trong mạch, mà thoát ly mắt cái hình của chân Tàng.
31. Kinh nói: Kẻ trị giả đối với sự đưỡng sinh, tắt phải thuận theo cái khí của bốn mùa và thích hợp với khí hàn thử, điều hòa sự hỳ nộ và tiết độ việc cư xử, trải lại, nều mọi việc câu thả quá độ, thì còn sống lâu sao được?
32. Và thời tiết thuộc âm, mà lại cảm phải khí hàn, như thế là 'trùng âm”, tất sẽ sinh ra chứng dương nhiệt; về thời tiết thuộc dương, mà lại cảm phải khí nhiệt, như thé là "trùng dương" tất sẽ sinh ra bệnh âm hàn.
33. Mùa đông bị thương vê khí hàn, cái độc của khí hàn Ẩn nắp ở trong cơ phiu tới mùa xuân, tất phát ra bệnh ôn; mùa xuân bị thương về phong, phong khí thông vào với Can. Can tà hữu dư, tới phạm Tỳ thổ, dằng dai đến mùa hạ tất thành chứng xôn tiết. Mùa hạ bị thương về khí thử, thử hãn không tiết ra được, tới mùa thu gặp phải lương phong hai bên xung đột lẫn nhau, thành ra chứng ngược "hàn nhiệt vãng lai" (túc nóng, lúc rét cứ lần hồi thay đổi). Mùa thu bị thương về khi thấp, thấp nung nấu biến thành nhiệt, nhiệt thuộc hỏa, hỏa phạm lên Phể kim, dăng dai đến mùa đông hàn với nhiệt xung đột lẫn nhau, gây nên bệnh khái thấu. Xem những bệnh thuộc về hai mùa xuân hạ, thi rõ được cái nghĩa "trùng âm tất bệnh dương: xem những bệnh thuộc về hai mùa thu đông, thì rõ được cái nghĩa "trùng dương tất bệnh âm" như nói ở trên.
34. Đoạn này dẫn câu hỏi của Hoàng Đế làm tông mạo cho mấy đoạn dưới đây. - Lục hợp (6 hợp), tức là sự tương hợp của 12 kinh mạch, tỳ như: Túc Thái dương với túc Thiếu âm là một hợp; Túc Thiếu dương với túc Quyết âm là hai hợp; Túc Dương minh với túc Thái âm là ba hợp; Thủ Thái dương với thủ Thiếu âm là bốn hợp; Thủ Thiếu dương với Thủ Quyết âm là năm hợp; Thủ Dương minh với thủ Thái âm là sảu hợp... Nó đều theo chính kinh của nó để giao thông liên lạc lẫn nhau. Khí huyết tức là cái nơi kinh khí quy tụ ở đó. Trong thân thể con người tông cộng có 365 huyệt, để ứng với 365 ngày trong một năm. Những chỗ đại hội của nhục (thịt) gọi là cốc, những chỗ tiểu hội của nhục gọi là khê. Các nơi đó đều có cái chỗ bắt đầu sinh ra nó, tỷ như gân, ta thấy là gân, nhưng phải biết do từ đâu mà sinh ra gần v.v...
35. Từ đoạn này trở xuống với bốn đoạn nữa là lời của Kỳ Bá thưa lại, đem những cái liên lạc của năm Tàng với "tam tài" (trời, đất, người) phân tách rõ tàng; để chứng thực người xưa sở dĩ được như lời của Đề hỏi trên, chăng qua chỉ hiểu thấu được hết "tam tài" mà thôi, - Đông phương chú về mùa xuân, cái tính chất của Dương khí là bốc lên, nên mới sinh ra phong; phong cô động thì loài cây tươi tốt, nên phong sinh Mộc; cát tính của Mộc là "toan", nên Mộc sinh toan. Trong thân con người, Can thuộc Mộc, Mộc tính toan, nền nói: "toan sinh Can, Phàm cân, đều thuộc về Can, cho nên nói: “Can chủ về cân. Mộc chủ vê sỉnh ra Hỏa, nên nói: "cân sinh Tâm. Mắt là khiếu của Can, nên nói: "Can chủ về mắt, Giờ đem hợp cả "trời, đất, người" lại mà xét, thì chăng qua chỉ cùng chung có một lý. Lý đó, ở trời gợi là huyền (hình dung sự xa xôi bí mật). Ở người gọi là đạo (đạo là một cái lý ai cũng phải có, phải theo). Ở đất gọi là hóa (tức là hóa sinh muôn vật. Bởi đất có sự hóa, nên mới chia ra mọi vật và sinh ra năm vị. Bởi người có biết đạo. nên đạo mới tỏ rõ mà minh trí mới sinh ra. Bởi trời có sự huyền, nên mới có cái hành động khôn ngoan khéo léo, biến chuyển như thần... Do đó ta có thể biết được "tam tài" cũng chỉ là một lý. Nhân đó lại suy rộng ra, ở trong năm khí của trời đã là phong, thi ở năm hành cùa đất sẽ là Mộc, mà ở năm: thể của người sẽ là cân và ở năm Tảng sề là Can... Suy mãi ra đến năm sắc là xanh, năm âm là giác, năm tiếng là hô, năm biến là ác, năm khiếu là mắt, năm vị là toan, năm chỉ là nộ... Cái danh của nó tuy khác nhau, mà cái lý thì vẫn chí có một, tức là đều thuộc về Mộc mà thói. Tuy nhiên, nếu ở bản Tàng mà có sự thái quá, thì Tàng sẽ bị thương, Khi đã bị thương, thì chỉ cái nào mà "Mộc Tàng" không thắng được nó, nó sẽ chế lại được. Cho nên "ở chí là nộ", nếu nộ thái quá thì thương Can, Chi có Phế kim chủ vẻ "bi" là có thể thắng được nộ (Kim khắc Mộc. Ở trời là phong. Phong khí thông vào Can, thì sẽ làm thương đến cận, chỉ có cải khí táo Kim thuộc phương Tây là có thể thăng được phong (vẫn là Kim khắc Mộc. Ở vị là toan. Toan thái quá thì thương cân, chỉ có cải vị tân thuộc Tây phương là có thể thăng được toan... Đó đều là cái lý "Kim khắc Mộc”, nó tương chế nhau như vậy.
36. Nam phương chủ về thời tiết mùa hạ, nên sinh nhiệt.
37. Khê là vị của Tâm. Vị thuộc ăn, Tàng cũng thuộc âm, nên vị mới sinh Tàng (Tâm.
38. Huyết là một chất "lỗng” phát sinh tự Trung tiêu, phụng tâm thần hóa ra đỏ. Nên huyết tức là thần khí,
39. Tức Hỏa sinh Thỏ.
40. Tâm khí thông lên lưỡi. Tâm hòa thì biết được năm vị.
41. Phong hàn, thử, thấp. hoá là âm dương của trời. Mệc, Hòa, Thô. Kim, Thuy là âm dương của đất. Người có nàm Tàng hóa năm khí để sinh ra hy, nộ, bị, ru. hùng, đó là âm dương của người, Tại trời gầy nên tương, tại đất gây nên hình. Về con người thì hợp cả trời đất lại làm một. Ở đầy. trước nói thể. rồi sau mới nói đến Tàng, vì con người hấp thụ cái khí của trời đất trước từ ngoài rồi mới đến trong vậy.
42. Các 'Tàng đều có "Du", duy Tâm không có "Du", cho nên sự biến động phát sinh bởi "chí", Tâm chí dẫn vảo Phế (Hỏa khắc Kim) nền thành ưu. Dịch giả án: Về thiên này, bàn đến những "sở thương:
43. (Cái làm thương) có ba điểm khác nhau. Như: Về Đông phương, nói: “Phong làm thương cân; toan làm thương cân....
44. Về Trung ƯƠng nói: "Thấp thương nhục; cam thương nhục...". Đó là một sự "tự thương” (tức là sự bản Tàng làm thương đến bản Tảng.
45. Về Nam phương, nỏi: "Nhiệt thương khí; khô thương khí....
46. Về Bắc phương. nói: "Hàn thương huyết; hàm thương huyết...". Đó là làm thương đến cái mình thăng, - Về Tây phương, nói: "Nhiệt thương bì mao..." thể là bị cái khí thắng mà thương mình: nói: "tân thương bì mao..." thể chính là minh tự làm thương mình, Duyệt gia nên nhận kỹ những điểm đó.
47. Trung ương chủ về Thổ, để thấm nhuằn khắp cả xung quanh, nên sinh thấp.
48. Ở trời là khí, ở đất thành hình... tức là đo khí sinh ra hình. Ê Đất dùng năm vị để nuôi người. Vị cam vào Tỳ trước cho nên chủ về sinh Ty.
49. Tực!à Thô sinh Kim.
50. Chí của Tỳ là tư (nghĩ ngợi). Khi đã nghĩ được điều gì thì phát ra tiếng hát, Tức là sự vui vẻ. LẺ Lệ là "ơ”, cũng là "nác". Hơi ngược lên trên khoảng Phế vị thành ra nắc. Phía trên Vị, phía dưới Phê. là bộ vị của Tỳ. Nên Tý khi biển động thì thành uẽ.
51. Những sự “thắng" ở trên đây đều do sự chế khắc mà sinh ra.
52. Tây phường chủ về thời tiết của thu Kim, nên khỉ táo.
53. Phê khí chủ về bì mao, nhân Kim khí sinh Thận (tức Kim sinh Thuy.
54. Chí của Phế là bị (thương), vì bí nên sinh ra khóc.
55. Phế chủ về bì mao, tân làm tán khí, nên thương bì mao.
56. 'Tức là hình chủ khí. mà khi lại sinh hình.
57. Tình tủy của Thận lại sinh Can mộc - Thể tức là: năm Tảng cũng sinh ra nhau nhưng đều phải do năm khí của trời và năm vị của đất rỏi mới cùng sinh Vậy. Nói về: Năm phương sinh ra năm khí; năm khí sinh ra năm hành; năm hành sinh ra năm vị; năm vị sinh ra năm thể và năm Tàng... Đó tức là con người phải gốc ở hình khí của trời đất mà sỉnh ra vậy. Đén như nói: ở trời là khí hàn, ở đất là hành Thủy, ở tủy là cốt, ở Tàng là Thận v.v... Đó là nói: trời đất sở dĩ thành tượng thành hình được đều gốc ở sự biến hóa bắt trắc của âm dương vậy.
58. Thờ đài, nguyên chữ Hán là "thân"”, lại có nghĩa là tiếng "rên". Thận khí ở bộ phận dưới, nên phải lên tiếng thở đài mới tiết lên được.
59. Hàn quá thì huyết bị đọng lại, nên nó thương huyết - Hoặc có người hỏi: "Phong thương cân, thấp thương nhục" đó là do bản khí làm thương đến bản thê. Ở Tâm thì nói: "nhiệt thương khí”, ở Thận thì nói: “hàn thương huyết" là cớ sao? - Xin đáp: Khí là dương, huyết là âm: Hỏa là dương, Thủy là âm. Tâm chủ Hỏa mà sinh ra nhiệt, Thận chủ Thủy mà sinh ra hàn... Vì thể nên "nhiệt thương khí" và "hàn thương huyết" là sự đồng khí tương cảm vậy. Như về đoạn dưới đây, nói: âm dương ấy là nam nữ của khí huyết, thủy Hỏa ấy là triệu chứng của âm dương, Tâm Thận ấy là chủ tế của Thủy Hòa, âm dương v.v... cho nên lời nói trên đây tuy với Tàng khác có hơi không giống, nhưng cũng chỉ là cái ý "bản khí tự thương” mà thôi.
60. Táo chủ về khí nhiệt của mùa thu, nên thắng được hàn.
61. Trời che ở trên, đất chờ ở dưới. Trời với đất đã đứng yên bộ vị, muôn vật sẽ hóa sinh ở khoảng đó. Trương Ấn Am nói: "Cái lý âm dương ở người thì là nam với nữ, ở thể thì là khí với huyết". Mã Nguyên Đài nói: "Muôn vật sinh ra bởi dương, thành được bởi âm. Nói về tắm thân con người thì huyết là âm, khí là dương. Cho nên con trai thuộc dương mà không chuyên có khí, lại có cả huyết đó là trong dương có âm. Con gái thuộc âm mà không chuyên có huyết, lại có cả khí, đó là trong âm có dương. Vậy thì âm dương ở con người tức là nam nữ có huyết, có khí đó.
62. Ở trong khoảng trời đất và sáu cõi, Đông Nam là tả, Tây Bắc là hữu. Hai khí Âm Dương với trên dưới bốn bên, ngày đêm tuần hoàn... Mà cái khí Âm Dương ở con người cũng cùng với cái khí của trời đất ngày đêm tuần hoàn. Cho nên nói: "Tả hữu là đường lối của âm dương.
63. Thiên theo số 1 sinh ra hành Thủy, địa theo số 2 sinh ra hành Hỏa. Hỏa là dương, Thủy là âm; Thủy Hỏa là một vật hữu hình, nên làm triệu chứng của âm dương.
64. Âm tĩnh ở bên trong, dương động ở bên ngoài. Do sự động và tĩnh của âm dương mà hóa sinh ra muôn vật. Tiết trên nói về cái khí Âm Dương của trời đất, vận dụng khắp trên dưới bến bên; tiết này nói về cái khí Âm Dương lại có cái trách nhiệm, trong ngoài khác nhau. Nói về trời đất, thì trời bao bọc ở bên ngoài đất. Nói về người, thì đương lại là một hào lũy hộ vệ cho âm. Ứ Bắt chước âm dương để thi hành việc trị liệu.
65. Cao Sĩ Tôn nói: Xét những lời Kỳ Bá giải đáp ở dưới, như “đương thắng thì thân nhiệt, âm thăng thì thân lạnh...", đó là cái hại gây nên bởi âm dương thiên thắng. Như nói: "Hay biết được cái nghĩa thất tôn, bát ích"... Đó là nói về biết điều hòa cái khí Âm Dương ở trong thân mình thì tà không thể xâm phạm gây nên tật bệnh. Như nói: “Con người, tai mắt bên hữu không sáng tỏ băng bên tả; tay chân bên tâ không mạnh bằng bên hữu v.v...". Đó là bắt chước sự thịnh suy của trời đất và bốn phương. Như nói: "Người hiền, bên trên bắt chước trời để nuôi đầu, bên dưới bắt chước đất để nuôi chân, khoảng giữa bắt chước việc người để nuôi năm Tàng.... Dó là bắt chước trời đất để nuôi người. Như nói: "Khí trời thông với đất, khí đất thông vào cuỗng họng; phong khí thông vào Can, lôi khí thông vào Tâm...". Đó là cái khí của trời đất ứng vào người. Như nói: "Bạo khí hình tượng với lôi (sâm), nghịch khí hình tượng với dương...". Đó là khí của con người ứng tượng với trời đất. Như nói: "Khéo dùng châm ấy theo âm để dẫn đương, theo dương dẫn âm...". Đó là bắt chước cái lý của âm dương đề làm cái phương pháp dùng châm. Như nỗi: "Khéo chân ấy, xét sắc để nghe mạch, biết phân biệt âm dương...". Đó là bất chước cái lý âm dương để thi hành việc trị liệu. Tóm lại, toàn thể thiên này bản về âm dương của trời đất và cái khí của năm phương năm hành, đề phối hợp với thân hình, Tàng Phủ của con người... Đến cả việc chân trị điều dưỡng, cũng đều bắt chước ở âm dương nên mới đặt tên thiên này là “âm dương ưng tượng đại luận. 3) Dương thắng là do khí hỏa nhiệt dụng sự, nên mình nóng. Nhiệt ở biểu phận nên tấu lý bị vít lắp, nhiệt ở lý nền hơi thở to; dương thăng ở phúc bộ nên cử phải cúi xuống: dương thăng ở bối bộ nên cứ phải ngửa lên; dương thăng ở toản thần nên hãn Không ra mà mình nóng. Thận chủ về tỉnh dịch, răng se, tức là tân dịch đã khô kiệt; Tâm chủ vẻ huyết, nếu phiên oán, tức là huyết bị khô ráo. Phúc mãn, tức là sinh khí ở Trung tiêu bị tuyệt. Đó là cái từ chứng thuộc về "dương nhiệt thiên thăng". Dù có dai dãng được qua mùa đồng, cũng khó lòng "hãnh miễn" được ở mùa hạ. Đoạn này nói về âm dương ở con người, lại phỏi hợp với âm dương vẻ bốn mùa của trời đắt để tạo thành sự sống chết.
66. Âm thắng thì dương hư nên hãn ra, Âm thắng ở bộ phận biểu, nên mình thường mát; nêu ở lý thì hay run mà rét. Tứ chí là gốc của chư dương, biểu. lý đều hàn thì tử chỉ quyết lãnh: tứ chỉ đã quyết lãnh thì phúc hộ sẽ hư và đây. Đó là tử chứng thuộc về "âm hàn thiên thắng". Nếu nhờ được cái khí dương nhiệt của mùa hạ còn có thể cứu được cái nạn âm hàn. Đó là sự biến của âm và dương mà gây nên tật bệnh.
67. "Thất tốn, bát ích" - Con gái lấy số "thất" (bẩy) đẻ tính. con trai lây số "bát" (tám) đề tỉnh (như nói: con gái hai bảy thì có thiên quý, con trai hai tắm thì có thiên quý v.v...) - Vậy về số "thất" không nên đề cho (tồn) (giảm bởi). về số "bát" không nên để cho "ích" - (thêm lên). Nói rõ hơn, tức là chỉ về cái nghĩa “Dương thường hữu dư âm thường bất túc" vậy. Nhưng Dương khí vốn sinh ra tự âm tính. Đã biết là âm tính thưởng bất túc, mà đừng để cho nó lại bị khuy tốn nữa, thì hai khí đó sẽ quần bình nhau. Nếu không biết cải lẽ tương sinh của ầm dương, theo phương pháp đề điều đưỡng, thì tuôi chưa đến nửa trăm mà đã suy rồi, 5) Con trai lấy số "bát" làm giới hạn, cho nên đến 40 tuổi mà Âm khí đã tới phân nửa (âm khí tức là Thận khí, tính khí). Âm đã hư, nên khởi cư mỏi mệt. Kinh nói: “Thận hư, Can hư. Tỳ hư đều làm cho con người thân thể nặng nẻ và "phiên oán"", Lại nói: "Tân dịch bị thoát (hết đi) khiến cho xương thịt co duỗi không dễ dàng. Tuổi đến năm mươi thì tỉnh địch, huyết dịch đều hu. nên thân thể nặng nẻ. Tỉnh khí hư không thể dẫn lên bộ phận trên, nên tai mắt không sáng tỏ, Cọn người tơi tuổi sáu mươi đã quả cải thởi kỳ "bây tám” (tức 3, thiên quy kiệt. Thận khí đại suy, vì thế nên âm suy (sinh thực khi không cử động). Chín Khiếu là nơi hơi nước do đó mà tiết ra: tỉnh thuy kiệt mà tính khi suy, vì thế nên chín khiếu không thông lợi. Tỉnh kiệt ở bộ phận dưới, nước đân lên bộ phận trên, nên nước mũi nước mặt chảy ra. Vương Từ Phương nỏi: "Trên nói điều đưỡng hai khí..." chủ trọng về bên "thất tốn”, nền nói: "âm khí tới phân nửa...", nói: “thân thể nặng nẻ...", nói: "âm suy” v.v... Con người, về sự khởi cư động tác thuộc về dương, tai, mặt chín khiếu thuộc về dương... Giờ nói: "khởi cư suy”, nỏi: "tai mặt không sảng tỏ", nói: "chín khiếu không thông lợi" v.v... Đó là do âm hư mà làm lây đến dương vậy.
68. miết” là biết cái lẽ "thất tổn bát ích" ở trên, để cố gìn giữ lấy tỉnh. thì âm dương đều thịnh, mà gân xương khỏe mạnh. Nếu không biết cái nguồn pốc của âm dương mà để lòng "dục" kiệt mất tình và háo tán mắt chân nguyền thì tránh sao khỏi suy yếu.
69. Người khôn xét rõ âm dương "cùng" sinh xuất bởi "thiên chân không làm quá sức. Dương đây đủ mà âm bên chặt. Tình thân giữ vững ở bên trong, thì âm thịnh mà khí bên ngoài cũng mạnh, biết âm dương cùng "sinh" và "cễ" (bên) thì tính sẽ được hữu dư (có thừa). Kẻ ngu chỉ biết cái “đanh“ nó khác, như "phiền lao thì Dương khi phát lộ ra bên ngoài...” mà không biết là tính cũng sẽ tuyệt ở bên trong; chỉ biết: "làm trải ngược thị thương Thận, do đó. cải khí xuân đương cũng không nhờ đâu mà sinh ra được”... Nhưng không biết: dương vốn đẻ giữ bền cho âm, mà âm thì là gốc của đương, tĩnh khi đồng thời lâm vào tình trạng bất túc...
70. "Hữu dư" thì tai mắt sáng tỏ; tinh huyết đủ nên tinh thần cường kiện tình thần bền vững... nên tới tuôi lão mà vẫn tráng...
71. Làm theo cái lẽ "vô vi" (có việc mà coi như không có việc) thì bên ngoài không nhọc hình. bên trong không nhọc nghĩ. Diễm đạm, hư vô thì tinh thần bền giữ ở bên trong, chân khí cũng thuận theo, nên thọ mệnh vô cùng...
72. ngan này nói: Nhờ âm dương tĩnh khí vận hành nên mới thì triển được cái công năng sinh, trưởng, thâu $àng để hóa sinh muôn vật. Ở con người cũng rên phối hợp với trời đất đẻ nuôi đầu và chân, đừng để cho tà Chí có thể xâm chiếm làm nơi ký túc. Trên nói: "Trời bất túc ở Tây Bắc" là nói cái âm ở trong đương bất túc. Tây Bắc thuộc âm, mà ở con người tài mặt bên hữu không sáng tô băng bên (ã. Tả là dương và hữu là âm. Vĩ âm bật túc ở trần nên như vậy. Trên nói: "Đất bất mãn Đông Nam" là nói cái đương ở trong Âm: bất túc, Đông Nam thuộc dương. mà ở con người tay chân bên tả không mạnh bằng bên hữu. Vì hữu là âm mà tả là dương, vì dương bất túc ở bộ phận dưới nên như vậy.
73. Trời có tình, đất có hình. Đông phương thuộc dương, tính khí bếc lên mà dồn cả lên bộ phận trên; vì dồn cả lên bộ phận trên nên trên thịnh dưới hư, khiến cho tai mắt sáng tỏ, mà tay chân không mạnh. Tây phương thuộc âm, tinh khí giáng xuống mà dồn cả tới bộ phận dưới; vì dồn cả tới bộ phận dưới nên dưới thịnh trên hư, khiến cho tai mắt không sáng tỏ mà tay chân lại mạnh, #* Đây, đem thân hình con người đề nói; ở về bộ phận trên thì bên hữu hư, về bộ phận dưới thì bên tả hư. Xem đó thì biết thiên địa âm dương vốn không thể toàn vẹn mà ở con người cũng có sự bất túc về hai bên tả hừu..... Xem đó thì biết hình thể con người không một thứ Bì là không phối hợp với trời đất. Vì lề đó, nên cần phải bắt chước âm dương.
74. Thần mính tức là sự biến hóa bắt trắc của âm dương.
75. Bên trên phối hợp với trời để nuôi sự sáng tỏ cửa tai mắt, bên dưới phối hợp với đất để nuôi sự bất túc từ "yêu" (tức ngang chỗ thắt lưng) trở xuống. Biết đặt năm vị, thích thuận năm chí, để nuôi sự thái hòa cho năm Tàng... Vậy dù có tặc tà, cũng không thê làm hại được.
76. Phế Tàng thuộc về Càn kim, bộ vị ở rất cao, mà làm chủ tế cả các khí ở toàn thân, nên cùng thông với thiên khí. Đây lại nói "đai lại": chăng những cái khiếu ở trên đầu thông với trời, từ "yêu" trở xuống là thông với đất, mà từ năm Tàng, sáu Phủ, chín khiếu, sảu kinh v.v... đều cùng thông với khí của trời đất. Chỉ có bực người hiền là bắt chước được cải lẽ âm dương cùa trời đất để trị thân, nên tật bệnh không sinh ra được.
77. Ách (thực quản) tức là cửa của vị Phủ, - Phong sinh Mộc, Mộc sinh Can. Đó là do cái khí của trong và ngoài cùng giao với nhau.
78. Lôi (sắm) là do hỏa phát thành tiếng. Tâm là Hỏa Tàng, khí cùng cảm triệu, nên cùng thông với Tâm. - Cốc khí tức là thực phẩm do loài ngũ cốc. Tỳ là Thổ Tàng, chủ về chuyền vận, tiêu hóa, nên thông với Tỳ.
79. Thận là thủy Tàng. Vũ khí (hơi nưa) tức là cái khí của hàn thủy, nên cùng thông.
80. Tịnh khí thông lên khiếu trên. trọc khí thông xuống khiếu dưới.
81. Hãn sinh ra bởi âm địch, nhưng nhờ bởi Dương khí làm cho nó tuyển tiết ra, nên mới gọi là dương hãn.
82. Dương khí phát sinh gốc bởi lý âm. Sở đĩ gọi là "tật phong" (gió mạnh, nhanh), vì Dương khí vận hành khắp thân thể, không chút chậm chạp. Bạo khí như lôi hỏa bốc cháy, nghịch khí như dương nhiệt tràn lan...
83. Tà phong tức là gió độc. Phàm giớ độc phạm vào người, trước từ bi mao, rồi tới cơ nhục và kinh mạch, rồi lại do kinh mạch mà vào Tàng Phù... Sự tràn lan của nó rất chóng, nên nói: "nhanh hơn gió mưa". Ở đây chi nói một “tà phong", mà không nói đến các bệnh khác, vì "phong" đứng đâu trăm bệnh và khai phát "bì tâu" rất chóng.
84. Dương khí là một thứ đề bảo vệ bên ngoài, thì âm ở bên trong mới được bèn vững. Phàm Dương tà (tức tà phong) phạm vào người, phạm vào khí phận ở ngoài bì mao trước. Người thiện trị, giúp sức cho Dương khí, để làm cho tuyên tán. Bỏ tả phong đi thì không khí nào nó còn lẫn vào bên trong được nữa. Tà ở ngoài bộ phận bì mao, nếu không làm cho nó tuyên tán được, thì nó sẽ cứ lưu lại đây rỗi dần dân phạm vảo bộ phận cơ phu (lượt da và thịt mỏng ở bên trong). Cơ phụ cũng còn thuộc về khí phận bên ngoài, nên cũng có thê hòa giải cho tiết ra ngoài bì mao.
85. Tà ở cơ phu không làm cho nó giài đi được, nó sẽ cứ yễm lưu tại đây, rồi dần dẫn lắn vào bộ phận kinh lạc (kinh là những mạch máu chạy đọc, lạc là những mạch máu chạy ngang). Kinh lạc bên trong liền với Tàng Phủ bên ngoài chăng khắp thân hình. Khi tà đã vào đến đấy, nên kịp làm cho nó theo kinh mà giải, đừng để cho nó lại vào Tàng, Phù.
86. Kim quỹ yếu lược nói: "Kinh lạc bị tà phạm vào Tảng Phủ, đó là cái nguyên nhân bệnh ở bên trong". Vậy khi tả đã vào tới Phủ, tức là "lý" rồi, chỉ có thể cho nó bài tiết theo cái đường lối của Phủ, mới mong khỏi được.
87. Mạch của sáu Tảng, đo Tàng chăng vào Phú; mạch của sáu Phủ, do Phủ chăng sang Tang. Vậy nên kinh khí của Tàng Phủ, lúc này cũng liên lạc hỗ thông với nhau. Khi tà đã vào tới Phủ, mà không làm cho nó giải theo đường lỗi của Phủ, thì lẽ tất nhiên là nó phải phạm tới Tàng. Tà còn chập chờn ở vào khoảng “kinh khí” của Tàng, còn có hy vọng liệu trị; nếu đã phạm hăn vào Tàng thì thật là hết hy vọng. Trên đây, dùng chữ "nửa sống nửa chết" cũng chỉ là nói "gượng" vậy thôi. Ta nên nhận rằng: bì phu khí phận thuộc dương, kinh lạc huyết phận thưộc âm, bên ngoài là dương, bên trong là âm; Phủ là dương, Tảng là âm... Tà ở dương phận còn dễ chữa; tà tới âm phận rất khó chữa... Y giả nên đề phòng ngay từ trước, đừng bỏ dễ làm khó mà lại hối hận về sau.
88. Tà khí của trời do bì phu mà phạm vào lý âm, nên nói răng: “hại năm Tàng"”. Thủy cốc vào Vị do sự nóng lạnh không thích hợp, hoặc nhiều ít không điều độ, thì bệnh sinh ra ở Trường vị, nên nói rằng: "hại sáu Phủ. Thấp khi do đất phát sinh, khi phạm vào người, tất do từ chân trước, nên mới nói: "hại bỉ nhục cân mạch”. Tóm lại, Tàng là âm, Phủ là dương: cân mạch huyết phận lả âm, bì nhục khí phận là dương. Cái tà khi của trời có âm có đương: cái khí của thủy cốc có nhiệt có hàn... Mà sinh ra bệnh ở thân hình; Tàng Phủ con người cũng có âm dương khác nhau. Người thiện trị phải phân biệt cho rõ mới được.
89. Châm: một thứ kim dùng để tiêm vào các huyệt và mạch máu, làm __ cho bệnh tà tiết ra ngoài. Về phương pháp dùng châm này có cả "bể" chứ không chí "tả" mà thôi. Mấy thiên sau đây cũng có nói đến, nhưng tường tận thì ở bộ Linh khu, sẽ dịch tiếp theo bộ Tố Vấn này.
90. Trong thân thể con người, âm dương, khí huyết, nội ngoại, tả hữu đều có giao thông, liên lạc với nhau, Người dùng châm biết rõ rằng: bệnh ở dương tất phải đi qua âm, cho nên nhằm vào âm để dẫn cho ra dương... hoặc nhằm vảo dương mà dẫn cho ra âm; cũng vậy, cho đến cả hai bên tả hữu, cũng "thích" bên này để cho giảm bền ki..... Phương pháp này tất huyền điệu, xem mãi về sau sẽ rõ.
91. Chẩn, tức tà Ấn ba ngón tay vào bộ vị "quan, xích, thốn" của bệnh nhân để nhận luông của mạch máu chạy ở trong. Đỏ là "chân mạch”. Chữ chân ở đây thì lại bao gồm cả ba phương pháp: "vọng, văn, vấn". Nên về sau đối với việc thăm bệnh, thường gọi là "tử chẩn" (bến phép chân) tức là “vọng, văn, vấn, thiết", Thiết cũng tức là để tay nhận mạch. Trên đây nói: sắc là dương, huyết là âm; nhưng tự trong "sắc" cũng lại có âm dương khác nhau. Ở trong mạch cũng có âm dương khác nhau. Vậy người khéo chân cần trước phải phân biệt âm dương mới có thê hiểu được đích xác.
92. Và sắc mặt có sáng sủa (thanh) hay ảm đạm (trọc) khác nhau; nhận rõ bộ phận của nỏ sẽ biết được sự đau đớn của bệnh nhân như thể nào. Hai điêu này thuộc về “vọng” và "văn, 53) Xem sự phản ứng của mạch hợp với bến mùa như thế nào, Về mùa xuân. mạch ứng với quy (thước tròn), vì Dương khí mềm mại, có vẻ như thước tròn; về mùa hạ, mạch ứng với củ (thước vuông). vì Dương khí mạnh thể, có vẻ như thước vuông: về mùa thu, mạch ứng với hành (cán cân), vì âm dương lên xuống. cao thấp phải đều, có vẻ như cán cân; về mùa đông, mạch ứng với quyên (quá cân), vì mùa dồn, Dương khí sụt xuống ở bộ phận dưới. có vẻ nặng như quả cân.
93. Thân chủ về bộ phận trên, thuộc dương; Xich chủ về bộ phận dưới, thuộc âm. Mạch phù là bệnh ở biêu, thuộc dương: mạch trầm là bệnh ở lý thuộc âm; mạch hoạt là bệnh tại khí, thuộc dương; mạch sắc là bệnh tại huyết thuộc âm; Xét mạch nó ở trên. dưới biểu, lý, hay khi, huyết... để nhận xem bệnh vì đâu sinh ra.
94. Chân mạch người mắc bệnh, lại chân cả người vô bệnh, để cùng so sánh. suy nghiệm. Đó chính là một phương pháp học chân rất cần thiết.
95. 7/7: dùng mũi "châm" tiêm vào trong “huyệt" ở da thịt. Khi bệnh mới phát sinh. tà khí còn ở ngoài bì phu, nên dùng châm để "thích", có thể khỏi được ngay.
96. Nếu bệnh đã nặng, tức là tà khí tụ nhiều. để châm thong thả, đừng rút ra vội, để cho tà khí rút bớt dân.
97. Rạnh mới phát sinh, dùng châm nhẹ mà nông; bệnh đã lâu thì dùng chằm mạnh mà sâu.
98. Dẫn lúc cuối cùng, bệnh thế đã suy; nên nhãn cái lúc tà khí đã suy làm cho chính khí được mạnh thêm lên. Đây nói vê phương pháp dùng châm, chia làm ba thời kỳ, tức là "sơ, trung, mạt”. Sơ, tức là thời kỳ "công (đánh đuôi bỏ tà khí đi); Trung, tức là thời kỳ "điều hòa” (dùng cách dịu dàng êm ái để dần dần dồn bò bệnh tà); Mạt (cuối cùng) tức là thời kỳ thâu bô. Tiết này tuy nói về phương pháp dùng châm. mà về phương pháp "dụng được” cũng không ra ngoài phạm vị Ấy.
99. Hình tức là hình thể cơ nhục; Tĩnh tức là âm tinh của năm Tâng. Cầu này dạy cho y giả biết dùng thuốc không nên thiên về một bên. Như trên kia có nói: "Vị theo về hình, hình nhờ về Vị", vậy néu hình bất túc thì nên lấy Vị để lâm cho ôn; đây lại nói: "dùng khí để ôn...". Nhưng trên lại có nói: Vị làm thương hình...". Xem đó thì biết "VỊ" cũng có khi làm thương hình. Nhưng Vị lại không thể không có khí, nên mới nói: "dùng khí để ôn", không nên chuyên dùng VỊ, tức là theo cái nghĩa "độc âm thi không sinh" vậy (như dùng âm được phải kèm cả đương dược). Trên kia có nói: "khí theo về tinh, tỉnh nhờ ở khí...". Vậy nếu tỉnh bất túc thì nên lấy khí để bổ. Đây lại nói: "láy Vị đê bổ? Nhưng trên lại có nói: "khí làm thương tỉnh..." thì thiên về bên khí, cũng có thể làm thương đến tỉnh, nên khí tất lại phải có cả Vị. Nên mới nói: "dùng Vị đề bố", không nên chuyên dùng khí. Tức là cái lề "cô dương thì không thành vậy (như dùng dương được phải kèm cả âm dược.
100. Con người chia làm ba bộ phận, ở trên thuộc dương, ở dưới thuộc âm. Nếu ở vào khoảng hung cách, nên làm cho nó vọt lên (tức là dùng phương pháp Thỏ). Nếu bệnh ở tà ở bộ phận dưới, nên dẫn cho nó hạ xuống (tức là thấp ở bộ dưới), nên dùng phép làm cho lợi tiểu tiện.
101. Đây ở bộ phận giữa (tức là trung mãn), phần nhiều do súc tích, tà khí hữu dư, thì dùng phép tả đi (tức là dùng thuốc hạ.
102. Theo kinh Linh khu bàn về chứng trướng mãn có nói: Năm Tàng sáu Phủ đều chứng trướng... Mà nói: "không cần hỏi hư thực, cần phải "tật tá" (tức tà ngay, mau). Nhưng các y giả đời nay, không ai dám nói đến tả (tức hạ) mà bệnh nhản cũng rất sợ tả, để cho cái chứng "trung măn" dăng dai mãi không khỏi, đân dần kinh lạc vít lắp mà chết. Vậy thì, nếu vì sợ tả mà chết, chỉ băng tả sớm mà sống, chả còn hơn r? Ngẫm vậy, mới biết cái nghĩa "tật tả" ở Linh khu là rất đúng vậy.
103. "Tâm vào nước". Đời xưa có phép dùng nước tắm vỗ vào bệnh nhân cho ra mồ hôi. Đề trị chứng tà ở biểu. Án: Ở ta có phép "xông", cũng hơi giống phép này.
104. Tà ỡ bộ phận bì mao thì làm cho ra mồ hôi, để phát tán đi.
105. Án ma tức là đấm bóp đề cho khí huyết lưu thông (nhưng đấm bóp cũng phải có phương pháp.
106. "Thực" có chía âm dương khác nhau. Dương thực thì nên dùng phép tản; âm thực thì nên dùng phép tả.
107. Âm dương thuộc vẻ thiên đạo, nhu cương thuộc về địa đạo. Con người phải hợp cả lại đê thỉ hành phép điều dưỡng.
108. “Trị” là làm cho quân bình. Như cảm phải Dương tả của trời thì phải "trị" từ Âm khí của con người; khiến Âm khí thịnh thì cái tà dương nhiệt kia sẽ tự tui. Nếu cảm về Âm tà của trời thì phải trị từ Dương khí của con người, khiến Dương khí thịnh thì Âm tà tự tán. Xem đó thì biết: "tà chính, âm dương đều có đối đãi với nhau" điều trị phải có khuôn phép mới được.
109. Hai câu nối tiếp với nghĩa hai câu trên: như tà khí ở dương phận thì nên bảo vệ phần âm huyết, đừng để cho tà lọt được vào huyết phận; như tà khí ở huyết phận thì nên bảo vệ phần Dương khí, đừng để cho lọt vào dương phận... Bởi Dương tà làm thương khí, Âm tà thương huyết... Vậy phải giữ cho nó tự yên ở bộ vị, thì tà mới khỏi xâm lắn.
110. Kình nói: "Tà phạm vào được, do bởi chính hư...". Vậy trên đây nỏi chữ "thực" là chỉ về tà khí, "nói chữ "hư" là chỉ về chính khí. Trên đây nói: tà ở huyết phận, mà huyết thực, nên hành huyết để khu tả; tà ở khí phận, mà khí hư, nên dẫn lên Dương khí đề giúp chính khi. Bởi Dương khí vốn phát

Thiên 6–9 · Âm Dương Ly Hợp Luận → Lục Tiết Tạng Tượng Luận

Chương sáu · Âm Dương Ly Hợp Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Âm tức là âm kinh, dương tức là dương kinh. Trong thiên nảy nói về sự ly hợp của ba kinh dương, ba kinh âm thuộc về thủ (tay), ba kinh dương, ba kinh âm thuộc về túc (chân), cùng với khí Âm Dương của trời đất có tương quan với nhau, nên đặt tên thiên, Trương Ẳn Am nói: Thiền này cùng với thiên Cân kết ờ kinh Linh khu cùng làm biểu, lý. f Ba kinh âm, ba kinh dương của Hoàng Đế hỏi đây là chỉ về cả các kinh thuộc "thủ" vả các kinh thuộc "túc" mà nói. Theo ý Kỳ Bá, âm dương là một vật chỉ có danh mà không có hình, không thể sao đếm được. Nhưng cái cốt yếu chỉ có "một” mà thôi. Dịch nói: Một âm, một dương gọi là đạo. Mạc Tử Tấn nói: Trời đất định vị, nhật nguyệt vận di, hàn thử thay đổi, âm dương ra vào... đều do một khí Thái cực sinh ra.
2. Có trời đất rồi mới có muôn vật. Nhưng trời đất hóa dục muôn vật đều phải do sự "xuất nhập" của khí Ám Dương trong bốn mùa, rồi mới có thể phát triển được cái công năng “sinh, trưởng, thâu, tảng" đề làm chung thủy cho muôn vật. Khi khí đó chưa tiết ra khỏi mặt đất thì mệnh danh là "âm xử - xử là ở - tức là còn ở tại trong âm, nên gọi là "âm ở trong âm”, Tới khi đã ra khỏi mặt đất, là dương: đáng lẽ phải gọi là "dương xử”, nhưng dù sao dương cũng không thể lia được âm, nên mới gọi là dương ở trong âm.
3. Dương có phát triển chính khí, muôn vật mới nhờ đó mà sinh sôi nảy nở; Âm có ở bên trong giữ cái nhiệm vụ chủ trì, thì muôn vật cũng mới hoàn toàn thành lập được.
4. Cậu này nói: sự "xuất, nhập" của địa khí, có thể nhân cái bốn mùa của _ thiên khí để thi hành cái công năng sinh trưởng thâu àng. Đó là cái lẽ thường vẻ sự ly hợp của ầm dương. Nếu trái lại, sẽ bị nguy biến ngay.
5. Đây nói về cái biến của âm dương có thể dự tính được, thì ở con người, sự biến dù có phức tạp đến đâu cũng có thê lường được.
6. Hoàng Cực Kinh thế thự của Thiệu Từ nói: "Dương không thê độc lập, phải đợi có âm rồi mới lập, nên đương lẫy âm làm nên tàng; Âm không thể tự phát hiện, phải đợi có đương rồi sau mới phát hiện, nên âm lấy dương dẫn đường..." ý nghĩa cũng tương tự như đây.
7. Chữ Thánh nhãn ở đây là dùng một danh từ tôn trọng đối với vua mà nói. Nhưng lại mượn đó để nói ví vào thân thể con người. ® Quảng mính tức là Tâm. Tâm bộ vị chủ về Nam phương; Nam phương thuộc hòa, Dương khí sáng tỏ nên gọi là Quảng minh (rộng sáng - một danh từ hình dung và giả tá) - Ở đây, phàm nói đến chữ "trước", tức là chỉ về bộ phận trên, tức là Nam phương. Trong con người lấy Tâm, hung làm trước và phương Nam, lấy yêu Thận làm sau và phương Bắc. Thái xung là nguồn gốc của âm huyết, bộ vị tại Hạ tiều dẫn lên phía sau lưng. ®) Dường mạch của kinh Thái dương phát khởi từ huyệt Chí âm tại ngón chân út, rồi giao kết tại huyệt Mệnh môn (tức là mắt). Đây là nói về dương kịnh thuộc kinh túc Thiếu âm. - Thiếu âm với Thái dương "hợp", dương phát ra từ âm, cho nên ờ phía trên âm. Nửa người trở lên thiên khí làm chủ, nửa người trở xuống địa khí làm chủ. Dương phát ra từ âm, do bộ phận dưới mà lên, cho nên nói: “từ giữa người trở lên gọi là Quảng minh". Ở trên, lấy phía trước làm dương. Đây lại lẫy từ giữa người trở lên làm đương. Thái âm chủ về trung thổ, mà là một cơ quan Chí âm ở trong âm, cho nên bệ vị ở dưới Quảng minh.?) Thái âm (Tỳ) với Dương minh (Vị) "hợp", đều chủ về trung thô, nên bộ Vị ở trước Thái âm. 3 Lệ đoái là tên huyệt, huyệt này ở đầu chỗ ngón chân cái và ngón chân trỏ giáp nhau. Mạch của Dương minh khởi thủy từ đó. (4) Trên kía, vì cái khí của Thái dương ở trên cho nên nói: "phía trên Thiếu âm"; Dương minh ở vào khoảng hai khí dương, mà lại ở vào trung thổ, cho nên nói: "phía trước Thái âm"; Quyết âm ở vào nơi cùng cực của ầm, âm cực ở vào "lý", mà lại sinh ra dương ở "biểu", cho nên gọi là phần biêu của Quyết âm. Vì lấy trước, lấy trên, lấy biểu làm dương, mà như gọi là “trên”, là "trước", là "biểu” tức là nói về cái khí của ba kinh dương. Còn như: Chí âm, Lệ đoái, Khiếu âm... đều là kinh mạch của ba kinh dương. Mười hai kinh mạch thuộc về "thù" và "túc", chủ về cái khí của ba kinh âm, ba kinh dương. Đối với kinh mạch thì chia ra “Tam âm, Tam dương". Đối với khí ở trong mạch bật nồi lên thì gọi là "Nhất âm, Nhất dương". Quyết âm tức là Can, Thiếu dương tức là Đờm.
8. Cái khí Âm Dương chia ra làm "Tam âm, Tam dương", cho nên mới có cái nghĩa "khai, hạp và khu" (tức lả tỷ như cửa có mở đóng) và cái "cối cửa" (tức là cái để cho cánh cửa xoay ra xoay vào). Thái dương (tức Bàng quang: bọng đái) là một địa vị Cự dương (khí dương lớn, nhiều), chuyên chứa dựng Dương khí, nên chủ về "khai": Dương mỉnh ở vào khoảng hai kinh dương, nên chủ về “hạp": Thiếu dương là một nơi khí mới bắt đầu phát ra, nên chủ vẻ “khu”, không có "khu" thì không lấy gì lập được, không có “hạp” thì không thể dung vào, không có “khai" thì không thể phát ra... Xem đó thì biết: dù có "ly" nhưng tất phải có "hợp. C Vậy nên, nếu bỏ khu thì không thể khai hạp, hoặc bỏ khai hạp thì còn gì là "chuyển khu". Nên về ba kinh đó không thể để cho tương thất. Nói về mạch, vì thuộc dương cần phải "phù", nhưng không thể quá phù. Dù có chia là Tam dương, nhưng cũng không thể vì sự "chia" đó mà thành ra thể khác, vì rút lại chỉ có "Nhất dương" mà thôi. Nói "Nhất dương", tức là nói mạch đều thuộc dương. Trở lên nói về sự "ly hợp" của ba kinh dương. CÔ Dương khí "xuất" để chủ về bên ngoài; Âm khí "thăng" mà chủ về bền trong. Đ Hai khí Âm Dương đều phát xuất từ dưới. Âm khí xuất mà ở bên trong, vì thế nền ở bên trong là ầm. Mà cái mạch đề phát xuất là Thái xưng lại ở dưới mà "xung" lên trên, nên gọi là Thái âm. Xung mạch là gốc của mười hai kinh, cho nên "Tam âm, Tam dương" đều lấy Xung mạch làm chủ, M Huyết Ấn bạch tại đầu ngón chân cái. Thái ầm là Chí âm ở trong âm.
9. Huyệt Dũng tuyển (toàn) tại dưới lòng (gan) bàn chân. Thiếu âm là cái khí Nhất âm sơ sinh, cho nên gọi!là Thiếu âm ờ tron âm.
10. Thiếu âm chủ về Thủy, Quyết âm chủ về Mộc. Mộc sinh Thủy. cho nên nói: "Thiếu âm ở về phía trước.
11. Huyệt Đại đôn tại khớp Ngọc đường ở ngón chân cái tức là nơi phát sinh của túc Quyết âm Can kinh. Vẻ kinh này là một kinh tuyệt đương thuộc âm kinh, tuyệt đương tức là hét hăn không có dương, tức là thuần âm, "Tuyệt âm" tức hoản toàn thuộc âm. Nghĩa chữ "tuyệt” là hoàn toàn hết thảy.
12. Thái âm là một nơi đầy nhiều khí âm. nên chủ khai; Quyết âm là một nơi "giao tận" (đều hết) của khí âm, nên chủ hạp. Thiếu âm là một nơi khi Nhất dương mới bắt đầu sinh ra, nên chủ về khu.
13. Dương khí chủ về phù, nên nói "chớ quá phù"; Âm khí chủ về trầm, nên nói "chớ quá trầm". Bởi cái khí của ba kinh dương, khai hạp ở trong và ngoài hình thân con người, cái khí của ba kinh âm. khai hạp ở trước và sau trong nội bộ... Nên mới nói: "Dương ở ngoài, do sự sai khiến của âm ở trong; Âm ở trong, nhờ sự bảo vệ của dương ở ngoài. Sở dĩ gọi là "Nhất âm", là vì mạch đều thuộc âm vậy.
14. Ẩm khí tích ở bên trong, Dương khí truyền ở bên ngoài. Bắt đầu từ lúc mặt trời mọc, Dương khí mới phát sinh; mặt trời đúng trưa thì Dương khí thịnh; xế chiều Dương khí bắt đầu suy, tới mặt trời lặn thì Dương khí trở vào với khí âm. Một ngày một đêm thành một chu (vòng). Âm khí mở đóng ở bên trong, Dương khi xuất nhập ở ngoải biểu. Nhờ sự ly hợp đó mà thành "kiếp sống" của con người.
15. Am đương dù có ly hợp, nhưng tất phải cỏ sự đi lại không ngừng. Bắt đầu từ thủ Thái âm Phẻ, đến thủ Dương minh Dại trường, túc Dương minh Vị, túc Thái âm Tỳ, thủ Thái dương Tiểu trường. thủ Thiếu âm Tâm, túc Thái dương Bàng quang, túc Thiếu ãm Thận. Thủ Quyết âm Tâm bao lạc, thủ Thiếu dương Tam tiêu, túc Thiếu dương Đớm, túc Quyết âm Can... Như thể là đi hết một chu. Theo giờ cô, cứ hai khắc thì khí đi được một chu, 100 khắc thì 50 chu. Mạch khí dẫn ở trong, hình thể tỏ ờ ngoài, âm dương tuy có ly hợp mà thực là tương thành một cách rất tĩnh khéo. Vậy xem đó thì âm dương ở con người, rất hợp với âm dương của trời đất vậy.

Chương bảy · Âm Dương Biệt Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. "Dấn Kinh" là tượng mạch "chính" của bốn mùa, như: mạch mùa xuân thời huyền, mạch mùa hạ thời câu, mạch mùa thu thời mao, mạch mùa đồng thời thạch. Bốn thử kinh mạch đó để ứng theo với khí của bốn mùa. Mười hai "tùng" là chỉ về khí ba kinh dương, ba kinh âm của thủ và túc (tùng nghĩa là theo). Bất đầu từ thủ Thái âm thuận hành đến Quyết âm, để ứng với 12 tháng. Tỷ như: Thủ Thái âm ứng với tháng giêng, là tháng Dần; Thủ Dương minh ứng với tháng hai, là tháng Mão; Túc Dương minh ứng với tháng ba, là tháng Thân (Thìn); Túc Thái âm ứng với tháng tư, là tháng Ty: Thủ Thiếu âm ứng với tháng năm, là tháng Ngọ; Thủ Thái dương ửng với tháng sáu, là tháng Vị (Mùi); Túc Bảng quang ứng với tháng bảy, là tháng Thân; Túc Thiếu âm ứng với tháng tám, là tháng Dậu; Thủ Quyết âm Ứng với tháng chín, là tháng Tuất; Thủ Thiếu dương ứng với tháng mười, là tháng Hợi. Túc Thiếu dương ứng với tháng mười một, là tháng Tý; Túc Quyết âm ứng với tháng mười hai, là tháng Sửu. Mười hai mạch là kinh thạch của sáu Tảng sáu Phủ. Cái khí cúa ba kinh âm, ba kinh dương ứng với mười hai tháng; mười hai tháng lại ửng với mười hai mạch.
2. Thiên này phân biệt âm dương đề biết sống chết nên gọi là: Ám đương biệt luận. Mười hai kinh mạch đo Tàng Phủ âm dương phối hợp. Cho nên biết đương có thể biết được âm, biết âm có thể biết được dương. Biết rõ được âm dương thì có thể biết được sống hay chết, #®) Tiết này lấy chân Tàng của Vị khí để phân biệt âm dương. Dương khí ở trong VỊ, tư dưỡng cho cả năm Tàng. Năm Tàng cùng sinh lẫn cho nhau, mà Tàng nào cũng có đủ cái khi của Tàng kia, nên mới nói: "năm lần năm, sẽ có hai mươi nhăm phần dương.
3. Năm Tàng thuộc âm. Nghĩa chữ "tàng" tức là "tảng" (cật đấu), "thần Tàng ở đó mà không phát hiện ra bên ngoải. Sở dĩ không phát hiện ra bên ngoài là nhờ có cái khí dương hòa của Vị khí. Nếu Vị khí không có thì mạch của chân Tàng sẽ phát hiện, thế tức là Tàng khí bại, bại thì tất phải chết. Trên kia nói "hai mươi nhăm phần dương" tức là chì về cái Dương khí đo VỊ quản sinh ra. Vị quản ở vào bộ phận Trung tiêu, chuyên chủ về biến hóa cái tỉnh khi của thủy cốc đề tư dưỡng năm Tàng. Xét về mạch của bốn mùa thì: mùa xuân mạch huyện, mùa hạ mạch hồng, mùa thu mạch phù, mùa đông mạch trằm, mìa Trường hạ mạch hòa hoãn (tức là địu đảng, êm ái, tượng mạch của Thô). Xét về chính mạch của năm Tàng thì: Can mạch huyền, Tâm mạch hông, Tỳ mạch hoãn, Phế mạch sắc, Thận mạch trâm. Như Can mạch về mùa xuân hơi huyền mà trường, Tâm mạch hơi huyền mà hồng, Tỳ mạch hơi huyền mà hoãn, Phế mạch hơi huyền mà sắc, Thận hơi huyền mà trầm... Can mạch về mùa hạ thì hơi hông mà huyền, Tâm mạch hơi hồng mà đại, Tỳ mạch hơi hồng mà hoãn, Phê mạch hơi hồng mà sắc, Thận mạch hơi hồng mà trầm v.v... Bốn mùa, năm Tàng, lúc nào cũng có kiêm cả cái Vị khí hơi hòa... Như thể là hai mươi nhăm phân dương vậy. ®) Nếu phần biệt được cái khí dương hòa của Vị khí thì một khí thấy có vẻ không hòa, sẽ biết được ngay mắc bệnh ở đâu. Nếu phân biệt được cái âm mạch của chân Tàng thì sẽ biết: Nếu là Can mạch phát hiện, thời kỳ 1 ngày chết. Nếu là Tâm mạch phát hiện, thời kỳ chín ngày chết v.v... Tiết này nói chân Tàng là âm, Vị khí là dương, so với hai tiết trên dưới nói về. _ âm dương của kinh mạch khác nhau. Ở) Tiết này lại nói về âm dương của mười hai kinh mạch. Những mạch thuộc về ba kinh dương của thủ và túc: từ thủ chạy lên đầu, rồi lại từ đầu chạy tới túc, cho nên nói: "mạch ba kinh dương ở đầu". Mạch thuộc về ba kinh âm của thủ và túc, từ túc chạy lên phúc (bụng), rôi lại từ phúc chạy ra thủ. Cho nên nói "mạch là kinh âm ở tay". Mười hai kinh mạch dù có thủ túc âm dương khác nhau, nhưng đều do "một" gốc mà xuất đi cả, Mạch của thủ Thái âm Phế, giao với thủ Dương minh Đại trường; Đại trường giao với túc Dương minh vị; Vị với túc Thái âm Tỳ; Tỳ giao với thủ Thiếu âm Tâm; Tâm giao với thù Thái dương Tiêu trường; Tiêu trường giao với túc Thái dương Bảng quang; Bàng quang giao với túc Thiếu âm Thận; Thận giao với Thủ Quyết âm Tâm bao lạc; Bao lạc giao với thủ Thiếu dương Tam tiêu; Tam tiêu giao với túc Thiếu dương Đởm; Đởm giao túc Quyết âm Can; Can lại giao với thủ Thái âm Phé... Vị vậy nên gọi là "một" (nhất quán. f "Phân biệt được mạch về dương" - "mạch” tức là mạch chứng; "dương tức là sự phát bệnh do "Nhất dương, Nhị dương, Tam dương" và "Dương kết - "Phân biệt được mạch về âm" v.v... "mạch" cũng tức là mạch chứng; "âm tức là "Nhất âm, Nhị âm, Tam âm". Nếu phân biệt mạch dương, sẽ biết được sự "ky" của chứng đỏ; còn về âm, thì có thê định đoạt được sống hay chết. _. ®) Câu nảy khuyên học giả nên ghi nhớ cân thận, không nên nói bậy tin cản. (9) khứ" là luồng mạch từ bộ vị dẫn đi; "chí" cũng như "lai" là lưồng mạch từ trong cánh tay hiện ra nơi bộ vị. Phàm Tàng thuộc dương, Phủ thuộc âm. Âm dương ở những kinh thủ túc, tức là 12 kinh mạch của sáu
4. sáu Phủ. Vậy phải nhận ở các mạch tượng "lai, khứ, động, tĩnh, trì, sác" đề phân biệt âm dương.
5. Tiết này, phần biệt âm dương thuộc chân Tàng vị quản.
6. tuyệt” nghĩa là trơ trọi không còn một chút VỊ khí dương hỏa nào.
7. là gấp. là quá... Đây nói về mạch của Can. Nếu đã huyền tuyệt, mà lại còn "cấp" (căng như dây cung giương thăng) thì tất phải chết nhưng còn qua được L ngày. Những dự đoán về ngày chết trên đây, đều tính theo sự "tương khắc” mà nói, Như Can mạch đã hiện cải trạng thái huyền tuyệt... Can thuộc Mộc, bắt đầu tính từ ngảy Giáp Ất đếm đến ngày Canh Tân nữa là tám ngảy, lại đếm đến ngày Canh Tân nữa là 10 ngày, cộng lại thành 1 ngày sẽ chết (vì Kim khắc Mộc), (Lại tỷ như ngày Giáp Tý đến ngày Tân Ty cũng là! ngày. Tâm mạch đã hiện cái trạng thái huyển tuyệt, Tâm thuộc Hỏa, đếm từ ngày Bính Dinh trở đi, đến ngày Nhâm Quý là tám ngày, tất phải chết (trèn đây nói chín ngày, cũng chỉ ở vào lúc ngày thứ tám với ngày thứ chín, giao tiếp với nhau thôi. Phế mạch đã hiện cái trạng thái huyền tuyệt, Phế thuộc Kim, từ ngày Canh Tân mà đếm trở đi, đến ngày thứ tám là ngày Bính Đinh; lại đếm đến một ngày Bính Đình nữa, cộng là 1 ngày tất phải chết (trên đây nói 12 ngày, là từ ngày Canh Tân đếm trở đĩ; đó lại là Canh Tân gặp Canh Tân vậy. Thận mạch đã hiện cái trạng thái huyền tuyết, Thận thuộc Thủy, từ ngày Nhâm Quý đếm trở đi, đến ngày Mậu Kỷ là bảy ngày, tất phải chết. Tỳ mạch đã hiện cái trạng thái huyền tuyệt; Tỳ thuộc Thổ, từ ngày Mậu Kỷ đêm trở đi, đến ngày Giáp Át là tắm ngày tắt phải chết (trên đây nói bốn ngày, là trừ bỏ ngày Mậu Kỷ mà chỉ tính đến ngày Giáp. Vẻ doạn dự đoán những ngày chết trên đây, cũng chỉ là nói về cái lý và đại khái, ta không nên nhất thiết lẫy làm định luật; vì âm dương, Tàng Phú, biển hóa vô cùng, thường khí ở trong tương khặc mà lại có tương sinh, thì đáng lẽ chết mà lại không chết... Gặp trường hợp đó ta cần phải xét cả toàn điện mới được.
8. Nhị dương tức là túc Dương minh Vị kinh. Vị là một cơ quan sương lãm (kho đụn), nhiệm vụ của nó lả thâu nạp thủy cốc (thức ăn). Giờ lại không thâu nạp được là vì sao? Chính là bởi tâm Tỳ gây nên. Đơn cứ như con gái do sự uất kết ở Tâm, Tâm không sinh được huyết, huyết không nuôi được Tỳ. Thoạt tiên, VỊ còn thâu nạp. nhưng Tỳ không giúp VỊ để thi hành cái công năng vận hóa... Dân dân cả Vị cũng không thâu nạp được nữa. Do đó, mới biết rõ được Vị bệnh là Tâm, Tỳ gây nên. Lại đo đó, thủy cốc suy ít, không có gì đề biến hóa ra cái khí tỉnh vi, huyết mạch bởi đó mà khỏ. kinh thủy bởi đó mà không thây. Huyết đã khô, khí đã uất, "nhiệt" sẽ sinh ra. Nhiệt cực thì phong sinh, cơ nhục do đó mà tiêu thước, nên mới gọi là "phong tiêu”. Lại do đó, Hỏa phạm lên Phê kim, gây nên chứng thờ gấp, thượng bồn - “Tức” là hơi thở, "bôn” là khí nghịch lên, mỗi lần thờ phải sơ cả vai lên... Tóm lại: Tâm chủ huyệt, Phế chủ khí, Tỳ là gốc của năm Tàng, Vị là biển của sáu Phú... Bao các cơ quan đỏ đồng thời mắc bệnh, phỏng còn sống sao được? Nên mới nói quyết là "chết không chữa được.
9. Tam dương tức là túc Thái dương Bàng quang kính. Khí của Thái dương chủ về bộ phận biểu. Khi tà khí phạm vào con người, bắt đầu phạm vào bì mao, "tà" với "chính" hai bên xung đột nhau, gây nên chứng hàn nhiệt (sốt, rét, sốt nóng). Thái dương là một cơ quan chủ vê "khai", khi đã mắc bệnh, thì không còn cái năng lực "khai" nữa, do đó, tà khí lọt vào, tụ ở nhục lý (các thớ thịt), mới gây nên chứng ung thũng (mụn, sưng), Thái dương chủ về khí và cân, Thái dương mắc bệnh, nên cân bị thương, do đó thành chứng nuy (gân rã rời, lỏng lẻo, không cừ động được), Vì khí cũng mắc bệnh, nên lại thành chứng quyết (chân tay giá lạnh) và "xuyên quyên”, tức là đau nhức ở trong gân mạch thuộc bộ phận dưới. Thái dương vốn chủ về biêu phận, nhưng kinh mạch lại phát sinh tự bộ phận dưới, nên khi mắc bệnh thì sinh chứng hàn nhiệt, dần dân về sau lại tiếp diễn thêm những chứng trạng ở trên.
10. Vi bị nhiệt nhiều, khiến tình huyết hao tán, nên da đẻ mới thành ra khô khan. "Đôi sán" là một chứng đau nhức ở quả Thận, có khi đau rút lên cả tiêu phúc (phía dưới rỗn. tức bụng dưới) có khi quả Thận sưng to lên, rất đau. Chứng này cũng bởi "cần bị thương” mà sinh ra.
11. Nhất dương tức là túc Thiếu dương Đờm kỉnh. Thiếu dương chủ vẻ cải khí sơ sinh. Nếu mắc bệnh sẽ thành chứng thiểu khí (hơi thở ngắn như ít; hoặc hơi cừ động đã mệt. thở gấp ngay); Thiếu dương vốn có tướng hỏa, vì khí "thiểu" nên hỏa "thịnh", rỗi thìa thể phạm lên Phế kim, nên mới hay ho. Nhân dịp đó, cái tà của phong mộc lại phạm tới trung thỏ, nên mới hay tiết (tức đi ngoài nát phân, tựa đi tả, đi tháo.
12. Con người sau khi uống ăn, thủy cốc vào Vị, tinh khí lên tâm thành huyết. Giờ Tỳ đã bị thương, vị không nạp được thủy cốc, Tâm không có tư đưỡng, bị hư, nền thành chứng đau tim (tâm thống). "Cách" tức là chứng ăn vào không chịu lại thô ra. Gây nên chứng nảy cũng bởi Trung thổ bị khắc, ú? Nhị dương Nhất âm tức là Vị với Can. Can thuộc Đông phương phong mộc, nên phát bệnh thành chứng kính hãi (hoảng sợ); mạch của túc Dương mỉnh mắc bệnh, nghe tiếng động chạm thì giật mình e ngại. "Bói (lưng, khắp cả lưng chứ không riêng đường xương sống) thuộc dương. Quyết âm chủ về xuân đương Can mộc, cho nên mắc bệnh thì bối thống: Tà khí.phạm vào VỊ, khí dẫn ngược lên để tan đi, nên hay ợ; Vươn vai cũng do - Vị khí bị nghẽn lên, muốn vươn cho để chịu. Hợp tất cả bốn chứng trên đây, nguyên nhân đều do phong mộc mắc bệnh, phạm tới vị thể, nên mệnh đanh là phong quyết.
13. Nhị âm là Thiếu âm Thận kinh, Nhất dương là Thiếu dương Đởm kinh, Đởm tả hữu dư, xâm phạm vào Tỷ thổ nên hay trướng (bụng phòng vượt lên), Thận tà hữu đư xâm phạm lên Tâm hỏa, nên Tâm mãn (đầy); Tâm hệ bị co rút, thì khí đạo hẹp lại, nên phải thở dài cho tiết bỏ khí ra. Nguyên Hán văn câu này dùng chữ "thiện khí". Theo chú giải của Mã Nguyên Đài thì thiện khí là hay "tức hơi", đó là do "Đớm khí hữu đư" mà gây nên. É Tam dương là túc Thái dương Bảng quang, Tam âm là túc Thái âm Tỷ. Mạch của Bàng quang từ đầu lưng dẫn xuống chân, mạch của Tỳ chủ về tứ chỉ (hai tay, hai chân). Vì hai kinh đó mắc bệnh nên phát thành các chứng trạng trên. Thiên khô: Khô đét một nửa người. - Nuy địch: Tay chân rã rời, lúc ở bên tả, lúc ở bên hữu, hằng biến dịch luôn. Tử chỉ bất cử: Tay chân không cử động được. Tiết này nói vẻ bệnh gây nên từ Thủy Phủ rồi phạm lên Tỳ Thổ.
14. Tiết này nói vẻ mạch thể của năm Tàng. Nhất dương là vi dương: "bật lên" tức là luồng mạch bật lên đầu ngón tay của người án mạch. "Câu, hỉnh dung từ tả cái trạng thái của luồng mạch lúc lại đầy đủ, lúc đi ngoằn ngoèo và chậm... đó là mạch của Tâm. Nhát âm là ví âm. "Mao" hình dung từ, trạng thái của luồng mạch nhẹ nhàng như cái lông, đó là mạch của Phế. Dương mạch bật lên, có vẻ căng thăng nhưng không thăng quá, gọi là Huyền. "Huyền" hình dung từ trạng thái của mạch như dây cung lúc dương. Đó là mạch của Can. Dương mạch bật lên, mà lúc chìm xuống coi như tuyệt, gọi là Thạch. "Thạch": hình dung từ, tả trạng thái của mạch chìm xuống và rắn như đá. Đó là mạch của Thận.
15. hình dung từ, tả trạng thái của mạch hòa hoãn như dòng nước chảy. Đó là mạch của Tỳ.
16. Tiết này nói về hai khí Doanh Vệ (cũng là âm dương, là huyết khí) cốt ở điều hòa, không nên thiên thắng. Hỏa thì khí Âm Dương sẽ sinh ra, thiên thắng thì khí Âm Dương sẽ giảm đi, kinh khí đo đó mà tuyệt. Kinh mạch, Tàng Phủ ở trong con người cùng giao thông tuần hoàn lẫn nhau, không lúc nào dứt. Âm ở bên trong để giữ gìn cho dương, đương ở bên ngoài để bảo vệ cho âm. Nếu Âm khí thiên thắng, không được Dương khí để điêu hòa, thì âm sẽ tranh giành ở bên trong; nếu Dương khí thiên thắng không được Âm khí để điều hòa, thì Dương khí sẽ rắc rỗi ở bên ngoài. Cao Sĩ Tông nói: Ở đây nói, nếu hai khí Âm Dương không hòa, thì sẽ sinh ra bệnh dương kết, âm kết. Còn như cương với cương gặp nhau, thì lại là dương truyền cho dương, âm truyền cho âm... Tức là một "tử hậu (chứng chết) do âm dương tương tuyệt vậy. có 2?) Đây nói: Âm phải liên lạc với dương. Vì thể nên âm dịch không nên để cho tiết ra ngoài. Hãn là một chất lỏng do huyết sinh ra. "Phách hăn” tức là hãn đo Phế tiết ra (vì Phế Tàng phách nên gọi hãn của Phế là phách hãn. Kinh phí dẫn lên Phế. Phế là nơi tỗng hội của trăm mạch, chuyển Du tỉnh chấp ra bì mao, hãn ra khỏi bì mao, mà tinh huyết vẫn còn Tàng ở âm, Nếu phách hãn không thâu tàng được, đó lả hãn bị cưỡng ra, tinh huyết sẽ do đỏ mà bị thương. Phế chủ về việc dẫn hành đoanh vệ âm dương. Nếu âm địch của Phế Tàng bị tiết ra ngoài tức thời sinh ra táo nhiệt, nhiệt cực hàn sinh, tử chỉ sẽ do đó mà quyết nghịch, nhiệt hun ở Phế, nên thành ra chứng suyễn minh (thở gấp và hơi thở kêu khò khè. Đây nói: Dương có hòa với âm, mới đáng gọi là hòa. Ngoại mạch là dương, Phủ mạch là dương, nhưng đều do năm Tảng năm hành mà sinh ra nên mới nói là "âm đỏ sinh ra.
17. Cương áp cương là dương không hòa với âm. Dương không hỏa với âm, thì Dương khí bị phá tán, mà cô âm (âm trơ trọi có một mình) cũng bị tiền vong. Cương (tức dương) với nhu (tức âm) không hòa, thì kinh khí sẽ tuyệt. Kinh khí tuyệt, chỉ trong vòng ba, bốn ngảy sẽ chết.
18. Năm Tàng do sự tương khắc mà truyền lẫn nhau gọi là tử âm, do sự tương sinh mà truyền lẫn nhau gọi là sinh dương.
19. Can truyền Tâm, Tâm truyền Tỳ, Tỳ truyền Phế, Phế truyền Thận, đều gọi là sinh dương.
20. Tâm truyền Phế, Phé truyền Can, Can truyền Tỷ, Tỳ truyền Thận, Thận truyền Tâm đều gọi là tử âm.
21. Do sự tương sinh của Dương tảng mà truyền, cho nên chăng qua bốn ngày là số chẵn thời chết; do sự tương khắc của Âm tàng mà truyền, cho nên chăng qua ba ngày là số lẻ thời chết.
22. Cạn mạch truyền Phé, Phế truyền Đại trường, Đại trường truyền Vị, Vị truyền Tỳ, Tỳ truyền Tâm, Tâm truyền Tiểu trường, Tiểu trường truyền Bảng quang, Bảng quang truyền Thận tâm Bao lạc, Bao lạc truyền Tam tiêu, Tam tiêu truyền Đởm, Đởm truyền Can... Một Tàng, một Phủ, một thư (giống cái), một hùng (giống đực), âm dương cùng xen nhau như cái vòng tròn không chỗ đứt. Đến nhĩ Can truyền Tâm, Tâm truyền Phế, Phế truyền Thận, Thận truyền Tỳ... Đó đều là kinh khí đã tuyệt, không sao chữa được.
23. Phé truyền Thận, cũng là một loại sinh dương. Nhân Phé Thận đều thuộc về tấn Tàng (giống cái), âm lại truyền âm, nên gọi là "trùng âm. Thận là thủy Tàng, mà lại truyền sang cái Tàng không thắng được là Tỳ Phế, nên gọi là "Tích âm". Đều là chứng chết, không chữa được. Đây nói về cái khí Âm Dương không hòa, tự kết mà gây nên bệnh. Tứ chi là gốc của mọi khí dương, Khí theo về hình, vì khí kết nên hình thũng (sưng). Câu này là tóm cả ba kinh dương mà nói.
24. Ấm khí kết ở bên trong mà không lưu hành được, thời huyết sẽ những tụ mà tiết trở xuống. Một âm kết, tiện huyết một thăng (tiến, nôm gọi là thưng, mỗi thưng bằng chía năm một phân lít). Hai âm đều kết, tiện huyết hai thăng: ba âm đều kết, tiện huyết ba thăng... Đây là khái quát của Tam âm mà nói.
25. Biện mạch thiên nói: "Mạch có dương kết, âm kết, lấy pì để phần biệt? Đáp rằng: Mạch phù mà sác, ăn được mà không đại tiện, gọi là Dương kết; mạch Trằm mà Trì, không ăn được, thân thể nặng nề, đại tiện lại rắn, gọi là âm kết". Xem đó thời biết: Muốn phân biệt âm Dương khí kết, nên xét ở "khứ, chí, phù, trầm, trì, sác" của mạch, đề nhận rõ là âm hay dương. Thũng ở tứ chỉ, biết là Tam dương đều kết; tiện huyết ba thăng, biết là Tam âm đều kết. Thấy hiện ra chứng "tiêu", biết là kết tại Nhị dương sẽ lấy phương pháp của Nhị dương để chữa; thấy hiện ra chứng "cách", biết là kết tại Tam dương, nên lấy phương pháp của Tam dương đề chữa.
26. Về thân thể con người, bên ngoài là dương, bên trong là âm: Vị là dương, Thận là âm. Chứng xưng này nó lọt vào bên trong thân hình, bên ngoài Tảng, Phủ và ở vào chỗ trống rỗng của Vị với Thận cách nhau. Thạch thủy tức là Thận thủy. Thận là cửa ngỗ của vị. Cửa ngõ không thông lợn, nên tụ lại ở đó mà thành bệnh. Chứng này, lệch nhiều về bên Thận Tàng, cho nên mới là nhiều âm ít đương và thũng ở Thiếu phúc.
27. Nhị dương tức là Dương mỉnh Vị khí. Tiêu là một chứng "khát, uống vào bao nhiêu cũng hết. Bởi vì Dương minh khí kết, nên cái chất tân dịch của thủy cốc không sinh ra được, mới gây nên chứng tiều khát. (Về chứng này có rất nhiều nguyên nhân, sẽ giải rõ thêm ở dưới.
28. Tam dương tức là Thái dương Bàng quang. Thái dương là một cơ quan chù hóa sinh ra khí. Mà khí đó pốc từ Bảng quang, đo "nội cách” mà truyền ra "hung hiếp", lại do hung hiếp mà đạt ra phu biểu. Nếu Dương khí kết thời Cách khí không thông. Phía trước nội cách, nhằm vảo chỗ "bí môn của Vị quản. Vì cách khí nghịch lên, nên sự ăn uống cũng bị nghẽn tắc không thông, nên gọi là bệnh "cách.
29. Tam âm Tứ: là túc Thái âm Tỳ. Tỳ là một cơ quan chuyên vận. Vì Tỳ khí kết, nên những chất nước vào Vị không bố tán ra được, thành chứng Thủy nghịch.
30. hái âm, Nhất dương tức là Quyết âm với Thiếu dương. Thiếu âm phong mộc chủ về khí, mà nhờ được sức hỏa hóa của Thiếu dương. Phong với hỏa, hai khí kết lại, thì Kim khí sẽ bị thương, vì thế nên gây chứng Hầu tý (hầu là cuống họng; tý là đau hoặc vít, nghẽn), tức là chứng đau trong cuống họng. Phụ án: Về chứng "Tiêu", ở đây chỉ nói Hai dương kết, gọi là "Tiều. Nhưng ở thiên Mạch yếu tỉnh vi luận lại có nói: "Do chứng đau thành ra Tiêu trung, Thiên K) bệnh luận nói:... Chuyên thành chứng tiêu khát v.v... Tà Khí bệnh hình thiên ở Hư khứ có nói: "... Tiêu, đan..., Thiên khí quyết luận lại có nói các chứng "phế tiêu, cách tiêu..." khác nhau. Đem mẫy thuyết trên đây, hợp với thuyết "Tam tiêu" của đời sau, thì biết năm Tàng đều có chứng Tiêu đản. Như: Về thượng tiêu, thì một tên gọi là Cao tiêu, một tên gọi là Cách tiêu. Bệnh cơ nói: Thượng tiêu tức là Phế. Uống nước nhiều mà ăn ít, đại tiện như thường mà tiêu tiện trong và lợi. Đó là táo ở thượng tiêu. Về phép liệu trị nên thắm thấp và nhuận táo. Lại nói: Về chứng Cao tiêu, lưỡi đỏ và nứt, khát quá, đòi uỗng nước luôn. Lưu Hà Gian nói: "Uống nước nhiễu mà tiểu tiện nhiễu, gọi là tiêu __ khát". Đó là chỉ về chứng ở Thượng tiêu mà nói, Trần Võ Trạch nói: "Bệnh tiêu khát thuộc về Tâm, cho nên Tâm phiên, khiến Tâm hỏa tản mạn, khát muốn uống nước, các bộ mạch đều "nhuyễn, tán, hoàn toàn là một chứng khí thực huyết hư...". Đó cũng là nói về thượng tiêu. Nay xét, thiên Khí quyết luận ở Tố vấn nói: "Tâm đi nhiệt lên Phế, gây thành chứng cách tiêu. Thiên Tả khí bệnh hình ở Linh khu nói: "Tâm mạch vì tiểu, là chứng tiêu đản..." và ",.. Phế mạch vi tiểu là chứng tiêu đản..." xem đó thì bệnh đó chính là do khí ở thượng tiêu vả kiêm cả Tâm, Phế chứ không riêng gì một Phế. Đồng Viên nói: "Về bệnh Cách tiêu, dùng bài bạch hổ, nhân sâm thang đề điều trị. Về chứng Trung tiêu, có khi lại gọi là Tiêu trung hoặc nội tiêu. Bệnh Cơ nói: "Bệnh Tiêu trung thuộc về Vị khát mà uống ăn đều nhiều, tiêu tiện đó hoặc vàng. Vì nhiệt gây nền tiêu khát, nên biết là bệnh tại Trung tiêu. Nên dùng thuốc hạ (tức là cho tháo ra đẳng đại tiện. Trần Vô Trạch nói: Tiêu trung là một chứng Tỳ đản. Nhiệt quá nhiều nên thành Tiêu trung. Sách Tự chân phương nói: Chứng nội tiêu do nhiệt quá ở bên trong mà gây nên. Tiêu tiện nhiều hơn lượng nước uống vào, uống vào một phản, tiểu ra hai phần - mà lại không khát. Vì hư quá nên hơi thở ngắn. Lưu Hà Gian nói: Uống ăn nhiều mà không khát lắm; hoặc tiểu tiện đi vặt luôn mà thân thể hao mòn gầy còm, gọi là Tiêu trung. Đông Viên nói: Bệnh Trung tiêu, bệnh nhân ãn ngon và nhiều, mà lại gầy mòn, tự hãn, đại tiện rắn, tiêu tiện đi vặt luôn. Vương Thúc Hòa nói: Miệng khô ráo, uống nước nhiều, ăn nhiều mà vẫn đói, đó tức là chứng Tiêu trung. Dùng bài Điều vị thừa khí thang hoặc An hoàng hoàn để điều trị. Nay xét, thiên Mạch yếu tỉnh vi luận ở Tổ vấn: “Đề hỏi: Chân dược vị mạch, như thế nào? Kỳ Bá nói: Mạch thực thì trướng, hư thời tiết. Đề hỏi: Bệnh đã thành, rồi lại biến ra thế nào? Kỳ Bá nói: Bệnh đã thành, sẽ biến thành chứng Tiêu trung. Lại xét thiên Thông bình hư thực luận: "Kỳ Bá nói: Phàm trị chứng tiêu đản, thiên khô, nuy quyết, khí mãn phát nghịch... Phần nhiều là tật bởi ăn nhiều chất cao lương. Lại xét thiên Phúc trung luận: "Hoàng Đề hỏi: Phụ Từ thường nói chứng Nhiệt trung, Tiêu trung không nên ăn những chất cao lương và uỗng các thứ phương thào, thạch được, sẽ phát điền, phát cuồng. Nghĩ như, mắc chứng Nhiệt trung, Tiêu trung phần nhiều là hạng người phú quý. Giờ cấm họ không cho ăn uống những thứ ấy, làm sao vừa lòng họ và bệnh khỏi sao được?.
31. Bá đáp: Cái khí chất của phương thảo thạch được phần nhiêu mạnh tợn. Vì mạnh tợn nên khí của nó cấp bách, không phải những hạng người tâm tình hòa hoãn có thể uống được. Về bệnh khí đã mạnh tợn, mà lại uống thứ thuốc mạnh tợn, hai đăng pặp nhau sẽ cùng xung đột. Nếu xung đột sẽ làm thương Tỳ. Tỳ thuộc Thổ mà ghét Mộc... Uống nước ấy vào, đến ngày Giáp Ất, sẽ khó toàn... Lại trong thiên Kỳ bệnh luận: "Hoàng Đề hỏi: Có người mắc bệnh, trong miệng cứ thấy có vị ngọt, là vì sao? Kỳ Bá nói: Đó là do năm khí ràn lên, gọi là Tỳ đản. Nguyên nhân do năm vị ăn vào miệng, chứa ở VỊ, Tỳ giúp việc chuyên Du bao tinh khí tân dịch đều ở Tỳ, nên khiến miệng ngọt. Bệnh đó do các thức ăn ngon béo gây nên. Bệnh nhân tất là người chuộng ăn các thức ngọt và béo. Chất béo gây nên "nội nhiệt", chất ngọt gây nên "trung mãn". Cho nên khí ấy ràn lên, biến thành tiêu khát, Xem đó thì như ở thiên này nói "Nhị dương kết gọi là tiêu”, chính là trỏ về Trung tiêu. Và cũng tức là bệnh thuộc Tỳ, VỊ. Về Hạ tiêu, một tên là tiêu Thận, lại một tên là Thận tiêu, lại một tên nữa là Cường trung. Bệnh cơ nói: "Bệnh tiêu Thận, khi mới phát là chứng cao lâm tiểu tiện nhỏ giọt, mước tiêu như chất dầu mỡ. Khi bệnh đã thực hiện, sắc mặt sạm đen, thân thể pầy còm, hai tai khô đét, nước tiểu đục và có lẫn chất mỡ, Về phương pháp liệu trị nên dưỡng huyết, và làm cho chia Sự trong đục, dần sẽ khôi. Trần Võ Trạch nói; "Bệnh tiêu Thận, thuộc về Thận. Nguyên nhân do thời kỷ tuổi trẻ, chơi bời quá độ; đến khi đứng tuổi, dùng nhiều các thứ thuốc có chất kim thạch, khiến cho chân khí bị suy tán. Gây nên chứng miệng khát, tỉnh dịch tự tiết ra, không uống nước mà tiểu tiện nhiều.... Lưu Hà Gian nói: "Uống nước luôn miệng, bắp đùi gầy mòn, mà tiểu tiện có lẫn chất mỡ, gọi là Thận tiêu, Lý Đông Viên nói: "Chứng Hạ tiêu, phiền khát, đòi uống nước, vành tai khô đét, tiểu tiện ra như mỡ..., Vương Thúc Hòa nói: "Bực đọc, uống nước, khát luôn... Đó là chứng Thận tiêu nên cho uống bài Lực vị, Địa hoàng hoàn. Tụ Chãn Phương nói: “Cường trung là một chứng dương hành cứng lớn, không giao cầu mà tinh khí tự tiết ra.... Lại nói: “Thận thực, thì tiêu mà không khát, tiểu tiện tư lợi, gọi là Thận tiểu, tức cũng là nội tiêu. Về phương pháp liệu trị nên nén Tâm hỏa và tư đưỡng Thận Thủy. Lại xét Linh khu kinh có nói: "Thận mạch vi, tiểu là chứng tiêu đản... và "Can mạch vi, tiểu là chứng tiêu đản..." thì biết Thận với Can đều có chứng tiêu đàn. Và đó chính cũng gọi là chứng Hạ tiêu. Lại xét Tụ Chân Phương nói: "Con người có Thận, cũng như mạch có gốc. Cho nên nếu Thận mắc bệnh, thì trước phải hình dung tiêu tụy, đù có sự tư dưỡng, cũng không sao được bóng nhoáng, cho nên hễ mắc chứng tiêu khát đều đo Thận kinh mắc bệnh, Nguyên nhân đêu do lúc thiếu trắng không tự bảo dưỡng. tỉnh đục quá độ, ăn uống không chừng, lại uống các thứ đan thạch... khiến cho Thận Thủy khô kiệt, Tâm hỏa bốc nóng, Tam tiểu khô đét, nằm Tảng ráo kiệt, do đó sinh ra chứng khát vả lợi...". Đó là nói Tam tiêu đều gốc ở Thận. Thánh Tế Tổng lục lại nói: “Nếu chữa truyền thành chứng "Năng thực (ăn ngon và nhiêu), tất phát ra chứng Não thư (mụn ở đầu óc), bối thương (mụn ở lưng); nêu không truyền chứng “năng thực" thì sẽ truyền thành chứng Trung mãn, cô trướng... đều là chứng khó chữa. Khiết Cô lão nhân chia ra để chữa:
32. Năng thực mà khát, cho uống bài Bạch hồ gia Nhân sâm thang.
33. Không năng thực mà khát, cho uỗng bài Bạch truật tắn bội gia cái căn. Trở lên là nói vẻ một chứng "tiêu", mà đầu mối phức tạp như vậy, y già nên tĩnh tế lắm mới được.
34. "Bác" là hình dung luồng mạch bật mạnh lên tay; "biệt" là biệt lập, khác hăn: "Âm bác" là nói mạch ở Xích bộ (thuộc âm) bật mạnh lên tay; "Dương biệt" là nói mạch ở Thốn khẩu khác hăn, như mạch ở một tay người khác, không còn liên lạc gì với nhau. Chẩn thấy mạch như vậy, chủ về có thai.
35. Âm dương ở câu nảy là nói về mạch ở Xích bộ và Thón bộ. Ở con người, phàm vinh, vệ, khí, huyết, đều do cái khí của thủy cốc mà gầy nên. Vị là một cơ quan thụ nạp. Trường (ruột) là một cơ quan truyền đạo. Tới khi âm dương đã đều hư, mà lại giảm mất cái pốc của sự tư sinh (giúp sống, tức thủy cốc), cho nên khó lòng sống được. Nên nói mặc chứng trường tiết (đại tiện nát hoặc tháo) sẽ chết.
36. Hãn là âm dịch (một chất lỏng thuộc âm) nhờ sự tuyên phát của Dương khí, mới có thể thắm nhuần ra khắp da lông. Nếu mạch vẻ Dương bộ (thón) động sác, lại "xen" vào Xích bộ (âm), sẽ thành ra hăn. Vậy nên biết: hăn là do Dương khí xen vào âm dịch, mà mạch cũng thành dương mạch xen vào ãm bộ vậy.
37. "găng", tức là băng huyết, huyết từ trong chảy tháo ra. Sở dĩ gây nên chứng này là do dương thịnh âm hư, dồn huyết đi càn, mà gây nẻn.
38. Thuộc về chứng huyết băng của đàn bả, huyết đó do bào lạc cung mà ra, huyết hạ hành đã lâu, khiến đường đi như đã thuộc; huyết ở bản cung thiếu ít, khiến tất cả huyết ở 12 kinh đều theo một đường lỗi ấy mà tiết lậu ra. Nhưng Bào lạc cung lại "hệ” vào Thận, mà bên trên thì thông với Tâm. Cho nên chứng này dối với hai kinh Tâm, Thận rất cỏ quan hệ, vậy nên mới hiện ra cát mạch trạng "âm hư dương bạc”. Thiên Xuy luận nói rằng: Bí aI quả độ thì bảo lạc tuyệt; Bảo lạc tuyệt thì Dương khí sẽ động ở bên trong, khi phát thì thành chứng băng. Trong sách Trị liệu lục của Lý Đông Viên, dùng các thứ thuốc dẫn kinh của 12 kinh, khiến cho huyết lại trở về 12 kinh. Rồi sau mới dùng thứ thuốc có sắc đen để chỉ huyết. Nếu dùng thuốc có sắc đen ngay mà không trước dùng thuốc dẫn kinh, thì bệnh sẽ khó khói.
39. Tam âm tức là Thái âm. Thuộc về hai bộ của Tỳ và Phế, đều bật mạnh lên tay, không có khí dương hòa. "Hai" là hàng đứng đầu của số "chăn": "Mười" là hàng sỐ cuối cùng của âm, nửa đêm là thời kỳ âm vừa hết, mà khí Nhất dương sắp sinh. Thái âm là Chí âm. Nhân cái khí "chí âm mà tuyệt không có chút "sinh dương" nào, tất là chết, chết về thời kỳ âm cực. Đồng Duy Viên nói: "Âm kết, dương kết", là một danh từ chỉ định về khí Âm Dương bị kết.
40. Nhị âm tức là Thiếu âm. Mạch ở Nhị âm đều "bác", tức là mạch thuộc hai bộ Tâm, Thận đều bật mạnh lên tay. Thiếu âm chủ về thủy hỏa, thuộc hai khí Âm Dương. Thiên đo số một sinh ra hành Thủy, địa do số sáu hợp thành; địa do số hai sinh ra hành Hỏa, thiên do số bẫy hợp thành. Ngày thứ mười ba, là cuối cùng của số “thành”; mặt trời lặn là cuối cùng của một ngày. Do Âm tàng của thủy hỏa nên chết về số "thành" và cuối cùng của ngày.
41. Nhất âm tức là Quyết âm. Mạch của hai bộ Can và Tâm đều bật lên. Ngày thứ mười là cuỗi cùng của âm số. Quyết âm là nơi cuối cùng của khí âm. Chết về ngày đó là do cái khí cuối cùng và cái ngày cuối cùng của âm số vậy. - 2 Tam dương tức là Thái dương. "Cả" là cổ động, mạch vừa bật lên mà lại có vẻ cô động mạnh. Dó là cái triệu chứng dương cực mà không còn một chút gì là âm hòa. Thái dương với Thiếu âm cùng làm biểu, lý và đều chủ về khí thủy hỏa. Thiên do số một sinh ra hành Thủy, địa do số hai sinh ra hành Hỏa. Đó là cái "đương Phủ" thủy hỏa, cho nên chết về cái số "sinh của thiên địa. Ta lại nên nhận rằng: Thiên chủ về "sinh”, địa chủ về "thành, cho nên bệnh ở Thái dương thì chết về "sinh số", mà bệnh ở Thái âm thì chết vẻ "thành số, ở? Tam âm, Tam dương là cái khí của năm hành. Hai khí Âm Dương cùng “bác kích” không hòa, cho nên đến hết cái số của năm hành thì chết, "Tâm mãn" là do dương “bác" lên ở bộ phận trên; có sự "uất kết" là đo âm "Đác” ở bộ phận dưới. "Phúc" (bụng) ở vào bộ phận dưới, là nơi âm dương tương giao với nhau. "Phúc bộ phát ra hết..." tức là dương phát ra hết ở trên, âm phát ra hết ở dưới, mà không còn sự "hòa" hiện ra ở bộ phận giữa nữa. Tiết này nói về âm dương mắc bệnh ở trên và dưới; tiết dưới nói về âm dương mắc bệnh về hàn với nhiệt.
42. Nhị dương tức là Dương minh. Bệnh "ôn" tức là sốt rét và nóng. Âm dương ở con người, do cải khí thùy cốc của Dương minh mà sỉnh ra. Nếu Nhị dương đều "bác", thì tuyệt mất cái nguồn ĐỐC sinh ra âm dương rồi. Âm không được Dương điều hòa thì sinh ra bệnh hàn; Dương không được âm điều hòa thì sinh ra bệnh nhiệt. Giờ âm dương đều tuyệt thì là một chứng rất nguy. "Chín" là hàng cuối cùng của số dương: "mười" là hàng cuối cùng của số âm. Chết về ngày thứ mười, tức là đúng vào cái thời kỳ ầm đương đều hết. Tiết trên nói mạch của Tam dương ở đầu, mạch của Tâm âm ở thủ, đó tức là “như" một, là "nhất quán". Nếu hai khí Âm Dương không quán thông với nhau, mà lại tự cùng bác kích (chọi, xung đột) lẫn nhau, thì sẽ gây nên chứng chết như vậy. Tiết này nói: nhờ về khí dương hòa của Vị quản để sinh nuôi âm dương năm Tàng. Nếu hai Dương đều “bác" thì âm dương đều tuyệt, cũng là chứng chết.

Chương tám · Linh Lan Bĩ Điền Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Sáu Tàng chứa thần (các chất vô hinh), sảu Phủ chứa vật (các chất hữu hình). Ở đây, sảu Tảng sáu Phủ đều gọi là Tàng nên mới có 2 Tàng. - Chứa những thứ gì "thanh" (như thân khi) là quý, chứa những si “trọc” (như thực vật) là tiện. Trong năm Tàng, duy có túc Thái âm là dung thụ thứ "trọc", nên Tỳ, VỊ mới là cơ quan thương lẫm.
2. Tâm (trái tim) vị ứng Nam phương. thiêng liêng sáng suốt, nên làm cơ quan quân chủ (ty như vị quán chủ cai trị cả nước); vì thiêng hêng sáng suốt, nên chủ về "tàng thần" và nói "thân minh do đó mà sinh ra". Vương Tử Phương nói: Huyết tức là thần khí. Tâm tàng thần, Tâm chủ mạch, các kinh mạch của 12 Tàng, Phủ đều lấy Tâm là chủ. Phế bộ vị rất cao, ờ gần với quân chủ, tỷ như vị Thủ tướng, chuyên về việc tán bố âm dương, nên nói "trị tiết do đó sinh ra" (trị tiết cũng như hiệu lệnh. f) Can khí cấp và chí về "nộ", nên làm một cơ quan như vị Tướng quân. Nó chủ về cái khí xuân sinh, còn ẩn phục chưa phát tiết ra hẳn, nên chủ về mưu lự (mưu kế, nghĩ ngợi.? Đởm, bẩm thụ cái khí cương nghị, phàm người có Đởm thì hay quyết đoán, nên làm cơ quan trung chính (ngay thăng. 6) Chiến trung tức cũng như cung thành của quân chủ; Tâm chủ bào lạc, bộ Vị đều liền với Chiên trung; Chiên trung thay Tâm chủ bảo lạc để thi hành mệnh lệnh. Tâm chí về hỷ, nên hỷ lạc do đó mà sỉnh ra. Xử Tỳ với vị chủ về việc thâu nạp thủy cốc, nên mới làm cơ quan thương lẫm, tỷ như kho đụn để chứa thóc lúa. Năm VỊ vào VỊ, Tỳ chuyển Du sinh khí ra để nuôi năm Tàng, nên nói "năm Vị do đó mà tiết ra. 8 Đại trường ở phía dưới Tiểu trường; Tiểu trường chứa đựng thủy cốc do vị truyền xuống, rồi lại do Đại trường truyền tống cặn bã ra ngoài, nên mới nói là cơ quan truyền đạo và sự biến hóa do đó mà ra. Ở) Tiêu trường ở phía dưới VỊ, chứa đựng lấy những vật do Vị truyền xuống, hóa lấy tỉnh dịch, rồi tống bỏ cặn bã xuống Đại trường. 9 Thận Tàng về "chí", chí lập thì hay "tác cường” (sức làm mạnh). Bên trong đã tác cường thì kỹ xảo sẽ tỏ ra bên ngoài. Tam tiêu chủ về khí, khí có hóa thì thủy đạo mới lưu thông, nên mới nói là cơ quan quyết độc (quyết là khơi cho chảy, độc là đường nước chảy. 2) Bàng quang là thủy phủ (tức kho chứa nước), bao cái chất nước đều hội tụ ở đó. Cho nên làm một cơ quan châu đô (tức nơi đô hội, đông đúc). Thủy cốc vào Vị, lọc ra chất nước dẫn qua Hạ tiêu, thắm vào Bàng quang. Nếu khí ở Bằng quang có vận hóa, thì nước mới có thê dẫn xuống mà tiết ra ngoài, É? Mười hai cơ quan vừa nói trên, kinh mạch đều cùng liên lạc giao thông với nhau, không nên đề "tương thất” (tức là mất sự giao thông.
3. Năm Tàng sáu Phủ, Tâm đứng làm chủ. Quân chủ có thần minh (ý nói huyết mạch chạy đều) thì 12 cơ quan đều yên ở chức vụ của mình... Theo lẽ đó đề dưỡng sỉnh thì lo gì không sống lâu. Do cải y nghĩa đó mà cai trị thiên hạ, thì vua giỏi tôi hiền, trăm quan đều làm tròn nhiệm vụ, lo gì thiên hạ không thái bình.
4. Tâm thuộc quẻ "Ly". Ly nghĩa là sáng. Tâm là chủ cả một tắm thân; nếu Tâm chủ không sáng thì 12 cơ quan kia cũng đều bỏ cả chức vụ, còn vên sao được. Tâm bào lạc làm cơ quan thần sứ, thay quân chú đề thi hành mệnh lệnh mà chủ về mạch. Mạch tức là huyết mạch; huyết tức là thân khí. Thần khí rối loại thì huyết mạch ngừng đọng, sứ đạo sẽ bị vít lấp. Huyết khí dầy ở da, nóng vào thịt thám ra bỉ phu, mọc lông tóc, nhuận gân xương, địu quan tiết (các khớp). Nếu huyết mạch không thông thì thân hình còn toản sao được. Do lẽ đó, nên con người phải cần thận bảo vệ lắm mới được.
5. Tiết này tiếp theo văn ở đoạn trên, nói: Cái chí đạo tu thân, dưỡng sinh, suy tới đến trị bình thiên hạ, thật rất huyền vi. Bởi cái tâm con người, biến hóa võ cùng, nếu "chính" được Tâm. Do đó đê dưỡng sinh thì sẽ được sống lâu; lại do đó để trị thiên hạ, thì thiên hạ sẽ thái bình. Trái lại, nếu Tâm ấy không chính, về đưỡng sinh cũng mắc phải tai ương, mà vẻ trị thiên hạ cũng thành ra rối loạn. Đó chỉ do có "một niệm” phát sinh, mà thật ít ai biết tới được nguôn gốc...
6. Mờ tối" ý cũng như huyền ví; "mẫu chốt" tức là chí đạo; "lo nghĩ tức là lo nghĩ để suy xét cái đạo ấy; biết đạo ấy tức là "nên hay.
7. Hoàng hốt" tức là chỉ về "tâm thần" khi mới chớm nở, chưa biết thế nào là nhất định, Từ bắt đầu nó chỉ bằng hào ly (tức rất bé nhỏ); nhưng do đó mà đến không thể đo lường. Chỉ trong có hào ly, mà tà hay chính đã phân, rồi suy ra đến vô cùng, vô tận; Tâm có chính rồi thân hình mới được chính.
8. Tỉnh” tức tính khiết; "quang" tức sáng suốt. Cái đạo "chính Tâm, tu thân" rất tỉnh quang. Chỉ bậc đại thánh mới thực hiện được, do chính Tâm, tu thân rồi tới trị quốc bình thiên hạ. "Trai giới" tức lả kính giữ cho được hoàn toàn “thành ý.
9. Linh Lan tức là một cái nhà để cất chứa những "chí ngôn, chí luận” của các bậc tiên thánh. Vì eó câu nảy ở cuối, nên dùng làm tên bài ở trên đầu.

Chương chín · Lục Tiết Tạng Tượng Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Cái tiết "sáu sáu"... Do mười Can chủ về thiên. Mười Can (Giáp, Ất, Bính, Định, Mậu, Kỹ, Canh, Tân, Nhâm, Quý). Sáu mươi Giáp Tỷ là một "chu" (tức một vòng, một lượt), là một tiết. "Sáu sáu" tức sáu lần sáu mươi (Giáp Tý) là ba trãm sảu mươi nhăm ngày, hợp thành một năm. Ở con người do số "chín chín để chế hội"... tức là con người có chín khiếu, chín Tàng, địa có chín châu, chín đã; do hợp số "ba" mà thành thiên; hợp số "ba" mà thành địa; hợp số "ba" mà thành nhân (người) v.v...
2. Mỗi năm có 365 ngày, mà trời có 365 độ. (Thiên độ) tức là "độ" của trời, chữ độ cũng tựa như thước, như đời nay đo quả đất cũng tính theo độ.
3. "Chụ thiên" (một vòng trời) có 365 độ. Nhật mỗi ngày vận hảnh được một độ, suốt năm vận hành được một chu thiên. Nguyệt mỗi ngày vận hành được 15 độ, suốt một tháng trời vận hành được một chu thiên. Đó là lấy cải độ số của trời để ghi sự vận hành của nhật nguyệt. Khí số là nói về cái số "ba" sinh ra năm khi. "Hóa" tức là sự biển hóa của âm dương. Ở trời, thành cái tiết "sáu sáu", ở đất và ở người thành cái số "chín chín" đêu là cái công đụng hóa sinh của âm dương cả. kỳ "sự vận hành có phân kỷ" tức là nói sự vận hành của nhật nguyệt đều có chía rõ "phân dã" (khu vực, đất đai, nơi nhật nguyệt vận hành qua. “Đường lối" cũng là cái đường lỗi vận hành của nhật nguyệt, như Nam đạo, Bắc đạo v.v...
4. Lịch pháp, chu thiên có 365 độ và một phần tư độ. Đất tả toàn (vòng về tay trái), một ngày một đêm thì vận hành được một chu thiên và hơn ra một độ. Nhật, nguyệt đều hữu hành. Cử một ngày một đêm, nhật vận hành được một độ: nguyệt vận hành được mười ba độ và một phần bảy trong 1 phần của độ. Nên mới nói rằng "có lẻ". Nhật một năm thì một chu thiên; Nguyệt hat mươi chín ngày có lẻ thì một chu thiên. Vì là hai mươi chín ngày có lẻ nên mới sinh ra tháng đủ tháng thiếu. Mỗi năm có năm ngày lẻ thuộc về.__ "sốc hư”, cho nên chỉ có 365 ngày; lại có năm ngày lẻ thuộc vê "khí doanh. Hợp những ngày “sóc hư, khí doanh” lại mà sình ra tháng nhuận. Cho nên mỗi năm tính cả tháng nhuận tông cộng được 365 ngày có lẽ. Lại án: Hán luật chí chép rằng: Nhật nguyệt và ngũ t:nh, từ phương Tây vòng quanh bầu trời đi về phương Đông; thiên đạo từ phương Đông mà về phương Tây. Một ngảy một đêm, nhật nguyệt theo trời chuyển về phương Tây một chu như kiến bỏ trên cối, cối chuyển một vòng, mà nhật đi về phương Đông chỉ được một độ, nguyệt từ phương Tây đi về phương Đông được 13 độ. Nguyệt đi nhanh, mà mỗi tháng gặp nhật một lần, là một chu thiên. Do đó, mỗi năm ngày Đông chí, ngày Hạ chí, nhật vận hành có chia ra Nam và Bắc đạo; mỗi tháng, ngày "thượng huyện", ngày "hạ huyền, (mặt trăng vòng cong trở lên như cái cung để ngửa là thượng huyền, tức là từ răm (15) trở lên mồng một; mặt trăng vòng cong trở xuống như cải cung để úp là hạ huyên, tức là từ là đến 30), nguyệt vận hành có chía ra Nam đạo và Bắc đạo.
5. Đời Thượng cô dùng cây gỗ cao tám thước chôn đứng thăng để đo bóng mặt trời và để chia rõ Đông, Tây, Nam, Bắc. Lấy chu thiên 365 độ và lẻ một phần tư độ đễ suy tính sự vận hành có lẻ của nhật nguyệt; Khí doanh năm ngày có lẻ: Sóc hư năm ngày có lẻ... Tính dỗn cả lại, để cho trọn cái số ngày của một năm. Đó là tính hết vẻ thiên độ.
6. Ở đây, Hoàng Đế lại đem cái số chín chín hợp với cái số sáu sáu, để hỏi.
7. Trên kia, Kỳ Bá bắt đâu lấy cái số chín chín của người, để ứng với cái số sáu sáu của người. Ở đây, lại lấy cái số chín chín của đất, để hợp với cái số sấu sáu của người.
8. Đây nói: Trời lấy cái tiết sáu sáu mà thành một năm. Mười "can” chủ về trời, cho nên nói: "Giời có 10 ngày".: ®) Đây nói: Cái số chin chín của đất và cái số chín chín của người, mà thông với cái tiết sáu sáu của trời, đều gốc ở âm dương. Âm dương là do cái "tam khí" của ngũ hành sinh ra. Bởi thế nên lấy chín châu của đất, chín khiểu của người, đều thông với thiên khí. Vì trời cũng có "tam khí" ấy, đất cũng có "tam khi" ấy vậy. 9) "Sinh ra năm" tức là nói thập Can của trời hóa sinh ra năm hành của đất. "Khí có ba” tức là nói cái khí "Tam âm, Tam dương" do ngũ hành sinh ra. Đây nói:Lấy cái tam khí ấy, ba hợp với ba đề thành ra sáu khí của trời, sáu khí của đất và sáu khí của người. Nói về sáu khí của trời, như: sau Đông chí, được ngày Giáp Tý thì Thiếu dương vượng; lại được ngày Giáp Tý thì Dương minh vượng; lại được ngày Giáp Tý thì Thái dương vượng; lại được ngảy Giáp Tý thì Quyết âm vượng; lại được ngày Giáp Tý thì Thiếu âm vượng: lại được ngày Giáp Tý thì Thái âm vượng... Đó là lấy cái tiết sáu sáu của trời để thành một năm. Nói về sáu khí của đất, như phía hữu Hiển minh, là Vị của Quân hỏa; phía hữu Quân hỏa, lui một bộ, do tướng Hỏa cai trị; lại tiến đi một bộ, do Thổ khí cai trị; lại tiến đi một bộ do Kim khí cai trị; lại tiễn đi một bộ, do Thủy khí cai trị; lại tiến đi một bộ, do Mộc khí cai trị; lại tiến đi một bộ, do Quân hỏa cai trị... Đó là cái khí và địa vị của địa lý ứng với sáu tiết. Nói về sáu khi ở con người, tức là cái khí của "Tam âm, Tam dương" như: Mạch ở Nhân nghinh một thịnh thì bệnh ở Thiếu dương: hai thịnh bệnh ở Thái dương; ba thịnh bệnh ở Dương minh; mạch ở Thốn khẩu một thịnh bệnh ở Quyết âm, hai thịnh bệnh ở Thiêu âm, ba thịnh bệnh ở Thái âm...
9. Ở đây lại nói: Về sáu khí của trời đất và người. Ba nhân với ba, hợp lại thì thành cái số chín chín. Cái số chín chín ấy chia làm chín dã ở đất và chín Tàng ở người. Đó là lấy chín châu để phối hợp với chín khiếu, chín đã để phối hợp với chin Tàng. Cho nên nói rằng: "Chín dã phối với chín Tàng". Vì chín châu ở đất, thông với thiên khí. Tam khí của trời chia làm chín đã. Đó là dắt lấy số "chín chín" chế hội, mà hợp với tiết "sáu sảu" của người vậy. Lấy chín khiếu của người, thông với khí trời. Tam khí của trời chia làm chín Tàng. Thế là người lấy số “chín chín" chế hội mà hợp với cái tiết "sáu sáu" của người vậy (chế hội: tức phân phối sự hội họp.
10. "ngắn Tầng hữu hình" tức là Tàng chứa vật hữu hình (như thủy cốc v.v...); "thân Tàng" tức là những Tảng chứa về thần (tính thần, thần khí. Những Tàng chứa hữu hình như Vị, Đại trường và Bàng quang... Những Tàng chứa về thần như: Tâm tảng thần, Can tàng hôn, Tỷ àng ý, Phế tàng phách, Thận tàng chí. Năm vị vào miệng, chứa ở Trường vị; các chất tân dịch (nước màu) chứa ờ Bàng quang, để nuôi thần khí của năm Tàng. Cho nên lấy "hình Tàng, thần Tàng" hợp làm chín Tàng, để phối hợp với chín đã, chín châu của đắt.
11. Trước nói: “Người lấy số chín chin để chế hội”, sau nói: "đất lấy số chín chín để chế hội". Bởi ở người là chín Tàng, ở đất là chín đã, thì "người" với "đất" đều có thể nói "lấy chín chín để chế hội” vậy.
12. Ba lần năm, mười lầm ngày làm một khí. Mỗi một khí "doanh" (đầy, đủ) hai mươi mốt khắc có lẻ. Hợp các ngày "khí doanh, sóc hư" mà sinh ra “nhuận”. Cho nên nói: "Chứa khí doanh nhuận, 3 Nguyệt lệnh nói: "Tiết Lập xuân, năm ngày bắt đầu, gió đông làm tan mặt nước đông đặc; năm ngày thứ hai chập trùng (loài sâu năm co ẫn nắp trong hang) mới cựa; năm ngày sau cùng, cá nhảy lên mặt băng... Như vậy là "năm ngày làm mà hậu" (chữ tiết hậu hay khí hậu v.v... do đây mà ra). la lần năm là mười lăm ngày, thành một “khi”, sáu khí 90 ngày làm một mùa. Tất cả bốn mùa, hợp 24 khí, thành một năm. Nhân cái khí của bốn mùa, cứ theo đó làm chủ trị.
13. Tiết này nói về “Chủ tuế" của năm vận. Tỷ như: Về những năm Giáp Kỷ thì Thổ vận làm chủ; về những năm Át Canh thì Kim vận làm chủ; về những năm Bính Tân thì Thủy vận làm chủ; về những năm Dinh Nhâm thì Mộc vận làm chủ; về những năm Mậu Quý thì Hỏa vận làm chủ. Theo sự duyên tập của năm hành, đều làm chủ từng năm một. Trong một năm, cái khí nảo làm chủ, thì làm chủ suốt cả ba trăm sảu mươi nhãm ngày. Cứ năm năm lả một vòng, hết vòng thì lại bắt đầu. Trong một năm, lại chia ra cái mủa của năm vận nó làm chủ, đề bố tán cái khí của năm hành. Năm::hí cứ truyền lẫn nhau, như cái vòng không chỗ nào nối. Cái khí về từng hậu, cũng theo như sự duyên tập năm năm một vòng của chủ vận.
14. Mỗi năm có sáu khí "đa lâm" (tức là cái khí ấy nó tới năm ấy). Về năm vận có sự thái quá hay bất cập và khí có thịnh hay suy, do đó sự "thừa võ, thắng phục" bời hư thực gây nên. Cái khí của hảng năm thịnh hay suy, chủ về tật bệnh của nhân dân sống hay chết. Cho nên, nêu không biết khí vận thì không thể làm được lương công (tức là người thợ giỏi, thầy thuốc giỏi.
15. Ở trên nói về năm ngày là một "hậu”, theo thiên Nguyệt lệnh ở Lễ ký, sách La Thị Xuán Thu và Đại Minh nhất thống lịch, đều có chép một cách rõ ràng. Xin phụ lục dưới đây, để duyệt giả biết được tường tận. Tháng Mạnh xuân, về tiết Lập xuân: Năm ngày lúc bắt đầu, gió Đông làm tan nước đóng váng. Năm ngày thứ hai, chập trùng với cựa quậy. Năm ngày cuối, cả nhảy lên khỏi mặt nước băng. Tiết Vũ thủy: Năm ngày lúc bắt đầu, rái cá tế cá. Năm ngày thứ hai, chim hồng nhạn về, từ phương Nam bay sang phương Bắc. Năm ngày cuối, ___ CÔ cây mới nảy mầm. Về Trọng xuân: Năm ngày lúc bắt đầu, dào mới nở hoa. Năm ngày thứ hai, chìm thương canh (tu hú) kêu. Năm ngảy cuối, chim ưng hóa làm chím kíu. Tiết Xuân phân: Năm ngày lúc bắt đầu, chim "huyền điều" (tức là chim én) đến. Năm ngày thứ hai, sắm mới động, cây thược dược tối. Năm ngày cuỗi, mới có chớp. Tháng Quý xuân, tiết Thanh minh: Năm ngày lúc bắt đầu, ngô đồng (tức cây vông) mới nở hoa. Năm ngày thử hai, chuột đồng hóa làm chim dễ, mẫu đơn nở hoa. Năm ngày cuỗi, cầu vồng mới phát hiện. Về tiết Cốc vũ: Năm ngày lúc bắt đầu, bèo mới nở. Năm ngày thứ hai, chim minh cưu vỗ cánh bay. Năm ngày cuối chìm đái thắng tới làm tô ở cây dâu. Vẻ tháng Mạnh hạ, tiết Lập hạ: Năm ngày lúc bất đầu, giun đất kêu. Năm ngày thứ hai, giun ở dưới đất mới bò lên. Năm ngày cuối, đây bầu mới mọc. Về tiết khí Tiêu mãn: Năm ngày lúc bát đầu, rau khổ thái mới tốt. Năm ngày thứ hai, các loài cỏ lá mềm chết dẫn. Năm ngày cuối cùng, lúa chín dẫn. Tháng Trọng hạ, tiết Mang chủng (tức là măng mọc): Năm ngày lúc bắt đầu, sâu bọ ngựa mới nở. Năm ngày thứ hai, chìm khuyến cốc kêu. Năm ngày cuối, chim bách thiệt thôi không hỏi. Về khí Hạ chí: Năm ngày lúc bắt đầu, sừng hươu mới rụng. Năm ngày thử hai, ve mới kêu. Năm ngày cuối cùng, cây bán hạ mọc, cây mộc cận tốt (tức ta gọi là cây ông bụt hay dâm bụt. Về tháng cuối hạ, tiết Tiêu thừ: Năm ngày lúc bắt đầu, ôn phong (tức gió ám) thôi đến, Năm ngày thử hai, đế làm tổ ở dưới vách. Năm ngày cuối cùng, chìm ưng mới tập lượn. Về khi Dại thử: Năm ngày lúc bắt đầu, cò nát hóa làm đom đóm. Năm ngày thứ hai, đất âm, oi bức. Năm ngày cuối, thường có mưa to. Về tháng Mạnh thu, tiết Lập thu: Năm ngày lúc bắt đầu, gió mát thối lên. Năm ngày thứ hai, bạch lộ (tức là móc trắng mới nhỏ xuống). Năm ngày cuối, hàn thuyền mới kêu. Về khí Xử thử: Năm ngày lúc bắt đầu, chìm ưng mới tế cá. Năm ngày thứ hai, trời đất mới trong sáng và "hanh". Năm ngày cuối, lúa đã phơi khô. Về tháng Trọng thu, tiết Bạch lộ: Năm ngày lúc bắt đầu, gió mạnh thường thôi đến, chim hồng nhạn bay lại. Năm ngày thứ hai, chìm huyền điều bay về. Năm ngày cuối, các loài chim để đành thức ăn. Về khi Thu phân: Năm ngày lúc bắt đầu, sắm mới thôi không động. Năm ngày thứ bai, các loài sâu đất mới chui vào tô, trấn hỏa thảo mới nở hoa. Năm ngày cuối, nước khan dần. Tháng Quý thu, tiết Hàn lộ: Năm ngày lúc bắt đầu, chim hông nhạn lai tân (tân tức là khách, vẻ tháng trọng thư đã có một loại chim hồng nhạn đến rồi, đến tháng này chim hông nhạn lại đến, Vậy loạt đến trước là chủ mà loạt đến sau này lả khách, nên gọi là lai tân). Năm ngày thứ hai, chìm tước vào nước hóa làm con trai. Năm ngày cuối, cúc mới nở hoa, Về khí sương giáng: Năm ngày lúc bắt đầu, giống sài (chó sói) mới tế loài thú. Năm ngày thứ hai, có cây rụng lá. Năm ngày cuối, giống chập trùng đều ẩn nắp. Tháng Mạnh đông, tiết Lập đông: Năm ngày lúc bắt đầu, nước mới thành băng. Năm ngày thứ hai, đất mới nứt nè. Năm ngày cuối, chim trĩ bay xuống biến hóa làm loại Thận (tức Thận khí, giải nghĩa quá dài, xin để về đoạn khác. Và khí Tiểu tuyết: Năm ngày lúc bắt đâu, cầu vòng thôi không xuất hiện. Năm ngày thứ hai, khí đất bốc lên, khí trời giáng xuống. Năm ngày cuối, mọi sự đều vít lấp mà thành mủa đồng. Tháng Trọng xuân, tiết Đại tuyết: Năm ngày lúc bắt đầu, nước băng càng cứng thêm, đất mới nứt to, chim hạt đám kêu thâu đêm. Năm ngảy thứ hai, hỗ mới giao cấu. Năm ngảy cuối, rau vân (tức là rau mần tưới) mới mọc, lệ chỉ (tức là quả vải), mới nở hoa. Về khí Đông chí: Năm ngày lúc bắt đầu, loài giun mới lân sâu. Năm ngày thử hai, sừng nai rụng. Năm ngày cuối, nước suỗi mới đông. Tháng Quý đông, tiết Tiêu hàn: Năm ngày lúc bắt đầu, chìm nhạn bay về phương Bắc. Năm ngày thứ hai, chim thước (tức bồ các, lành khách) mới làm tô, Năm ngày cuỗi, chim trĩ mới kêu. Về khí Đại hàn: Năm ngày lúc bắt đầu, gà mới ấp. Năm ngày thứ hai, chim mới bay vụt nhanh. Năm ngày cuối, nước đóng đặc xuống tận đáy...
16. Rắt đầu cùa năm vận từ Giáp Kỷ hóa Thô; Thổ sinh Kim; Kim sinh Thủy; Thủy sinh Mộc; Mộc sinh Hỏa; Hòa lại sinh Thổ... Hết năm năm rồi lại bắt đầu, như vòng không chỗ nối. Những nãm mà năm hành "chủ" đó, lại còn có sự thái quá và bất cập khác nhau.
17. Sử phẳng: Cái thắng (được, khắc); “Sở bất thắng”: Cái không thắng. “Vũ”: Khinh, phạm tới... Cái khí của năm vận cứ năm năm một lần thay đổi, Cái năm thái quá, thì nó thẳng được cái mình thắng, mà lại "vũ" cải mình bất thắng. Đến năm bắt cập thì nó sẽ thắng cái mình bất thăng, lại "vũ" cả cái mình sở thắng. Cho nên mới nói là đều có "sở thắng”, Cái khí sở thắng, nếu không chăm giữ đức mình thì thành bỏ hư bản vị, sẽ bị bên ngoài nó thừa cơ mà "vũ"... Đó là lẽ thường của sự thịnh suy.
18. “Thường hậu” tức là tiết hậu như thường, không thái quá, không bắt cập.
19. « K;nó”? tức là những bải ở trong Linh khu, như Lục ví chỉ, Chí chân, Yếu luận V.V...
20. Đây nói về cái "sở thắng” của năm vận. Mùa xuân ứng về hành Mộc, Mộc sẽ thăng Thổ; mùa Trường hạ ứng về hành Thỏ, Thổ sẽ thăng Thủy; mùa đông ứng về hành Thủy, Thủy sẽ thắng Hóa; mùa hạ ứng về hành Hỏa, Hỏa sẽ thắng Kim; mùa thu ứng về hành Kim, Kim sẽ thắng Mộc... Đó là được cái chủ thời của năm hành mà tự làm "thắng". Xuân, hành Mộc hợp với Can; hạ, hành Hỏa hợp với Tâm; Trường hạ, hành Thô hợp với Tỳ; thu, hành Kim hợp với Phế; đông, hành Thủy hợp với Thận. Đỏ là lấy cái khí của năm hành ở bỗn mùa đề đặt tên cho năm Tàng.
21. Mùa xuân là bắt đầu của khí. Thiên Lực nguyên chính kỷ luận nói rằng: Vận thái quả thì khí đó đến trước, vận bắt cập thì khí đó đến sau. Đó là cái khí theo lẽ thường của thiên đạo. Vận không hữu đư, không bắt túc, thì gọi là chính tuế, tức là khí đó đến được đúng mùa. Vì thế nên mùa xuân chưa đến mà khí trời đã ôn hòa, đó là khí đến trước, tức là vận thái quá. Cái khí chủ tuế mà thái quá, thì nó bách cái khí "kỳ sở bất thắng" và nó lắn "vũ lấn cái khí "kỳ sở thắng". Chí Chân yếu luận nói rằng: Khí đến gọi là đến, khí phân gọi là phân. Đến thì khi đồng, phân thì khí đị. Đó là cái lẽ chính của trời đất, nếu cái khí chủ về tuế vận, chỉ có thái quá đâm thắng mà không phân, thì tật bệnh sẽ sinh ra ở bên trong, dù lương công cũng không sao chữa được.
22. Mùa xuân đã đến mà khí trời chưa ôn hòa, thế là đã đến mà không đến. tức gọi là bất cập. Cái vận khí chủ tuế đã bất cập thì cái khí sở thẳng nó sẽ đi càn, mà cái sở sinh sẽ mắc bệnh, tức là cái sở bất thắng nó bách đến nỗi thế. Tý như Chủ tuế lả Mộc mà bắt cập, thì cái mình sở thắng là Thỏ, khí nó sẽ di càn, mà cái sờ sinh ra mình là Thủy khí sẽ mắc bệnh. Cái khí của Mộc Hỏa đã hư, thì cái mình sở bất thắng là Kim khí, nó sẽ lắn vũ, nên —— mới gọi là khí bách. Vì chủ khí bất cập, mà cái khí "sờ thắng", "sở bất thắng" nó cùng dồn lại để bức bách mà gây nên bệnh.
23. "Câu" là cầu cải khí của bốn mùa, trong cải lúc nó nên đến mà đến. Cần thận để đợi cái mùa xuân, hạ, thu, đông, tỷ như cái khí của mùa xuân, có thê hẹn được là ôn; cái khí của mùa hạ, có thể hẹn được là nhiệt; cái khí của mùa thu, có thể hẹn được là lương; cái khi của đông, có thể hẹn được là hàn... Nếu trái lẽ thường đó, mà cái khí của năm hành chủ về các mùa. không phân ra được, thì sẽ sinh ra tật bệnh.
24. Về đoạn nói nghĩa "sở thắng" trên này, đầu mối rất phức tạp. Theo chú giải trên đây, chưa được rõ lắm, vậy lại xin giải nghĩa tông quát như dưới: Phàm nói là "thăng", tức là chỉ về sự tương khắc của năm hành. Như: xuân thuộc Mộc, Hạ thuộc Hỏa, Trường hạ thuộc Thổ, Thu thuộc Kim, _ Đông thuộc Thủy, Cho nên Xuân thắng Trường hạ. tức là Mộc khắc Thổ: trường hạ thăng đồng, tức là Thô khắc Thủy; đông thăng hạ, tức là Thủy khắc Hỏa; hạ thắng thu, tức là Hỏa khắc Kim: thu thăng xuân, tức là Kim khắc Mộc. Đó là ở năm hành thì lấy về mùa đẻ tương thắng, mà ở người thì lấy khí để đặt tên cho Tàng. Như Can thắng Tỳ, Tỳ thăng Thận. Thận thăng Tâm, Tâm thăng Phê, Phê thăng Can v.v... Nhưng muôn biết cải "hậu" vẻ sự thắng đó, thì phải ngay từ trước tiết Lập xuân mười lãm ngày, đó là cái hậu lúc bắt đầu. Lúc đó khí hậu chữa nên đến mà đã đến trước, ấy là khí hữu dư; do đó Phể kim sẽ bất túc. Phế kim bắt túc, thì không thể khắc được Mộc, cho nên Mộc thái quá. Vì Mộc khí hữu dư, thì lại bách trở lại Phế kim, mà lấn sang Tỳ thổ. Cho nên nói rằng: “Thái quá thì sẽ bách cái sở bất thắng, mà lần cái sở thắng". Ví phỏng Can mộc hữu dư, thì Phế kim sẽ bất túc. Kim đã bất túc, thì không thể khắc được Mộc, cho nên Mộc thái quá, Mộc khí hữu dư, thì lại bach Phế kim, mà lần sang Tỳ thô, cho nên nỏi răng: "Thái quá thi bách cái sở bất thắng, mà lần cái sở thắng. Đó đều là cải khí của năm Tàng, cùng xung đột với nhau mà gây nền bệnh, nên mới gọi là khí âm. Khí hậu nên đến mà không đến, quá kỳ rồi mới đến, đó là khí bất túc cho nên bảo là bất cập; do đó cái sở thắng nó sẽ đi càn, mà cái sở sinh sẽ mắc bệnh, cái sở bất thắng lại bách thêm. Lại như Can mộc khí ít, không chế được Thổ; Thô khí không còn kiêng sợ gì nữa, liền lấn tràn đi, Mộc, do đó bị hiếp. Cho nên nói: "Cái sở bắt thăng đi càn" mà Tâm cũng đồng thời mắc bệnh. Khí của Can mộc không dược quân bình, khí của Phế kim liền bách vào, cho nên nói: "Cái sở bất thắng bách đến". Nhưng Mộc khí không được bình, Thổ với Kim cùng dồn lại để bách, để gây nên bệnh, nên mới gọi là "khí bách". Vậy nên mình mà khắc được thì gọi là "sở thắng”: cải nó khắc được minh thì gọi là "sở bất thắng"; đến cái sinh ra được minh thì gọi là "sở sinh". Nền ta cần phải "hậu (chờ đợi) cái lúc "khí đến", như “hậu” về năm, thì bắt đầu từ ngày Lập xuân: "hậu" về khí thì bắt đầu từ "định kỳ" của bốn khí; "hậu" về ngày thì tùy ở từng ngày... Cho nên nói: "Cần thận để hậu thời khí, có thê kỳ hạn được.
25. Du n tập: Lần lượt nỗi lẫn nhau. Tỷ nhĩ: Mộc nhờ Thùy mà vượng về mùa Xuân, Hỏa nhờ Mộc mà vượng về mùa Hạ, Thổ nhờ Hỏa mà vượng về mùa Trường hạ, Kim nhờ Thô mà vượng về mùa thu, Thủy nhờ Kìm mà vượng về mùa đông v.v... Khí của năm vận cùng duyên tập lẫn nhau đề làm chủ trị.
26. Cái khí của trời, bốn mùa thay đổi, tự có kinh thường. Nhưng cái khí của năm vận, có "đức hóa, chính lệnh, biến dị, tai sảnh" không giống nhau. Cho nên cũng có khi không duyên tập, tức gọi là "phản trường” (trái với kinh thường) mà sinh ra biến dịch.
27. Năm vận cùng duyên tập là cải kính thường của khí. Nếu phản thường thì sẽ sinh biến dịch. Vậy mỗi khi cái khí biến thường xây đến, thì đãn sẽ mắc bệnh. Tỷ như mùa xuân phong mộc làm chủ. Nếu biến ra chứng "sâu chú" (đi tả gấp). Đó là chủ khí, là phong mộc, mà biến khí là thấp thô. Biến khí bị chủ khí nó thắng được thì dân mắc bệnh nhẹ. Nếu lại biển làm "túc sái", thì đó là: chù khí là phong mộc, mà biến khí là táo kim, biến khí sẽ là cái “sở bất thắng” của chủ khí, do đỏ dân sẽ mắc bệnh nặng. Thể mà lại cảm thêm tà khí nữa, còn sống sao được? Vậy biết rằng: mỗi khi cái khí biến dịch đến nơi, không đúng vảo cái thời nó khắc ta thì bệnh nhẹ: nếu đúng vào cái thời nó khắc ta thì bệnh nặng. Lời giải tông quát: Đoạn này nói về cái khí của năm vận, có khi không duyên tập sẽ gây nên tật bệnh, sự nặng, nhẹ, sống chết đều quan hệ vào đó.
28. Khí của âm dương, đều có nhiều ít khác nhau, nên mới gọi là Tam âm, Tam dương. Như nói: "Hình có thịnh suy" tức là nói cái khí chủ trị của năm hành, có thái quá và bất cập khác nhau. Cho nên lúc bắt đầu, nếu là hữu dư, thì bất túc sẽ theo; nếu là bất túc, hữu dư sẽ theo. Biết đón trước, biết theo san, thì cái khí đó có thể hẹn được. Nếu đã thừa mà lại thừa, đã thiếu mà lại thiếu... thì là "phản thường", mà tật bệnh sẽ sinh ra. Tỷ như: Mộc lệnh thái quá, Mộc khắc Tỳ thổ, nhưng Phế kim đủ sức đề chế lại, ấy là nhân cái "sở thắng" mà bệnh nhẹ. Nếu Phế kim không đủ sức để chế lại, mà Tỳ thổ lại bị "sở bất thắng" của Can, thì bệnh tất phải nặng. Bệnh đã nặng rồi, mà lại cảm thêm ngoại tà, thì tất là phải chết. Cho nên nếu khắc không phải cái lúc sở thắng, thì bệnh nhẹ; nếu khắc đúng vào cái lúc sở thắng, thì bệnh nặng, là theo nguyên tắc đó.
29. Đoạn này lại nói về khí đất với khí trời cùng hợp lại, mà sinh ra muôn vật có hình. Thiên Ngũ thường chính luận nói rằng: Khí bắt đầu mà sinh hóa, khí tan ra mà có hình, khí bố tán nên sự phỗn dục, khí kết thúc thành ra tượng biến. Nhưng mà cái sự giúp ích của năm vị, sự sinh hóa có hậu bạc, sự thành thực có nhiều ít... sau trước không giỗng nhau. Bởi ở trời là khí, ở đất thành hình. Hình với khí cùng hợp, mà hóa sinh muôn vật. Vật sinh ra gọi là hóa, vật đến cực gọi là biến. Sau khi vật biến đã thành, bấy giờ mới định danh được.
30. sài thảo, tức là chỉ về loài ngũ cốc, loài ngũ thái, với các quả của loài mộc v.v... Bởi trời theo số "ba" sinh ra hành Mộc, cho nên trước nói loài thảo mộc, mà sau mới nói đến côn trùng vạn vật năm sắc, đại khái như sắc xanh, sắc vàng, sắc đỏ, sắc trắng, sắc đen, v.v... Năm vị, như là vị chua, vị đẳng, vị ngọt, vị cay, vị mặn v.v...
31. Đây nói sự thị dục của con người không giống nhau mà năm vị đó đều theo về cải Tàng ưa thích của nó. Như: Vị đăng trước vào Tâm, vị chua trước vào Can, vị ngọt trước vào Tỳ, vị cay trước vào Phế, vị mặn trước vào Thận v.v... Năm khí vào mũi, chứa ở Tâm phế, năm vị vào miệng để nuôi năm khi, cho nên nói rằng có sự giao thông liên lạc với nhau.
32. Nãm khí tức là: Tảo (hôi), tiêu (hắc), hương (thơm), tính (tanh), hủ (húc, mục nát). Ở trời gọi là khí, cho nên mới nói là lây năm khi để nuôi người. Ở đất thì là sự biến hóa, hóa sinh ra năm vị, cho nên mới nói là lấy năm vị để nuôi người. Trời, bộ Vị ở rất cao, mà trùm ở bên ngoài đất. Cho nên năm khí đo khiếu bên ngoài mà lọt vào trong Tâm phế. Phế bộ vị ở trên, thuộc về dương. Tâm làm cho tươi đẹp ở sắc và mặt. Cho nên trên mới nói: "Khiến cho năm sắc sáng sủa". Phế chủ về tiếng, cho nên trên mới nói: "Tiếng nói rõ ràng. Đất, bộ Vị ở dưới, mà ở vào bên trong trời, cho nên năm -- VỊ chứa ở Trường vị để nuôi khí của năm Tàng. Khí nhờ được VỊ nuôi, thì âm dương hòa mà sẽ tương sinh với nhau. Phàm các thứ thủy cốc đề ăn vào miệng, nó có năm vị, tân dịch đều chia ra các mạch. Khi đã hòa, tân dịch đã đầy đủ, cái "thản" của năm Tàng sẽ do đó mà sinh ra.
33. Tâm chủ về huyết. Do Trung tiêu tiếp thụ lẫy khí và chất nước lỏng, hóa ra sắc đỏ mà thành huyết, để nuôi sống cho con người. Ở con người, không gì quý băng nó, cho nên nói là cái pốc của sinh mệnh. Tầm tàng thân, để ứng biến với muôn việc. Mười hai "kinh mạch" ba trăm sáu mươi nhăm "lạc" hết thảy khí huyết đều dồn cả lên mặt; mà Tâm lại chủ về huyết mạch, cho nên mới nói nó phát hiện lên sắc mặt. Vĩ thể chất của nó là mạch, cho nên mới nói: "đầy đú ra huyết mạch". Nó thuộc về Hỏa, mà bộ Vị lại ở rất cao, cho nên mới là Thái dương ở trong dương và thông với khí mùa hạ, vì mùa hạ chủ về Hỏa. Tế Công nói: Vinh là gốc, vệ là lá. Vinh huyết là cái gốc để cho âm Dương khi huyết sinh ra, nên mới đáng quý.
34. phế chủ về khí mà Tàng phách, lại chủ về bì mao. Bộ Vị ở mao mà thuộc âm, cho nên mới là Thái âm ở trong dương và thông với khí mùa thu vì mùa thu chủ về Phế.
35. Thời tiết đến mùa Đông Dương khí bế Tàng, các loài sâu bọ đều ẳn nấp. Thận chủ về đông Tàng, cho rên mới gọi là gốc của sự bế Tàng. Thận tiếp thu cái tính địch của năm Tàng, chưa đây để chờ khi phân phát ra. Tóc là một cái chất thừa của huyết, do tính hóa ra. Thận là âm Tàng, mà có cái tượng như một khí dương ở trong quẻ Khảm, cho nên mới là Thiếu âm ở trong âm, mà thông với khí mùa đông. Vì mùa đồng chủ thủy.
36. Cạn chủ về gân. Phàm sự vận động khó nhọc đều phải nhờ tới gân, cho nên mới nói là gốc của sự khó nhọc. Móng chân mỏng tay là một cái chất thừa của gân. Can thuộc Mộc, bộ VỊ ở về phương Đông, nó là bắt đầu cho sự phát sinh, cho nên mới sinh ra huyết khí. Mộc vượng ở mùa xuân, Dương khí lúc đó mới bắt đầu sinh ra, nên mới gọi Thiếu dương ở trong đương và thông với khí mùa xuân, vì mùa xuân chủ về Mộc.
37. Túc Thái âm chuyên về sự thâu nạp cái chất "trọc" của loài thùy cốc, giữ cải nhiệm vụ chuyên Du, Trường, Vị chủ về sự truyền thụ chất thủy cốc; Tam tiêu chủ về sự khơi chảy luông nước; Bảng quang là một cái kho để chứa các chất nước lỏng... cho nên tất cả đều tóm gọi là gốc của kho đụn. Tỳ vận hóa các chất cặn bã lọc lấy chát tốt để nuôi ngũ Tàng, rồi dồn các chất thừa xấu ra tiền hậu âm, nên mới gọi nó là "khí" tức là đồ dùng.
38. Năm Tàng sáu Phủ cộng cả lại là mười một Tảng. Đờm chủ về Giáp mộc, là một cơ quan đứng đầu của năm vận sáu khí. Đờm khí tăng lên thì khí của tất cả mười một Tàng đều thăng lên, nên mới gọi là đều thủ quyết Ở Đởm. Như trên kia có chỗ nói là "cầu cái chí" tức là nói đều quay cả về mùa xuân. Tỷ như: chí của Can là nộ, chí của Tâm là hỷ, chí của Tỳ là tư, chí của Phế là ưu, chí của Thận là khủng... mà cái nào cũng phải thủ quyết ở Dớm, Đớm tức là xuân vậy.
39. Đoạn này nói về sáu khí cúa Tàng Phủ, để ứng với cái tiết sáu sáu của trời đất. Bên tả là Nhân nghinh, bên hữu là Khí khẩu. Dương khi từ bên tả mà dẫn sang bên hữu, Âm khí từ bên hữu mà dẫn sang bên tả. Cho nên mới lấy nhân nghĩnh để "nghe" cái khí của Tam dương. Tàng Phủ của con người, lúc nào cũng ứng với sáu khí cùa Tam âm, Tam dương. Thấy "một thịnh là bệnh ở Thiếu dương...". vì Thiếu dương chủ về cái khí xuân thăng, Thái dương chủ về hạ, Dương minh chủ về thu. "Bốn thịnh trở lên" đó là nói về: Âm dương ở con người, chỉ có dương là thịnh hơn hết. Cách dương, vì dương chủ về bên ngoài. Nhưng giờ bị ngăn (cách) hăn ở bên ngoài, không được cải khí trung kiến (ở khoảng giữa phát hiện ra, làm liên lạc) của Tam âm đề điều hòa, khiến cho Dương một mình thái quả.
40. "Thốn khẩu" tức là hai bộ vị mạch của kính thủ Thái âm, để nghe cái khí của Tam âm. Quyết âm chủ về cái khí xuân sinh của Át mộc cho nên thấy mạch ở Thốn khấu một thịnh là bệnh ở Quyết âm và Thiếu âm. Nói:
41. bổn thịnh trở lên" là vi trong lúc đó, âm dương ở con người chỉ có Thái âm là thịnh hơn hết. Sở đĩ gọi là "quan âm", vì: Âm khí chủ ở bên trong, giờ bị đóng (quan) hãn ở bên trong, không được cái khí trung kiến của Nhị dương để điều hòa... khiến cho Tam âm một mình thái quá. Đây nói về bệnh mạch của Thốn khẩu và Nhân nghinh, để ứng với Tam dương, Tam âm của bỗn mùa... Tức là do sự không quân bình vê sáu khí bốn mùa, khiển cho nhân dân cũng gây nên tật bệnh. Cho nên ở thiên Lực vị chỉ đại luận có nói: "Nên đến mà không đến, là "lai khí" bất cập; chửa nên đến mà đến, là "lai khí” hữu dư. Linh khu nói: "Chân ở mạch thôn, khẩu, nhân nghĩnh, sẽ biết âm dương "hữu dư" hay "bất túc", "bình" hay "bất bình". Như thể, không còn e ngại gì thiếu sót nữa. Phàm gợi "bình nhân”, tức là người vô bệnh. Ngươi vô bệnh mạch khâu, nhân nghĩnh đều Ứng với bốn mùa. Phàm nói "tương ứng”, tức là mạch khẩu với nhân nghĩnh bình đăng, trong âm có đương, trong đương có âm, không hề thiếu sót. Nói: "đều từ sập tư trở lên", tức là âm dương dều thái quá. Trời có âm dương, đất cũng có âm dương. Ở dưới dương thịnh, âm tỉnh kế vào; ở dưới âm thịnh, Dương khí kế theo. Âm dương "thừa chế" với nhau đề cùng sinh hóa. Con người sinh ra ở trong khoáng giao khí của trời đất. Âm dương điều hòa. tức là vô bệnh, Nêu âm dương đều thịnh mà không hòa, thể tức là không dúng với sự "tinh khí thừa chế" của trời đất, còn sống sao được?

Thiên 10–18 · Ngũ Tàng Sinh Thành Thiên → Bình Nhân Khí Tượng Luận

Chương mười · Ngũ Tàng Sinh Thành Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Tâm chủ về huyết mạch, nên mới nói là: “hợp với mạch". Kính nói: "Mạch phát hiện ở khí khâu sắc hiện ra ở Minh đường; cái tính hoa của Tâm hiện lên mặt..." nên đây nói: "vinh ra ở sắc". Vinh là tươi đẹp cũng như tĩnh hoa. Năm Tàng hợp với năm hành, đều có sự tương sinh, tương chế, nên mới có sự sinh hóa. Tâm chủ Hỏa, mà bị chế với thận Thủy. Vì vậy, nên Thận Tàng mới là chủ về sự sinh hóa của Tâm. Nên mới nói: "chủ ở Thận.
2. Phế chủ về khí, khí chủ về biểu, nền "hợp với bì". Thương hàn luận nói: "Mạch ở Thốn khâu hoãn mà trì. Hoãn thì Dương khí trưởng, tiếng theo về tiếng "thương", mà mao phát (tóc) dài...". Vì mao (lông) liền ở bì, - khí trưởng thì mao vinh.
3. Tùy sinh ra Can, Can sinh ra cân, cho nên mới nói: “hợp với cân. Trảo là cái chất thừa của cân, nên mới nói: "vinh ra ở trào.
4. Tỷ chủ về trung ương Thỏ, là một cơ quan thương lẫm, chủ về việc vận hóa cái tỉnh hoa của thủy cốc để sinh ra cơ nhực, cho nên mới nói: "hợp với nhục". Tỷ khai khiến ra miệng, nên mới "vinh ra ở môi.
5. Thận chứa tỉnh mà chủ về tủy, cho nên mới nói là: "hợp với xương. Tóc là cái chất thừa của tinh huyết, cho nên nó mới vinh ở tóc.
6. Bài Neũ hành luận nói rằng: Bắc phương sinh ra khí hàn, hàn sinh ra thủy, thủy sinh ra hảm (mặn), hàm sinh ra thận, thận sinh ra cốt tủy, tùy sinh ra can, can sinh ra cân, cân sinh ra Tâm, Tâm sinh ra huyết, huyết sinh ra Tỳ, Tỳ sinh ra nhục, nhục sinh ra phế, phế sinh ra bì mao, bì mao sinh ra thận... Đó là do Thiên ất sinh thủy và là sự tương sinh của năm Tảng. Lực vị chí luận lại chép răng: Đề hỏi: Địa lý ứng với sáu tiết, khí vị như thế nào? Kỳ Bá thưa răng: Ở dưới Trướng hỏa, thủy khí tiếp theo, ở dưới thủy vị, Thổ khí tiếp theo; ờ dưới Thô vị, phong khí tiếp theo; ở dưới phong vị, Kim khí tiếp theo; ở dưới Kim vị, hỏa khí tiếp theo; ở dưới quân hỏa; âm tỉnh tiếp theo. “Cang thì hại, thừa sẽ chế", chế thì sẽ thành ra sự sinh hóa. Cho nên mới nói rằng: "Tâm hợp với mạch, phế hợp với bì". Đó là nói về sự tương sinh của năm Tàng. Như nói: "Nó chủ vẻ thận, nó chủ về Tâm v.v... đó là nói về sự tương thành của năm Tàng. Lời giải tổng quát: Đoạn trên này nói về cái "hợp", cái "vinh" và cái “chủ" của năm Tàng. Ở con người có mạch, Tâm hợp với nó; ở con người có sắc, Tâm làm vính cho nó. Nhưng Tâm thuộc Hỏa, thận thuộc Thủy, Hỏa nó chỉ sợ có Thủy, bởi thế nên cái chù về Tâm chỉ có thận. Cũng như quần chủ, là một vị mà nhân dân đều sợ, nên liền lấy người sợ đó làm chủ... Các chữ chủ sau đây, đều theo một nghĩa như thế cả. Ở con người có bì, phế hợp với nó; ở con người có mao, phế làm vinh cho nó. Nhưng phế thuộc Kim, Tâm thuộc Hỏa. Kim nó chỉ sợ có Hỏa, bởi thế nên cái chủ về phế chỉ có Tâm. Ở con người có cân, can hợp với nó; ở con người có trào, can làm vinh cho nó. Nhưng can thuộc Mộc, phê thuộc Kim, Mộc nó chỉ sợ có Kim, bởi thế nên cái chủ về can chỉ có phế. Ở con người có nhục, tỳ hợp với nó; ở con người có môi, tỷ làm vinh cho nó. Nhưng ty thuộc Thỏ, can thuộc Mộc. Thổ nó chỉ sợ có Mộc, bởi thế nên cái chủ về tỷ chỉ có can. Ở con người có xương, thận hợp với nó; ở con người có tóc, thận làm vinh cho nó. Nhưng thận thuộc Thủy, tỳ thuộc Thổ. Thủy nó chỉ sợ có Thổ, bởi thế cái chủ về thận chỉ có tỳ.
7. Đoạn nảy nối đoạn trên, nói về cái hại của sự thái quá. Năm hành có tương sinh, lại có tương chế, không thể thiên phế (bò lệch một bên); nếu sự "chế" thái quá thì lại có hại “tương tặc" (cùng làm hại). Vì thế nên, ăn nhiều vị mặn thì thủy vị thái quá mà làm thương đến Tâm, do đó mạch sẽ đọng xít mà sắc biến. Ăn nhiều vị đẳng thì vị Hoả thái quá mà làm thương Phế, do đó bì sẽ khô mà mao rụng. Án nhiêu vị cay thì Kim vị thái quá mà làm thương đến can, do đó cân sẽ co rút mà trảo khô khan. Ăn nhiều vị chua thì mộc vị thái quá mà làm thương đến tỳ, đo đó thịt sẽ dồn xúc lại mà môi rộp lên. Ăn nhiều vị ngọt thì Thô vị thái quá mà làm thương đến thận, do đó xương sẽ đau mà tóc rụng... Năm vị cốt đề nuôi năm Tàng, Tàng này có sự "thiên thắng", thì cái Tàng không thắng kia sẽ bị thương... Vậy nên cái sự "thừa, chế" ta không nên đề cho có lúc thái quá.
8. Năm vị vào miệng, chứa ở Trường, Vị rồi biến hóa để nuôi khí của năm Tàng, do đó mới hiện ra năm sắc khác nhan, như tiết dưới.
9. Những sắc là triệu chứng chết đều có vẻ khô khan, sạm xĩnh, tức là không có "thần", không có VỊ khí; trái lại những sắc hiện ra triệu chứng sông, đều có vẻ bóng nhoáng mỡ màng, tức là có thần và còn Vị khí.
10. Tiết trên nói về khí của năm Tàng hiện năm sắc ra ngoài; đây lại nói về cái chân khí của năm Tàng ấn hiện ra ở ngoài bì phu. Lụa là một thử trăng. các sắc hiện ra ở bên trong lụa, không thật bộc lộ ra bên ngoài. Bởi khí chủ về sắc trắng mà "vinh" chủ về sắc hồng... Tựa “như lụa bọc..." tức là nói: "Cái khí của năm Tàng bọc ở bên ngoài. Tắt cả năm Tảng lúc nào cũng phải ân hiện ở đó, Tức như tục ta thường nói: “Có máu mặt,
11. Cái tính khí của năm Tảng sáu Phủ là 12 kinh mạch đều dồn lên mặt, tụ vào óc, rồi mới dẫn xuống cỗ để phân tán đi các nơi.
12. Bốn chị là chỗ kính Du ra vào của năm Tàng; tám khê tức là các chỗ thịt bắp ở bên trong bốn chỉ và là nơi thống hội chân nguyên của năm Tàng. Đoạn nảy lại nói: kinh huyết của năm Tàng đều gốc ở Tâm; khí của năm Tảng đều gốc ở phế. Kinh khí vòng đi khắp "bến chỉ, tám khê”, rồi dồn lên mắt, tự vào óc, nhuần gân xương, chơn quan tiết (các khớp xương), sớm tối dẫn đi khắp trong ngoài, như cải vòng không đầu nối. Cho nên người muốn nhận sắc, nên biết cái khí của năm Tàng: người muốn chân mạch, cũng nên lấy năm mạch làm trước.
13. Doạn này nói về huyết theo vệ khí đề dẫn đi ở ngoài mạch. Huyết lả chất tình hoa của thủy cốc, tràn ngập ở bên trong, bồ tán ở bên ngoài. Cái thứ dẫn đi ở trong kinh toại, tức là Vinh huyết, còn tràn ngập ở bên trong tức là nơi Xung nhâm. Mạch Xung nhâm khởi từ bảo trung, vòng lên sau lưng, là nơi "bê" của kinh lạc. Cái mạch nối ra ở bên ngoài, theo bên hữu bụng dẫn lên, bố tán ra bên ngoài, nhuận bì phu, mọc hảo mao, lúc thức thì theo "vệ" dẫn trở về can.
14. Đây nói về huyết dẫn đi khắp mọi nơi.
15. Con người có 365 khớp xương (tức là cốt không) lạc mạch đều thấm nhuân vào đó.
16. Đại cốc là các huyệt lớn, tiểu khê là các huyệt nhỏ. "Mười hai Du tức là 12 Du huyệt của Dại cốc. Cái số huyệt của Khê, Cốc trên đây, là ứng với số ngày trong một năm. Một năm chỉ có 360 ngày, trừ sảu ngày "Sóc hư", còn 354 ngày. để ứng với cái số Tiểu khê. Mỗi năm năm ngày khí doanh, có 940 phận; sóc hư năm ngảy, có 940 phận, hợp lại thành 12 ngày đề ứng với 12 Du. Lấy một năm 354 ngảy, hợp với 12 ngày khí doanh Sóc hư, thành 365 ngày có lẻ, thành một năm. Nên mới nói: "Mỗi năm ba trăm lẻ sáu tuần vả sảu ngày, lấy tháng nhuận đẻ định bốn mùa, thành một năm.
17. Cự dương tức là Bảng quang. Bàng quang với Thiếu âm cùng là biểu, lý với nhau. Dương khí sỉnh ra ở trong thủy Tảng thủy hủ, mà dẫn lên đầu trán. Trên đây nói "thực" là chỉ về tà khí thực; nói chữ "hư" là chi về chính khí hư. Tà khí phạm vào người, trước ở khí phận ngoài bì mao, lưu ở đây không tiết ra được thì chuyên vào kinh. Vì thế nên mới nói là lỗi tại Cự đương và Thiếu âm. Quá lãm thì vào thận, đó là kinh lạc bị tà, mà lắn sâu vào Tàng Phủ.
18. Quyết âm can Tàng, khai khiếu ở mắt, Thiếu dương kinh mạch, đân lên ở tai, tà thực ở dưới, khiến cho kinh khí không thông lên được, nên mới thành ra chứng mắt mờ tai điếc; chính khí hư ở trên, nên mới thành ra choáng váng, 8! hung là thành quách của Tỳ, Vị. Bụng đầy anh ách, đó là phạm vào khí thận của Thái âm Dương minh. Chí cách tức là chỉ lạc và nội cách. Cải chỉ lạc của Thái âm Dương minh suốt vào nội cách. Tả ở khí phận, chuyên vào lạc. nên mới đây ở cả chỉ cách.
19. Thủ Thái âm chủ về khí và bì mao. Tà phạm vào khí phận bì mao, thì sinh ra chứng khái thâu thượng khí.
20. Cái khí của quân hỏa bị tà phạm ở bên ngoài thì sinh ra tâm phiền ở bên trong, cái khí của Thái dương bị tà thì gây nên chứng nhức ở trên. Đoạn trên này xét chứng trạng đề biết bệnh của năm Tàng.
21. Đoạn này nói về chẩn mạch, xem sắc để biết bệnh của năm Tàng. Mạch tiểu là chính khí hư, đại là tả khí thịnh, hoạt chủ về huyết thương, sắc chủ vẽ thiểu khí, phù là bệnh ở ngoài ở Phù; trầm là bệnh ở lý ờ Tàng. Sáu mạch trên đây là đại cương của các mạch khác.
22. Dưới đây nói về mạch của năm Tàng. Nhưng không dùng tên Tàng mà dùng săc của Tàng. Như "xích" tức là Tâm, "bạch" tức là Phế v.v... "Suyễn" là hình dung mạch nhanh chóng, "kiên" là mạnh và rắn. Gây nên tích khí là bởi thương thực; hoặc để cho ngoại tà phạm được là do Tâm hư.
23. phế chủ về khí mà hư, nên mạch phủ; bệnh ở khí mà không bệnh ở huyết, bệnh ở trên mà không bệnh ở dưới, cho nên mạch trên hư mà dưới thực. Dương khí hư nền thành chứng kinh. "Hung" là một nơi bê của khi, khí đó dỗn cả lên phế để chủ về việc hỗ hấp. Tà tụ ở bộ phận trên thì chính khí ở chiên trung sẽ bị hư, cho nên thành chứng suyễn... chân khí chứa ở phế, chủ về việc dẫn hành vinh vệ ầm dương. Giờ âm dương bị hư, thì sẽ gây nên chứng vãng lai hàn nhiệt. Rượu là một chất lỏng của loài ngũ cốc, nó có cái tính rất mạnh tợn; nó vào trong Vị, khiến cho Vị phải trương lên và đôn khí ngược lên, thảnh ra chứng đây khó chịu ở trong hung. Say rượu mà nhập phòng sẽ thương đến thận, thận là gốc, phế là ngọn. Giờ gốc bị thương cho nên phế hư.
24. Trường mà bất mạnh tức là mạch "huyền": mạch huyền là Dương khi bị thương. Phàm chứng hàn thấp phạm vào người ta, phải từ chân trước. Mạch của kinh túc Quyết âm từ chân lên gối, qua Âm khí lên tiểu phúc rồi tới hiếp lặc (xương sườn) cho nền bệnh này cũng giống với bệnh sán thống mà lưng đau và chân lạnh. Quyết âm với Đốc mạch cùng hợp cả ở đỉnh đầu, cho nền có chứng nhức đầu.
25. 3) Tỳ thuộc về tứ chỉ. Tứ chỉ mồ hôi ra mà gặp gió, thi phong thấp sẽ lắn vào tỳ, mà thành ra chứng tích khí. Khí đó bị tích lại, không thắm nhuần ra tứ bàng được, thì nghẽn ở bên trong mà thành ra chứng quyết khí. Sở dĩ gọi là quyết sán là vì vừa nghẽn mà lại vừa đau. Về huyết khí con trai con gái cũng giỗng nhau, nên đây nói cũng giống với đàn bà.
26. Trên đây nói mạch ở trên kiên... tức là kiên đại ở trên mà không trảm. Thận Tàng thuộc về hản thủy mà chủ khí, cùng với nước lạnh cùng một tính chất, nên mới vì tắm mà sinh bệnh ra vậy.
27. »Cơ kính" tức là nói về mạch sắc của Xung nhâm. Xung nhâm là cái bể của kinh huyết. Huyết của năm Tàng đều dồn cả về Can, cho nên hiện ra bên ngoài ta thấy ở mắt. Mặt chủ về khí sắc, mắt chủ về huyết sắc. Nhân năm sắc ở mắt mà đều thấy có mặt vàng, đó là âm của năm Tàng vẫn còn có đương của vị quản, nên không chết. Người ta không có Vị khí thì chết. Mặt không có sắc vàng, tức là không có Vị khí. Ở mặt mà ta chỉ thấy những sắc xanh đen và đỏ, v.v... đó là Tàng tà lần dương, chỉ còn có âm mà không có dương, nên mới đoán là đều chết.

Chương mười một · Ngũ Tàng Biệt Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. É Phương sĩ tức là những kế tu luyện phương thuật, như học đạo thần tiền V,V... ''? Đất chủ về bế Tàng mà khí bốc lên, trời chủ về khí hóa mà khí Bằng xuống. Con người ta Tàng Phù hình hài, ứng theo với khí Âm Dương của trời đất. Sáu thử trên đây, khác với các cơ quan truyền hóa nên gọ! là kỳ hãng. Phách môn tức là giang môn hoặc hậu môn, nơi cửa bài tiết đại tiện, nên thủy cốc không chứa được lâu.
2. Tịnh Khí mới có thể nói là mãn (đây ràn) thủy cốc mới có thê nói là thực (đầy đặc). Tàng chỉ chửa tỉnh khi, cho nên mãn mà không thực. Còn như các Phủ thi thủy cốc có thể đây đặc ở trong, nhưng cũng không thê chứa lâu, nên mớt nói là thực mà không mãn.
3. khí khẩu là nơi của hai mạch thủ Thái âm. Cho nên khí của năm Tàng đều hiện ra ở khí khẩu, và đo đó, khí khẩu làm chủ của năm Tàng.
4. Thủy cốc vào Vị, do túc Thái âm Tỳ chuyên Du để thấm rồi ra bốn Tàng. Nhưng "thủy" vào VỊ, lại do thủ Thái âm Phế chứa lấy, rồi phân tán ra các nơi; "cốc" vào tới Vị, tính khí truyền sang mạch, Phé làm nơi tổng hợp của trăm mạch và truyền tỉnh ra bi mao; bì mao và mạch hợp với tính, rồi hành khí ra Tàng, Phủ. Vậy thì bao khí vị của năm Tàng sáu Phủ đều sản xuất bởi vị và đều biến hiện ra khí khẩu, nên nói "khí khâu cũng là Thái ảm"”. Tâm với phế ở bộ phận trên, thuộc dương. Phế như cái lọng che của tâm, khai khiểu lên mỗi, cho nên dẫn câu Tăng tượng luận mà nói cho rõ là: vị theo về âm mà khí theo về dương.
5. Noày xưa có thuật "chúc do" dùng để chữa bệnh, tựa như phép của thầy phù thủy... có thê đem bệnh của người truyền sang loài vật, rồi vật mắc bệnh mà người khỏi... Trên đây nói vẻ "quỷ thân" tức là chỉ về thuật này.

Chương mười hai · Dị Pháp, Phương Nghi Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. tÙ Tính của loài cá đều thuộc Hỏa, nên ăn nhiêu hay sinh Nhiệt trung; Tâm chủ về huyết, cho nên vị mặn thăng huyết (tức Thủy khắc Hỏa). Vi huyết bị khắc, hoặc sinh ra ngừng trệ, không lưu thông nên mới sây ra ne thũng.
2. Biêm thạch" tức là một thứ đã dùng đề chích vào huyết mạch, cho tắn bỏ ngùng trệ.
3. Người đã béo đầy rắn chắc, thì tà khí còn phạm vào sao được. Nên đôi khi mắc bệnh, chỉ có thể do ăn uống và thất tình gây nên.
4. Chỉ độc được mới có thể công tà. Nên trên đây nói phải dùng độc được. et Dương vốn sinh ra tự âm, hỏa vốn sinh ra tự thủy. Ngài là một thứ cỏ bầm thụ được cái chân dương ở trong Thủy, Bắc phương riêng thịnh về khí âm hàn. Dương khí bị bể Tàng, dùng ngải để cửu, có thể thông tiếp được nguyên dương ở dưới Chí âm. Nền ngải cũng sản xuất ở phương Bắc. Đông Duy Vẫn nói: Xem đây thì biết, gặp những bệnh hư hàn, trướng mãn, phép chữa nên dùng ôn bô để khải phát nguyên dương, không nên dùng những vị hàn lương khắc phạt.
5. VỊ toan có cái năng lực thâu liễm, nên thớ thịt mịn đặc. Đỏ, là thuộc về phương Nam, và đó là sắc hiện ra bên ngoài. "Loạn tý" là một chứng gân bị co rút và tê đau. #ỨI châm" một thứ châm (kim) nhỏ, chỉ dùng để tiêm vào làn đa mỏng. Châm có chín kiểu khác nhau, vì các bệnh khác nhau, nên phải dùng châm khác nhau. Sẽ nói rõ ở Lĩnh khu.
6. Trung ương tức là Thể vị, nên muôn vật sinh ra ở đó. Vì bốn phương tụ họp, phẩm vật đầy đủ, nên về sự ăn uống cũng không có nhất định, Sở dĩ sinh ra nuy, quyết và hân nhiệt, là vì vận động ít, khí huyết không lưu thôn. Đây cũng là nói đại khái. chử không nhất định.
7. Đạo dân như lối giơ tay lên, có tay xuống, của phép thể thao..f, cược như đảm bóp, hoặc dùng chân để dận lên lưng v.v... Về phương pháp này mục đích là làm cho khí huyết lưu thông.

Chương mười ba · Di Tinh Biến Khí Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Tám gió là giờ thuộc về tắm phương. Tỷ là tê, là đau. Năm Tý là mùa xuân (Giáp, Ất) bị thương về phong là Can tý; mùa hạ (Bính, Đinh) bị thương về phong là Tâm tý; mùa thu (Canh, Tân) bị thương về phong là Phế phong; mùa đông (Nhâm, Quý) bị thương về phong là thận 7; về Chí âm (Mậu, Kỷ, trung ương Thổ) mà mắc bệnh là Tỳ tý.

Chương mười bốn · Thang Dịch Giao Lễ Luận

Kinh Văn

Chương mười lăm · Ngọc Bản Luận Yếu Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. GẮc hiện ra có vẻ sâu, thì bệnh thế cũng sâu. Nên phải họp các thứ độc dược thành thang tế để điều trị. "Hai mươi” là con số cuối của số "chăn"; "một" là con số bắt đầu của khí sinh dương. Tính vê 10 can. đã đi tới hai lượt, lại gặp "Giáp" đẻ hỏa "Thỏ". Năm Tàng thuộc âm, khí sắc thuộc dương... Đến ngày thứ 21 tức là thời kì sinh khí của nầm Tàng đã bắt đầu hôi phục. Nên bệnh tình cũng theo đó mà khỏi. Tỷ như: Ở Mộc bộ mà hiện Kim mạch. Kim bộ mà hiện Hỏa mạch, Hỏa bộ mà hiện Thủy mạch, Thủy bộ mà hiện Thô mạch, Thô bộ mà hiện Mộc mạch v.v...
2. Tỷ như: Mộc bộ mà hiện Thổ mạch, Thỏ bộ mà hiện Thủy mạch,: Thủy bộ mà hiện Hỏa mạch. Hỏa bộ mà hiện Kim mạch, Kim bộ mà hiện Nước mạch v.V...

Chương mười sáu · Chẩn Yếu Kinh Chung Luận

Kinh Văn

Chương mười bảy · Mạch Yếu Tinh Vi Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Ở đây nói về phương pháp "chân", là hợp cả "vọng", "văn" và "vấn chứ không chuyên một "thiết. Đây là nói cái đại khái để phân biệt sự thịnh suy của âm dương khí huyết.
2. #* Mạc Từ Tấn hỏi: Trái với bốn mùa, mà ở đây chỉ nói đến hai mủa đồng, hạ; bệnh quan cách, mà đây chỉ nói đến không tiểu tiện... Là vì sao - Đáp: Nhật với nguyệt cùng vận hành, hết rét thì nóng. Cho nền về dưới đây có câu răng: "Cái ấm của mùa xuân kía sẽ làm cái nóng của mùa hạ; cái mát của mùa thu kia sẽ làm cái nộ của mùa đông...". Dù phải có bốn mùa mới thành được một năm, nhưng chăng qua chỉ đo hai khí nóng, rét thay đổi mà thôi. Vậy hà tất phải nói cả, mới gọi là đủ hay sao?
3. Quan cách không chuyên gì là bệnh không tiểu tiện, mà thổ nghịch cũng có thê gọi là quan cách. Xem dưới đây sẽ rõ.
4. Như sau Đông chí 45 ngày, Dương khí hơi lên; sau Hạ chỉ 45 ngày, Âm khí hơi lên. Vậy mà Xích mạch bên trên không tới "quan", đó là âm tuyệt. Sau Hạ chí 45 ngày, Dương khí hơi xuống: san Đông chí 45 ngày, Âm khí hơi xuống. Vậy mà Thốn mạch bên dưới không tới "quan", đó là dương tuyệt. Đó là âm dương không cùng giao hợp, mà lại phân rẽ, trái với -_ cái khí của bến mùa, nên có thế biết rõ được thời kỳ chết.
5. Đoạn này nói vẻ âm dương năm hành của trời đất hợp với âm Dương tàng Phủ của con người. Mộng là do "hồn phách, thần khí" tản mạn Du hành. Nhưng đối với âm dương, Tàng Phủ của con người vẫn có liên hệ mật thiết.
6. Từ đây trở lên là Kỳ Bá trả lời câu hỏi: "Mạch động ứng về bến mùa..." của Hoàng Đề.
7. Đoạn này nói về: Chẩn được mạch ở Tàng mà bệnh lại ở Phủ. Bởi Tàng, Phủ, Kinh lạc cùng liền, Âm dương cùng ứng. Nền mạch hiện ở Tàng (Tâm) mà bệnh thành ở Phủ (Tiểu trường). Kinh nói: Các mạch "cấp" thuộc về hàn. Tâm là Dương tàng mà sợ hàn, cho nên mạch "cấp". Tâm là cơ quan quân chủ, không thể "thự tả", nên bệnh hình ở Thiếu phúc.
8. Như hàn phạm vào bên trong thì dùng những vi cam nhiệt đề điều trị. Lại như phương Đông sinh ra phong, phong sinh Mộc, Mộc sinh toan... Tân sẽ thắng được toan v.v...
9. Mạch ở con người. Tay bên tà thuộc mùa xuân, thuộc mùa hạ, thuộc phương Đông, thuộc phương Nam, là tiên, là ngoại. Tay bên hữu thuộc mùa thu, thuộc mùa đông, thuộc phương Tây, thuộc phương Bắc, là hậu, là nội. Thến khẩu bên tả, tức là nhân nghĩnh, gọi là tiền..., Thôn khẩu bên hữu, tức là khí khâu, gọi là hậu...

Chương mười tám · Bình Nhân Khí Tượng Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Cự {e là một hô hai lần động, một hấp hai lần động, cộng lại chỉ có bốn lần. Nhưng còn cái lúc ngừng lại hô hấp nọ tiếp với hô hấp kia, trong khoảng xen nhau đó, cũng lại có một động. Một động đó không ở vào hồ hấp chính, nên gọi là "nhuận" và tính là năm động, chữ "động” cũng gọi là “chí.
2. Và câu này, ý nói: Can Tàng vốn có chân khí, nhưng chỉ về mùa xuân mới phát hiện ra ở Can. Can có chứa các khí của cân, mạch, cho nên chủ về Mộc; Mộc chủ về xuân. Can chủ về cân, nên căn bệnh phát hiện về mùa xuân, mà mạch huyền.
3. G/ớn là xen, cách; Gián Tàng là do tương sinh mà truyền cho nhau; Khóng gián Tàng là do tương khắc mà truyền cho nhau. Tỷ như: Cái tà ngoại dâm, bắt đầu phạm vào bì mao, thì bên trong hợp với Phê; Phế muốn truyện cho Can, mà Thận xen (gián) vào; Thận muốn truyền cho Tâm, mà Can xen vào; Can muốn truyền cho Tỳ, mà Tâm xen vào; Tâm muốn truyền cho Phế, mà Tỳ xen vào; Tỳ muốn truyền cho Thận, mà Phế xen vào v.v...
4. Chân ở Xích bộ của đàn bà, nếu Thiếu âm Thận mạch ở tay trái động nhiều, là có thai con trai.

Thiên 19–29 · Ngọc Cơ Chân Tàng Luận → Tái Âm, Dương Minh Thiên

Chương mười chín · Ngọc Cơ Chân Tàng Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Tỳ thấm nhuần ra bốn Tàng. Bốn Tàng nhờ cái khí của Tỳ để thực hiện được cái công năng của mình. Vậy cái thiện của Tỳ chỉ phát hiện ra ở bôn Tàng, mà chính ở mình thì không thây. f Tỳ không hòa đã là cường rồi; chín khiếu không thông, tà khí dương thịnh cũng là cường, nên gọi là "trùng cường" - tức cả hai đều cường, Phế tý: Tức là Phế bị vít nghẽn. Đán: Tức Hoàng đản. Sán: Đau ở bụng dưới, đau rút xuống Thận hoản. G: Nỗi hòn ở trong bụng, nhưng án tay vào lại tan. Khí/: Chân tay co rút.
2. Đây là Thận bệnh truyền đến Tỳ thì chết. Bản kinh nói: Bệnh ở Thận, đại tiểu phúc đều đau; Thận truyền lên Tâm, cho nên trong Tâm khó chịu: Tâm lại truyền sang Phế, Phế lại truyền sang Can, cho nên vai, cô và mình nóng. Can lại truyền Tỳ, nên mắt lõm.

Chương hai mươi · Tam Bộ, Cửu Hậu Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Tâm tảng thần, Can tảng hồn, Phế tàng phách, Tỳ tàng ý, Thận tàng chí.
2. “Hình Tàng", tức là chứa những vật có hình, Như Vị, Đại trường, Tiểu trường, Bàng quang.
3. Bảy phép chẩn như: Trâm, tế huyền tuyệt; thịnh táo suyễn sác; hàn nhiệt: nhiệt trung: bệnh phong; bệnh thủy và thổ tuyệt ở tứ quý v.v... Sở đĩ nói không chết. vì các bệnh thuộc về phong khí, hoặc thuộc về kinh nguyệt, trạng thái như bệnh về bảy phép chắn, mà không phải, nên không chết. Nếu có các chứng trạng thuộc về bảy phép chân, mà chân hậu cũng bại, tất phải chết. Khi chết tất sinh chứng "nấc. Phải hỏi kỹ lúc mới phát bệnh thế nào và hiện đương là bệnh gì, rồi sau sẽ "thiết" đến mạch. xét về kinh, lạc trằm, phù và trên, dưới, thuận, nghịch thế nào... Nếu mạch "tật" là tà chỉ phạm vào kinh mạch, mà không mắc những bệnh ở "thất chân" (bây phép chân); nễu mạch "trì" là bệnh thuộc "thất chân"; luông mạch không còn ởi lại. sẽ chết, bì phu dính vảo xương không còn chút thịt, cũng chết. Những phép thích nảy, đều nói rõ ở Linh khu, đây xin miễn giải,

Chương hai mươi mốt · Kinh Mạch Biệt Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Đại ý thiên này, muốn biết bệnh mạch, trước phải biết kinh mạch. Nhưng muốn biết kinh mạch, nên chỉa rõ kinh với khí khác nhau thế nào.

Chương hai mươi hai · Tàng Khí Pháp Thời Luận

Kinh Văn

Chương hai mươi ba · Tuyên Minh Ngũ Khí Thiên

Kinh Văn

Chương hai mươi tư · Huyết Khí Hình Chí Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Những biểu, lý nói đây, tức là chỉ về sự!iên lạc giao thông, có quan hệ mật thiết với nhau,

Chương hai mươi lăm · Bảo Mệnh Toàn Hình Luận

Kinh Văn

Chương hai mươi sáu · Bát Chính Thần Minh Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. É Ngày (hiên &y: Tức như đương lúc khí ờ mình hư, lại gặp hư tà tặc phong, hai hư cùng gặp nhan, sẽ gây bệnh lớn. Vậy những ngày đó là ngày thiên đạo rất ky, nền gọi là "Thiên ky,
2. Về văn pháp chữ Hán, dùng chữ "phương" trèn kia để chọi với chữ "viên" ở đây, chính nghĩa hai chữ đó là "vuông, tròn". Ở đây trái lại, chỉ cần cải tiếng "chọi" nhau mà nghĩa lại khác.

Chương hai mươi bảy · Ly Hợp Chân Tà Luận

Kinh Văn

Chương hai mươi tám · Thông Bình Hư Thực Luận

Kinh Văn

Chương hai mươi chín · Tái Âm, Dương Minh Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Quyết âm: Nhất âm. Thiếu âm: Nhị âm. Thái âm: Tam âm.
2. Là Vị, Tam âm, Tỳ hành khí của Vị đến Tam âm chuyên vận khí của Dương minh, nhập vào chủ dương. - Là Tỳ, hành khí ở Tam dương, vận khí của Thái âm, nhập vào chú dương. Thái dương: Tam dương. Dương minh: Nhị dương. Thiếu dương: Nhất dương.

Thiên 30–42 · Dương Minh Mạch Giải Thiên → Phong Luận Thiên

Chương ba mươi · Dương Minh Mạch Giải Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Vị lạc trên thông lên Tâm; Dương thịnh thì tâm thần hỗn loạn, khiến người ta nói càn chửi bậy. Không biêt người thần kẻ sơ. Nhiệt thịnh ở Vị nên không muốn ăn, mà lại muốn chạy càn, vì bốn chân tay bâm khí ở VỊ (tứ chỉ thuộc Tỳ vị). VỊ nhiệt nên chân tay nóng cuông muốn trèo leo chạy càn.

Chương ba mươi mốt · Nhiệt Bệnh Thiên

Kinh Văn

Chương ba mươi hai · Thích Nhiệt Thiên

Kinh Văn

Chương ba mươi ba · Bình Nhiệt Biệt Luận

Kinh Văn

Chương ba mươi tư · Nghịch Điều Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Án: Ở trên, Hoàng Đề hỏi sáu câu, mà đây Kỳ Bá trà lời có ba câu, e có sự thiếu sót rách mất. Ngu không tự lượng, xin bô túc ba câu như dưới:
2. Không nằm được mà thở không thành tiếng, đó là vì: Vị không hòa mà khí không nghịch quả.
3. Nằm được, đi được mà suyễn... Đó là Vị không mắc bệnh mà Phế, Thận mắc bệnh. Phế chủ khí, nên Phế mắc bệnh thì suyễn; Thận chủ cốt, nên đi thì Thận nhọc mà thành suyễn.
4. Không nằm, không đi được mà suyễn... Đó là cả Vị, Thận, Phế đều mắc bệnh. Đi và nằm đều khó, suyễn thì lại nặng hơn, thở thành tiếng... Có lề bệnh tà lại sâu hơn chăng?

Chương ba mươi lăm · Ngược Luận Thiên

Kinh Văn

Chương ba mươi sáu · Thích Ngược Thiên

Kinh Văn

Chương ba mươi bảy · Khí Quyết Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. C Đoạn nảy tổng kết cái nghĩa, Tàng, Phủ hàn nhiệt cũng chuyển di đều ở khí mà không ở kinh, nên mới gọi là khí quyết. Nghĩ như: Nhiệt khí bốc lên, phạm vào lạc mạch thì gây nền chứng nục (đỗ máu cam); thấm nhuằn ra huyết ở bì mao, không thể hóa thành chất loãng để làm mỗ hôi, thì gây nên chứng miệt (mồ hôi như máu); tả nhiệt làm thương khi nên Dương khí hư, gây thành chứng mắt mờ... Đó đều là tại khí mà không tại kinh, nên bài này mới gọi là Khí quyết luận.

Chương ba mươi tám · Khái Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Khái đo năm Tàng, đều trị ở Du. Du của năm Tàng đều ở lưng, có phép do đã nói trước. "Hợp" đề trị nội Phủ. Cho nên khái do sáu Phủ thì trị ở hợp. Như vị hợp với Tam lý (tên huyệt, dưới cũng vậy), Đại trường hợp với Cự hư, Thượng liêm; Tiểu trường hợp với Cự hư, Hạ liêm; Tam tiêu hợp với Ủy dương; Bàng quang hợp với Ủy trung ương; Đởm hợp với Dương lăng tuyền. Còn phù thũng thì thích ở kinh mạch thuộc Phé vị.

Chương ba mươi chín · Cử Thống Luận Thiên

Kinh Văn

Chương bốn mươi · Phúc Trung Luận Thiên

Kinh Văn

Chương bốn mươi mốt · Thích Yêu Thống Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. “Nguyệt sinh” tức là từ ngày trăng mới mọc đến ngày mười lăm; "nguyệt quách” tức là từ ngày mười sáu đến ngày ba mươi. Tính theo SỐ ngày, như mông một thích một châm, mồng hai thích hai châm v.v... cho đến ngảy mười lãm thích 15 châm; từ mười sáu trở ởi, lại mỗi ngày rút đi một châm, theo sự khuyết của mặt trăng...

Chương bốn mươi hai · Phong Luận Thiên

Kinh Văn

Thiên 43–53 · Tý Luận Thiên → Thích Chí Luận Thiên

Chương bốn mươi ba · Tý Luận Thiên

Kinh Văn

Chương bốn mươi tư · Nuy Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Đây nói về phương pháp trị nuy. Cân, mạch, cốt, nhục đều theo về từng mùa mà có tháng mắc bệnh. Như Can mắc bệnh về mùa xuân là cần nuy, Tâm mắc bệnh về mùa hạ là mạch nuy, Tỳ mắc bệnh về tháng Chí âm là nhục nuy, Phế mắc bệnh về mùa thu là bì nuy, Thận mắc bệnh về mùa đông là cốt nuy... Giờ chuyên trách ở kinh Dương minh, lại phải lấy cả ở cái kính mắc bệnh... Giả như trị chứng cân nuy, phải hợp cả vị lẫn Can đề điều trị, và bỗ vinh huyệt, nội đình của Dương minh, vinh huyệt là hành gian của Can, Du huyệt Hăm cốc của Vị, Du huyệt Thái xung của Tỳ... Lại điều sự hư thực: hư thì bỗ mà thực thi tà; hòa sự thuận nghịch: bỏ thì nghịch thủ, tà thi thuận thủ v.v...

Chương bốn mươi lăm · Quyết Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. "dưới" tức chỉ về chân (túc). Người có ba kinh dương và ba kinh âm. Khi của ba kinh dương suy ở dưỡi, thì Dương khi ít, Ám khí thịnh, nên thành chủng hàn quyết; khí của ba kinh âm tuy ở dưới, thì Âm khí suy, Dương khí thịnh, nên thành chứng nhiệt huyết. Dây nói về nguyên nhân sự hàn nhiệt của chứng quyết. t Từ đây trờ xuống lại nỏi về chứng khí quyết ở ba kinh âm, ba kinh dương. Về khí của thủ, túc Tam âm và Tam dương, do năm Tàng sáu Phủ sinh ra. Khí của Tảng Phủ nghịch ở bên trong, thì khi Âm Dương sẽ quyết ở bên ngoài. Cho nên dưới đây lại bàn về chứng khí quyết của 12 kinh. Cái khí của trung thô, chủ về việc thấm nhuân ra bốn bên, vì túc Thái âm khí quyết, nên ống chân bị co rút; thức ăn vào Vị, trọc khí dẫn lên Tâm; vì Tỳ khí nghịch không chuyên Du được tình khí, nên Tâm khí hư, mà đau rút xuống bụng. Dó là cái bệnh do Tỳ sinh ra. Nên phải trị ngay Tỳ khí trước. Ba kinh âm đều nghịch, thế là âm với dương chỉa rẽ hẳn rồi. Bao nhiều khí dương đều phát sinh từ âm, giờ ba kinh âm đều nghịch, tức là nguồn sinh khí đã tuyệt. Vì vậy nên tay chân giá lạnh mà trong ba ngày sẽ chết. Đó là quyết tại khí phận, nên mới chết chóng như vậy, nếu quyết tại kinh mạch, thì còn được đăng đai, không nên chóng chết như thế! # Thủ Dương minh là thủ của Phế, thủ Thiếu dương tức Tam tiêu Dương minh chủ về "ách", Phế chủ về "hầu"; hợp cả hỏa khí của Tam tiêu đều nghịch, nên mới thành chứng hầu tý và ách thũng. Dương minh là một kình có cái tính chất táo nhiệt, Tam tiêu thuộc về cái hóa long lôi, hỏa nhiệt đồng thời phát triển, nên mới phát sinh chứng kinh.

Chương bốn mươi sáu · Bệnh Năng Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Từ đây trở xuống bón thiên, đều nói về các bệnh Kỳ hằng. Đầu thiên gọi là "bệnh năng”, tức là nói về bệnh không nhân bốn mùa, sáu khí, mà cũng có thể làm cho Tàng Phủ và kinh mạch mắc bệnh. Về quyền này 1 thiên, từ thiên Nhiệt bệnh luận đến thiên Quyết luận, bàn về sự biến hóa cùa tật bệnh, mà đem bốn thiên Kỳ hăng nói tóm về cuối, cho biết ngoài sự biển hóa của tật bệnh lại còn có thứ bệnh gọi là "Kỳ hằng". Chẩn mạch chứng của bệnh Kỳ hăng, nên hợp xét với "bệnh năng”, ngõ hâu khỏi cái nhằm về "ngũ quá" và "tứ thất" (năm điều lỗ: và bốn sự sai). Bắt đầu nói chứng vị quản ung (mọc mụn ở cuống đạ dày), để tỏ cho biết rằng phàm vinh, vệ, khi, huyết... Dều do Dương minh sinh ra. Huyết khi nghẽn tặc, thì thành chứng ung thũng. Ty lệ với các chứng do "tứ thời, lục rấm" và "ngũ chí, thất tình" khác nhau rất xa.
2. Vị mạch tức là Hữu quan mạch của thủ Thái âm. "Nhân nghinh" là động mạch ở hai bên kết hầu (chỗ lộ hâu ở cổ). Vì Vị khí nghịch, không tự dẫn dẫn đến được thủ Thái ầm, do đó Vị mạch hóa ra trằm, tế. Khí nghịch ở VỊ, khiến cho Nhân nghính thịnh... Tức là nhiệt sẽ tụ ở VỊ.
3. Đây nói: Về Can khí nghịch lên, thì Dương khí bị nén mạnh xuống không tiết ra được; do đó không còn đủ sức để lưu hành, Can khí cũng nhân đó không được điều hòa, nên giận.
4. Sứ thiết lạc tức là dùng sắt mài lấy nước cho uống. Thiết thuộc loài Kim, Kim khắc được Mộc, nên Can khí hạ xuống, mà chứng cuông nộ sẽ khỏi.
5. Đoạn này nói qua về phương pháp chân mạch bệnh Kỳ hăng.

Chương bốn mươi bảy · Kỳ Bệnh Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Trên đây nói về chứng Phế tích. Phế chủ khí mà coi về việc hô hấp. Về chứng tích của Phê có tên là "tức bôn". Đầy gọt là "tích", tức là có ý dân dà chứa chất mà sinh ra, vì vậy nên tới hai, ba năm vẫn không khí. Về chứng tích của Can và Phê đều chủ về “hiệp hạ mãn". Nhưng tích ở Can thì ngại ăn, còn tích ở Phê thì không ngại ăn. f Đây nói về bệnh ở Thái âm và Vị, Phế. Dương minh!à một kinh táo nhiệt, theo về khí "trung kiến" thấp hóa của Thái âm. Giờ Thái âm bất túc thì VỊ khí nhiệt mà mạch Nhân nghỉnh sẽ thành táo thịnh. VỊ khí nghịch lên sẽ liên quan đên Phê, nên mới thành chứng suyên tức và khí nghịch. VỊ khí đã cường thịnh không thể phân tán được tinh khí ra ngoài, do đó Thái âm lại thành ra bất túc. Thái âm bất túc thì năm Tàng sáu Phủ không còn "thụ khí" vào đâu, nên mới thành quyết nghịch tử chứng.
2. Dậy nói "hữu dư, bất túc" đều đủ gây nên bệnh. Ngũ hữu dư là: Mình nóng như than; 2) Cô và ức nghẽn cách; 3) Nhân nghinh táo thịnh; Suyễn tức; 5) Khí nghịch. Nhị bất túc là: 1) Bệnh long, ngày đi tiểu vài mươi lần; 2) Thái âm mạch vi tế như tóc. Dương minh chủ biểu, bên ngoài bị "ngũ hữu dư”, không thê hành khí ra Tam dương ở biểu; Thái âm chủ lý, bên trong bị nhị bất túc“ không thể hành khí tới Tam âm ở lý. Vậy người đó, biểu, lý, âm, dương đều đã đoạn tuyệt, còn sống sao được.
3. Ấn: Trẻ con điên giản, phần nhiều đo khi còn ở trong bụng mẹ, người mẹ bị sợ hãi mà gây nên. Nhưng chứng điên là do khí nghịch. Vậy thì lúc người mẹ bị sợ mà khi nghịch, tức là đứa con ở trong thai cũng theo đó mà khí nghịch, lý này rất đúng. Người thai phụ cũng nên cân thận.
4. Về chứng phong thủy, các khớp xương đều đau. Đây bệnh tại Thận, không do ngoại tả, nên mình không đau. Thủy khí dẫn ngược, nên mình không gẫy; phong mộc, thủy tà cùng lấn Thỏ khí nên không ăn được. Triệu Hoàng nói: Thiên có lúc dâm, người cũng có lục khí. Nhưng những bệnh kỳ hằng, phần nhiều không phát sinh bởi ngoại tà. Thủy là một vật "thắng" của Hòa. Không ăn được là do thủy tà tiền thẳng lên Trung tiêu. Hay sợ là do thủy khí bách ngược lên Tâm. Tâm vốn không bao giờ bị tà, sau khí kinh khỏi mà "Tâm khí nuy”, tức là Tâm bị thương rồi, nên mới là chứng chết.

Chương bốn mươi tám · Đạ Kỳ Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. "Nghẽn" ở đây, là nói về Tàng khí mãn mà nghẽn ra ngoài kinh lạc. Phàm "mãn" ở khí thì "thũng” ở cơ nhục. Nghẽn ở kinh thì cứ theo kinh lạc đi đến đâu sẽ phát bệnh tại đấy. Phế chủ về việc hô hấp, mạch của nó do Phế hệ ngang ra dưới nách, cho nên suyễn mà "khư mãn". Can mạch vòng quanh Âm khí, lên Thiếu phúc, qua Can, chẳng vào Đởm, suốt lên cách rồi chẵng ra hiệp lặc, cho nên "lưỡng khư mãn” mà không tiểu tiện được. Vì Tàng khí úng mãn, nên lúc năm thì thần hồn không yên, cho nên phát chứng kinh. Thận mạch bắt đầu từ dưới chân, vòng xương khoai, qua bọng chân, lên Thận chẳng vào Bảng quang, vì thế nên từ dưới chân đến Thiếu phúc đều mãn. Thận chủ cốt mà "hàn thủy" (tức Bàng quang) chủ khí, vì thế nên bọng chân có bên lớn bên nhỏ v.v... Đây là nói về Tảng khí nghẽn ở kinh mạch, gây thành chứng bệnh như trên, so với chứng tả ở Tam tiêu, không thê tiểu tiện được và hư tà riêng ký túc ở hình thân mà thành thiên khô... Nguyễn nhân và chứng hậu không giống nhau.
2. Tâm là hỏa Tàng, hỏa nhiệt thái qua, nên mạch đại mà thành chứng giản khiết (kinh sợ, co quấp) và cân loan. Can chủ cân mà lại chủ cả huyết. Mạch tiểu thì là hư, cấp thì là hàn. Vì Can Tàng hư hàn, không thể thấm nhuẫn ra cân, nên mới thành chứng "loan, khiết". Đây nói về bệnh ở cần, có khi vị Tâm khí hữu dư, lại có khi vì Can khí bất túc... Cùng với chứng phong làm thương cân mạch, không giống nhau,) Trường tiết mà ra huyết, tức là kiết ly (xích lỵ). Thận chủ về Tàng tinh, là cái gôc của tinh huyết. Vì khí dương nhiệt qưay xuông bách vào Thận, nên mới thành chứng trường tiết và ra huyết. Vì ra huyết thì âm huyết bị thương, nên mạch tiêu; nhiệt tà phạm vào Thận nên mạch trầm mà bác. Phàm âm dương cùng hòa thì sống, thiên hại (riêng bị hại về một bên nào thì chết. Tam dương là dương, Tam âm là âm, khí là dương, huyết là âm. Khí nhiệt của Tam dương bách vào âm huyết, huyết bị nhiệt làm thương, nền huyết hóa ôn. Như vậy mà mình lại nóng, đó là Tam dương thịnh mà khí của Tam âm đã tuyệt, nên chết.
3. Tiết trên chia huyết khí làm âm dương; đây lại lấy cái khí Tam âm Tam dương để chia âm dương. Mạch tiểu, trầm và sắc... là do cái khí Tam âm bị đương nó bách thành thương tôn. Nếu mình lại nóng là cái chứng triệu Âm khí đã tuyệt. Hạn trong vòng bảy ngày, tức là cái thời kỳ Âm khí của sáu Tảng vừa hết.
4. Đây là nói về bệnh kỳ hằng, phát sinh do âm dương không hòa, không đây đướng gì đến cái khí "ngoại dâm". Y giả phải nhận xét cho tỉnh tế. Nếu vì biêu tà mà phát nhiệt, mạch tất phải phù, hoặc hoạt và đại. Lúc bắt đầu phát bệnh, tất xương đau, đầu nhức, hoặc ỗ hản, suyễn cấp. Biểu chứng mới thịnh, lý chứng còn nhẹ... Đó là do trước ở biểu rồi mới vào đến lý. Ở đây, là do khí huyết của Tam dương dồn tất cả vào âm. Dương khí bị thương, nên mạch mới hiện ra tiểu, trầm và sắc. Ngay khi mới phát bệnh, lý chứng đã nặng ngay, hoặc cấm khảu, phúc thống, hoặc hạ ly nặng; nặng hơn nữa thì phát kinh, hoặc hôn trầm, hoặc ách Can, hầu tắc; mình dẫu nhiệt mà nhiệt nhẹ, chứng ngoài nhẹ mà chứng trong nặng... Dó là cái khí của Tam dương vụt đến như mưa giỏ, như sám sét... Phải kíp dùng các thứ thuộc "ức đương, dưỡng âm" đề cấp cứu. Nếu thấy mình chỉ hơi nóng, mà dùng một thứ "khinh tế" để biểu tán (phát tán ra ngoài biểu); thấy mạch tiêu mà dùng một thứ "hoãn phương” để điều hòa... Chỉ trong vòng ba ngày, quyết không sao cứu được nữa,
5. Đây nói về vinh. vệ, khí. huyết do "hư nghịch" mà thành chứng thiên khô. Kinh mạch là một cơ quan lưu hành khí huyết và điều hòa âm dương, thắm nhuận cân cốt đề cho quan tiết được hoạt lợi. Vệ khí là một thứ đề làm cho ấm áp phận nhục, đầy đủ bì phu bền chặt tấu lý, thông lợi hỗ hấp. Vì vậy, vinh, vệ điều hòa thì cân cốt mạnh khỏe, cơ nhục kín chặt... Nếu huyết khí hư nghịch thì các cái đó mắt sự thấm nhuân mà thành chứng thiên khô. Khí của vinh, vệ, do Dương minh sinh ra; huyết mạch do Tâm tàng làm chủ. Dương minh là một cơ quan khí huyết đều nhiều, mạch của nỏ nên phù, đại; giờ mạch tràm mà cô lại kiêm cả sặc, tức là thiểu khí và vô huyết. Thể là huyết khí đã bị hư ở bên trong rồi. Đầy tay ra ngoài, bộ vị của vị đề "hậu" thân hình. Vậy mà mạch lại cô đại, đại tức là hư... Thể là khí huyết lại hư cả ở bền ngoài rồi. Vi vậy nên mới thành chứng cách và thiên khô; "cách” tức là cách mạc. phia trước liên với hung, bên cạnh liền với hiếp, phía sau liền với đốt xương sông thứ mười một. Đỏ là một cơ quan tất cả vinh. vệ, khí, huyết đều phải đi qua đề đạt ra thân thể? Giờ vinh. vệ bất túc, nên Cách cũng bị hư. Do đỏ về khoảng "hung, hiếp. tích, bối" mới thành ma tý bất nhân, hợp với chứng trên. gọi tát là "cách thiên khô.
6. Tuổi chưa đầy hai mươi thì Tàng Phủ đương độ thịnh, huyết khí dương độ nhiêu... Mà lại mắc phải chứng suy bại ấy, tới ba năm thì bao khí huyết của các Tàng Phủ cũng đều bại hoại, nên mới chết. Trên kia nói 3 ngày và ba năm v.v... Đều tô ý là lâu mới khói.
7. Nục huyết mà mạch bác, là nhiệt thịnh ở kinh, bách huyết vọng hành (đi càn trái đường), vì huyết thoát nên mình nóng, một chứng nguy hiểm. Câu là Tâm mạch, phù là Phế mạch. Tâm chủ huyết, Phế chủ phu, mà khai khiểu lên mũi. Tâm mạch đến thịnh, lắn lên Phế mà thành nục, đó là sự thường, không ngại.
8. Về cái tà khí hữu hình dắn lên thì mạch đến như suyến; cái tả khí vô hình nghịch lên thì mạch đến sác tật. Tà bách lên Tâm hạ, nên phát chứng kinh. Nhưng Tâm là một cơ quan không "thụ tà", nên qua bốn ngày thì tà khí sẽ lui xuống, mà các chứng kính, quyết sẽ khỏi. '®'Đởm thuộc Giáp Tý, chủ về cái khí Nhất dương mới sinh. Đởm khí thăng lên, thì khí của mười một Tàng Phủ kia đều thăng lền. Trên đây nói như "hoàn cách" tức là như có vật chắn ngang, để hình dung Đờm khí hư không thăng lên được.
9. Đây nói về mạch Xung nhầm. Mạch Xung nhâm khởi từ bảo trung, theo phúc đi lên... Nó là một cái bể của tinh huyết. Giờ tinh huyết bất túc, thi Xung nhâm còn bấu víu vào đâu nữa, Thiên này trước nói về bệnh trạng kỳ hăng, sau nói về mạch trạng kỳ hãng, để tỏ cho biết so với mạch chứng thường khác nhau rất xa,

Chương bốn mươi chín · Mạch Giải Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Thiên này bàn về chứng bệnh kỳ hằng, phàm sáu mươi ngày đầu. Vì khí của Tam âm, Tam dương đều chủ về 60 ngày làm đâu, sảu sáu: 36 ngày thành một năm. Âm dương sáu khí đều có thịnh suy, mà lại đều có thể gây bệnh cho kinh mạch. nên thiên này tiêu lên hai chữ "mạch giải” đề nói rõ mạch giải dây chuyên về chứng bệnh kỳ hằng, không giống với bệnh mạch kinh thường khác, Dâu mỗi đoạn, đều có hai chữ: "nói là”, chính vì những bệnh trạng đó đo một "cỗ kính" phát mỉnh ra, mà đây Kỳ Bá chỉ giải cho rõ thêm. Thái dương với các kinh dương khác đều chủ về khí, mà khi đỏ sinh ra ở trong "thủy” tại Bảng quang. Che nên lẫy khí Thải đương làm đầu năm. Tháng giếng, Dương khí... Tuy sinh xuất ở trên, mà cái khí âm hàn còn thịnh ở dưới Dương khí chưa thê theo thứ tự mà tiết ra được, nên mới sinh ra các chứng bệnh ở trên.

Chương năm mươi · Thích Yêu Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Tỳ vượng về những tháng cuỗi mùa, mỗi tháng 18 ngày. Bốn tháng thành 72 ngày. Gặp những ngảy đó sẽ phát bệnh.

Chương năm mươi mốt · Thích Tễ Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Rến câu trên nói về: "Nên sâu thì đừng nông", ba câu dưới nói về: "Nên nông thì đừng sâu". Đó tức là "phải đúng lẽ, đừng có trái đạo.
2. Và phép dùng châm, tay hữu cằm châm, tay tả "điểm huyệt" tức là lấy hai ngón tay nhúm lầy chỗ huyệt mà mình định châm lên; khi dùng châm để tà thực thì dùng tay tã làm cho rỗng thêm cái hỗng vừa châm, cho khí tiết ra. Nếu là bỗ hư thì vít ngay lại, cho khí khỏi tiết. Đó tức là trong khi bố tả, đê cho khí khai hợp cùng ứng như vậy.

Chương năm mươi hai · Thích Cấm Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. nên cạnh đốt xương thứ bảy, tức là khoảng Cách du, "tiểu" là nói =ự nhõ nhặt. "Trong có tiêu lâm”, là nói: Tâm khí tiết ra khoảng đó, rất vị tế, không thể nghịch - thích. khiến Tâm khí bị thương. Bởi, bối là Dương, Tâm là dương ở trong Thái dương. Phảm khí của Tảng phủ đêu do Cách mà ra, chỉ có Tâm khí là dẫn lên ở Du.
2. Khí của Tàng phủ đều từ trong Cách mà ra. Nếu nghịch thích Tâm khí, thời sẽ thương Tảm; nghịch thích Can khí thời sẽ thương Can..., Chứ không phải châm trúng hăn vào Tâm hay Can, mới là bị thương đâu. t Tâm là Thái dương ở trong Dương, Phế là Thiếu âm ở trong Dương, Can là Thiếu dương ở trong âm... Ba Tàng đỏ đều là Dương tảng, nên chết về những ngày 1, 3, 5, thuộc số lẻ. Thận là âm ở trong Thái âm, Tỳ là chỉ âm ở trong ầm, cho nên chết về những ngày 6 và 10, thuộc số chẵn, #® Mạch Thái âm ở cánh tay, tức là Phê mạch, Phế chủ, về thông hành vinh vệ âm dương. Cờ huyết ra nhiều, thời Doanh, Vệ không tiếp tục được nữa, nén mới chết ngay.

Chương năm mươi ba · Thích Chí Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Về phép dùng châm, tay hữu cảm châm, tay tả "điểm huyệt" tức là lấy hai ngón tay nhím lấy chỗ huyệt — mà mình định châm lân; khi dùng châm để tả thực thời dùng tay tả làm cho rỗng thêm cái hông vừa châm, cho khí tiết ra. Nếu là bỗ hư thời vít ngay lại, cho khí khỏi tiết. Đó tức là trong khi bô tả, để cho khí khai hợp cùng ứng như vậy.

Thiên 54–62 · Châm Giải Thiên → Điều Kinh Luận Thiên

Chương năm mươi tư · Châm Giải Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Án: Ở dưới tiết này còn một tiết đếm được 123 chữ, theo bản chú giải của Vương Băng, Trương Ân Am và Mã Nguyên Đài đều công nhận là do bản chép rách nát, thiếu sót, nên lộn xộn không thành câu kệ gì... Đành khuyết bỏ không chủ giải. Nên đây dịch giả cũng thôi không dịch.

Chương năm mươi lăm · Trường Thích Tiết Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. “?Tàng tức là giấu kín. Giấu kín cái châm đi để hơi hỡ mũi châm.
2. Ở đầu, bì nhục rất mỏng, rất dễ phạm vào xương. Cho nên, phải khéo thế nào: thích đến xương mà không chạm vào xương; thích nông ở ngoài bì mà lại không thương đến bì. Mà bì lại là con đường châm tất phải đi qua. Nông quá thì thương bì, sâu quá thì thương cốt, lơ lửng ở giữa khoảng sâu nông thì lại thương nhục... Vậy thích ở đâu mới lại là một điền kiện rất khó. Nếu đối với sự khó mà làm được không khó, thì đối với cái đễ lại cảng dễ... Thích gia có thể coi thường được sao? t Đương lúc bệnh phát mà hãn ra, đó là bởi tà với chính cùng xung đột nhau; nếu vì thích mà hãn ra, đó là vì làm cho có hăn, để tà theo hăn mà tiết ra.
3. Đại phong hay lệ (tại) phong tức là chứng phong hủi. Nó đo cơ nhục mà thăng phạm vào cốt tủy, nên cốt tiết nặng nề. Vì nó ở bộ phận cơ nhục, mà nhăm đúng vào nơi huyết khí của hai mạch Xung, Nhâm, nên rầu và lông mày rụng. Vì tà, thoạt tiên phạm vào cơ nhục, nên thích ở cơ nhục trước, đê lẫy hãn, qua một trăm ngày rồi, mới thích vào bộ phận cốt tủy để lẫy hãn, lại thêm một trăm ngày nữa, cộng là hai trầm ngày, mới thôi không thích.
4. Theo phép thích, "thích vào cốt, đừng làm thương đến tủy", giờ vì cai độc của "lại phong” nó vào quá sâu, nên thích vào tủy tới trăm ngày, mà không đến nỗi quá tiêu thước, đó tức là đúng với nghĩa câu: hữu cố, vô vẫn = có bệnh. bệnh sẽ chịu, không chết vậy.

Chương năm mươi sáu · Bì Bộ Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Luồng mạch đi thăng mà ở sâu gọi là kinh; luồng mạch nổi hiện lên ở trong da là lạc. Muốn biết phận bộ của bì, nên nhận ở lạc mạch là cái mình có thê trông thấy được để phân biệt. Nhưng vẫn phải lấy kinh mạch làm tiêu chuẩn. Bởi "lạc" chỉ là con đường "nhánh" của "kinh", như kinh mạch của Phế, dẫn đi ở khoảng Ngư tế, Thiên trạch, Nhu lặc, vậy ta cứ dò ở các nơi đó để tìm nhận lạc mạch của Phế... Mà cái "bì" ở bên ngoài nơi lạc mạch hiện lên đó, tức là bộ phận của Phế làm chủ. Ta trông sắc nó, nếu xanh nhiều là thuộc hàn, hoàng hoặc xích là thuộc nhiệt. Lạc hư thì dẫn vào kinh. Kinh “mãn” thời ký túc luôn vào Phế Tàng... Mười hai kinh kia đều như vậy.
2. Phàm tà trúng vào con người, bắt đầu từ bì phu, rồi đến lạc mạch. Nếu cứ lưu ở đó, sẽ truyền vào kinh. Nên nhận xét cái sắc của phù lạc ở bì bộ, có thê biết được chứng hậu ra sao. Tà ở lạc đã thịnh mà không "tả" bỏ đi, nó sẽ dẫn vào kinh. Tà ở bộ phận Dương minh, sẽ phát sinh chứng hậu của Dương minh, tại các kinh kia cũng vậy.
3. Đây nói về kinh lạc chia ra âm dương và nội ngoại. K?h nói: "Nội -__ có âm dương, "ngoại” cũng có âm dương. Về ngoại, bì phu là dương, cán cốt là âm. Cho nên hiện ra ở ngoải bì phu mà lạc, thuộc dương; mà chủ về bệnh ở bên ngoài. Chăng vào trong khoảng cân cốt là kình, thuộc âm, mà chủ về bệnh ở bên trong. Đoạn này lại nói về kinh khí từ trong mà dẫn ra ngoài. Năm Tàng trong hợp với năm hành, tức là âm dương của đất. Sáu kinh ngoài hợp với sáu khí, tức là âm dương của trời. Sáu khi của trời, hợp với năm hành của đất ở dưới; năm hành của đất, hợp lên với sáu khí của trời. Vì vậy, khí của sáu kỉnh ở ngoài, theo khí dương mà dẫn vào trong; khí của kình mạch ở trong, theo khí âm mà dẫn ra ngoài. Ra tới bì phu, lại do bì phầ mà dẫn vào cơ nhục cân, cốt để thắm nhuẫn vào mạc nguyên của Tàng Phủ, rôi lại suốt thăng vào Tàng, Phủ. Đó là sự tuần hoàn của kinh mạch.
4. Đoạn này, nói về sự tuân hoàn của mạch khí, đo kinh dân ra, lại từ ngoài dẫn vào mà "rót" vào cốt. Các kinh đều thế. Trên đây nói về ba kinh ầm, mà Thiếu âm lại chủ về mùa đông và cốt, nên lại thuật lại cho rõ.
5. Câu: "Khí dẫn vào kinh, qua đương bộ để rót vào kinh..." Đó là nói về tà khí từ ngoài dẫn vào. Câu: "Khi dẫn ra, do âm bộ rót vào trong cốt...
6. Đó là nói về chính khí từ trong dẫn ra ngoài.

Chương năm mươi bảy · Kinh Lạc Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Đây nói về: Âm lạc ứng với kinh mạch mà thành năm sắc. Dương lạc theo bốn mùa mà thành năm sắc. Âm lạc tức là lạc của sáu âm kinh, ứng với kinh của năm Tảng, đều có thường sắc mà không biến đổi; Dương lạc tức là lạc của sáu dương kinh, theo với sắc của bốn mùa đẻ biến đổi... Đó đều là cái lẽ thường của bốn mùa năm hành, mà đều là vô bệnh. Nếu ở trong bốn mùa, mà lạc của năm Tàng thấy hiện ra xanh đen thì là hàn, vàng đỏ thi là nhiệt. Vương Tấn Phương nói: Dương là thiên khí, chủ về bên ngoài; âm là địa khí chủ về bên trong. Sáu Phủ là dương, ngoài ứng với khí Tam dương:
2. năm Tảng là âm, trong hợp với năm hành của đất. Vì vậy, dương lạc theo bốn mùa của trời; nên sắc biến đỗi không thường, mà bên trong thời thông với năm Tàng. Năm Tàng ứng với năm hảnh, mà ngoài hợp với Tam dương. Đó là sự “hỗ tương” giao hợp với Tàng, Phủ, Âm, Dương.
3. Ấn: "Đọng rít", nguyên Hán văn là “ngưng sắp". Còn "loãng chảy, nguyên Hán văn là cháo trạch. Dịch nghĩa như vậy, chỉ là "gượng”. Vậy về sau, xin cứ địch nguyên âm cho tiện.

Chương năm mươi tám · Khí Huyết Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Trên đây nói Tâm, tức là bao quát cả Tâm hung. Bối thuộc dương, phúc thuộc âm, Đốc mạch vòng ở lưng, "tổng đốc" toàn thể khí dương ở thân hình; Nhâm mạch vòng ở phúc, "thỗng nhậm" toàn thể khí âm ở thân hình. Đoạn này chỉ nói về hai khí Âm Dương, đều thuộc về chuyên chủ của hai mạch Đốc, Nhâm, rồi mới nói đến khí của âm dương đều có huyệt riêng làm nơi phát nguyên cả.
2. Đoạn này nỏi: Cái tả hàn nhiệt, đều do khí phận mà ra. Trăm bệnh khi mới phát sinh, đều phát sinh bởi phong, vũ, hản, thừ, Phong với thử là khí dương nhiệt của trời; vũ với thủy là khí âm hàn của đất. Cảm cái khí hàn nhiệt của trời đất, thì phát bệnh tại âm dương của con người. Vậy cải tà ở khí phận phải đo khí phận mà ra, nên thiên này gọi là Khí “huyệt luận. Đỏ là nói: Trở lên 365 độ, để ứng với cái khí số của chu thiên, đề mà "thủ khí" và "tả tà". "Các phận nhục", tức là đại, tiêu phận nhục và khí phận ở bì phu cơ tấu. "Khí huyệt” tức là nơi vinh, vệ, khí huyết "rót" cả vào đấy. "Lưỡng hài" và "Áp trung" hai huyệt, tức là huyệt Dương lăng toàn của túc Thiếu dương. Phàm khí của mười một Tàng, Phủ đều "thủ quyết" ở Đờm, vì Thiếu dương chủ về cái khí sơ sinh, Cho nền về khí hàn nhiệt, chuyên "lẫy" ở lưỡng hài và Áp trung... Đủ chứng tỏ răng: Dù ở Tàng, dù ở Phù, cái tà hàn nhiệt đều theo khí của Thiếu dương đẻ thăng giáng.
3. Huyệt nảy tức là huyệt Ngũ lý thuộc thủ Dương minh Đại tràng kinh. Nếu thích ở huyệt này tới 25 thích, thì khí của năm Tảng sẽ kiệt mà chết, nên phải đại cắm. Tông cộng ba trăm sáu mươi lăm huyệt, đều là nơi dùng châm đẻ. thích(.
4. Án: Từ huyệt Thiên đột, Thập trùy, Thượng ký, Quan nguyên... Đến Áp trung, cộng được 564 huyệt, mà tựu trung còn có nhiều chỗ trùng phúc, chắc vì lâu ngây sách vở rách nát thiếu sót nên mới thành nhự vậy. Nhưng cũng không biết kê cứu vào đâu để bỗ khuyết chỗ đó. Nên trên đây đành để là một đoạn khuyết nghi.
5. Tần lạc bên ngoài thông với bì phu, bên trong liền với kinh mạch đề giao thông với vinh, vệ. Cho nền hễ tà phạm vảo, thì vỉnh, vệ ngưng đọng, không thể cùng lưu hành được với nhau, do đó khí bị kiệt mà huyết bị nghẽn. Tà khí ở bên ngoài thì phát hàn nhiệt; ở bên trong thì thành thiêu khí. Phải dùng châm tả ngay đi để cho vinh, vệ lại được giao thông. Vậy hễ thấy chỗ nảo huyết lưu sắc biến thì thích ngay, không cần phải hỏi huyệt hội của nó ở đâu nữa.
6. Về nhục (thì có chia ra đại phận và tiểu phận. Dại phận như thịt ở cánh tay, bắp đùi, đều có giới hạn, tiểu phận như bên trong cơ nhục đều có văn lý (thớ, khe). Nhưng đường lối đù khác nhau ra vẫn cùng hội hợp với nhau. Vậy cái nơi đại phận, tức là cái nơi đại hội; mà nơi tiêu phận, tức là nơi tiêu hội; Trong khoảng "phận. hội" đó, cốt để giao thông cái khí của vinh, vệ. Nên mới gọi là khẽ, cốc. Đại khí tức!à Tông khi.
7. Vĩnh khí phát sinh tự Trung tiêu do cái chất tính của thủy cốc chảy rần vào trong mạch, phân tán ra ngoải mạch, Cái thứ chuyên ở kinh, thi dẫn đi ở trong kinh toại (luồng mạch). Kinh toại lả đại lạc của vị, cùng một công đụng với các đại lạc của nãm Tảng sáu Phủ; Vậy vinh khí có một phân lưu hành ở trong mạch, cũng lại cỏ một phản lưu hành ngoài mạch, lại có một phần cùng với Tông khí phát sinh bởi Kinh toại của vĩ, rồi "rót" vào đại lạc của năm Tảng, đê dẫn ra ngoài khoảng Cơ tâu. Hai thứ khí đó vẫn cùng hội hợp, cho nên nói: “Đề hành vinh vệ, để hội đại khí...", Tiết trên nói về vinh khi ở trong mạch. cùng vệ khí giao thông ở khoảng tôn lạc, Tiết này nói về cải vinh khí phân tán, cùng với vệ khí, tông khí, đại hội ở ngoài phận nhục. Nghĩa là vệ khí thông vảo trong mạch và vinh khí dẫn hành ở ngoài mạch vậy.
8. Dây là nói: ngoài 14 mạch lạc, còn 12 mạch lạc. Mười bến mạch lạc, tức là mạch của 12 Tàng, Phù và hai mạch Nhâm, Đốc. Cộng với 14 đại mạch. Còn 12 mạch lạc tức là chính kinh của 12 Tạng, Phủ. Vậy là 12 chính kinh, với 14 đại lạc cùng thông mà 14 đại lạc cùng 365 lạc cùng thông. Sự giao thông rất phức tạp, nếu không tính, không sao nhớ được.

Chương năm mươi chín · Khí Phủ Luận Thiên

Kinh Văn

Chương sáu mươi · Cốt Không Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Đây nói về bệnh thử lậu, vốn phát sinh từ khí âm của thủy Tàng, mà giao với khí dương của Tuất hỏa. Như dùng danh từ "thử (chuột) và danh từ "khuyên" (chó) là trỏ cái thủy tà Thiên Ất thuộc Tý, với cái hỏa tả của bảo lạc thuộc Tuất... Hai cái đó cùng hợp lại để gây nên tai vạ. "Nơi chó căn" tức là bọng chân. Cạnh bọng chân tức là nơi quản hạt của mạch kinh Thiểu đương. Phía trên Thiếu dương, tướng hòa làm chú. Khí của Thiếu dương hợp với bảo lạc mà thành hỏa. Nên mới ngay nơi đó để cứu. Lại xem như người bị chó căn, đôi khi cũng phát hàn nhiệt, như chứng thử lậu, đó tức thuộc vẻ "bất nội ngoại nhân". Khác hăn với chứng hàn nhiệt thuộc ngoại cảm nên không thể trị ngoài biểu. Nghệ Xung Chỉ nói: Có một chứng mọc mụn lên ở cô rồi sưng, đau, vỡ nát, nếu là chứng "lậu” do ngoại cảm thì dễ chữa. Nếu ở phía dưới cô, mọc lên súc sỉu như chuỗi tràng hạt, không sưng, không đau, gốc nó từ Tàng. Đến khi vỡ ra, thấy lộn có những mạch máu đỏ... Thuộc về chứng chết.
2. Đây nói chứng thử lậu, nếu mọc choán ra đến ưng hầu, thì nên cứu theo bệnh thương thực. Về bệnh chứng thử lậu, nếu phát sinh ở cô, đó là nơi quân hạt của kinh mạch Thái dương và Thiếu dương. Nếu lại choản tới ưng ì hầu thì thuộc về quản hạt của kinh Dương minh, mà hành chứng Mã đao và Hiệp anh. Nên phải dùng phép cứu bệnh Thương thực đề cứu bệnh này.
3. Bệnh thử lậu vốn phát sình từ âm Tàng, mà chứng trạng lại hiện ra ở cễ hoặc nách, thuộc địa hạt của Tam dương, nên phải cửu tất cả các huyệt thuộc địa hạt đó. Vậy mà vẫn không khỏi, đỏ là vì âm độc quá thịnh, nên lại phải tìm xem cải kinh của nó đi qua dương phận tại nơi nào, thì thích vào Du ở nơi đó cho tiết bỏ độc. Rồi lại phải dùng thuốc để trị thêm. Đó mới là hoản toàn vậy.
4. Ở đâu nói chứng thử lậu, không khác về cận đại nói chứng "dịch hạch,

Chương sáu mươi mốt · Thủy Nhiệt Huyệt Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Thận chủ về Hạ tiêu, Bằng quang làm Phù, khai khiêu ra Nhị âm (tiền âm, hậu âm). Cho nên Thận khí hóa thì Nhị âm thông lợi; Thận khí không hóa thì Nhị âm bí vít. Nhị âm vít thì nước uống vào VỊ sẽ bị rằn... Cho nên trên đây nói: "Thận là cửa của VỊ". Cửa đóng thì khí bị dừng lại; khí dừng lại thì nước bị ủ; nước ử lại thì sẽ quá nhiễu; nước quả nhiều thì khí sẽ ngập tràn. Nên mới nói: "Quan môn không lợi, sẽ tụ thủy mà theo về cùng loài của nó.
2. Vật gì nguyễn không có mà đến, gọi là khách, trái với chủ. Như phong khách ở bì phu, vì bì phu vốn không có phong, giờ phong từ ngoài mới nhập vào, nên gọi là khách. Trong Đông y dùng chữ “khách” đề giải thích bệnh rất nhiều, vì nó có ý nghĩa hay, nên đây giải nghĩa rõ, để sau đây dùng nguyên văn cho tiện.
3. Trên đây nói về “tiêu, bản" đều mắc bệnh. Thận là bản mà Phê là tiêu. Tại Phế thì thành chứng thở suyễn, tại Thận thì thành chứng phủ thũng; Phể bị khí nghịch nên không thể năm. Bởi Thận du vòng qua Câu cốt mà đi trở xuống, lại vòng qua phúc mà trở lên trên Phế, giờ về thủy khí lưu ở kinh du, mới gây nên chứng hậu như vậy, phàm thứ huyết hữu hình thì lưu hành ở trong mạch, thứ khí vô hình thì lưu hành ở ngoài mạch. Vì vậy, cái thủy hữu hình cũng lưu hành ở khoảng khí phận vô hình, cái thủy khí vô hình lại lưu hành ở trong mạch hữu hình. Thuy theo kinh mà xuất hiện ở trên dưới, mà thủy khí cũng theo kinh mà lưu ở trong mạch, Cho nên, về chứng phù thũng ở Đại phúc, đó là do con đường "xuất, nhập, nội. ngoại" của thủy; còn thở suyên không thê năm, đó là đo "thủy khí nghịch lên ở trong mạch.
4. Về phương pháp thích, có thích ở bì, nhục, cần, cốt sâu nông khác nhau. Bệnh có phù trầm nên thích có thiển, thâm. Bốn mùa cũng vậy, phải theo khí sâu nông để dùng châm sâu nông. Như trên đầy là thích ở nông.
5. Về mùa thu muốn Vật đều "sái", cái khí thanh tú săn thăng viêm nhiệt, Dương khí mới "giáng" và lưu ở cái Phủ nó hợp. Còn cái Ám khí của Tàng mới sinh mà chưa thịnh. Về tiết Lập thu, Thái âm thấp Thổ chủ khí, cho nên thấp khí mới nhiễm vào thân thể, nhưng vì Âm khí chưa thịnh nên chưa có thể dùng châm để thích vào sâu. chỉ thích ở Du thượng đẻ tả bỏ cái thấp của Thái âm, thích ở Hợp đề làm "hư" bớt cái tà ờ dương Phủ.
6. Trở lên nói về thích chứng phong thủy 57 Du, mà lại có sự phân biệt của bốn mùa.
7. Ở đất là hành Thủy, ở trời là khí hàn; hàn cực thì sinh nhiệt. Vậy nhiệt sinh ra bởi hàn. Nên bài này một là: Thủy nhiệt huyệt luận.

Chương sáu mươi hai · Điều Kinh Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Tâm tàng mạch, mạch Tàng thần, Tâm ở chí là hỷ, ở thanh (tiếng) là cười. Cho nên hữu dư thì cười không ngớt, bất túc thì Kim khí lại thắng mà thành bì. êm đương luận nói: "Bí thắng nộ", Ngữ khí thiên nói: "Dồn lên Phế thì bi", vậy bí thuộc về chí. Ở đây, vì tâm thần bất túc, nên cái "sở bất thắng" lại thừa cơ mà lẫn tiếp, nên mới "bị.
2. *ý đoạn này nói: Tà khách vảo thân hình, bắt đầu khởi từ hào mao, chưa vào tới kinh lạc, thì nên "thừa" lúc nó còn "vi" mà thích, nên án ma ở nơi bệnh đừng rời tay, nên châm thẳng ngay vào nơi bệnh mà đừng đây châm mạnh, khiến cho dỗn tà khí tới chỗ bất túc để thành suy giảm đi, tức thì chân khí sẽ hồi phục lại, không còn thiếu, do đó thần khí sẽ toàn mà khỏi bệnh. t Phé sắc bạch, khí của Phé tiết ra nên gọi là bạch khí, "hơi" là nói Phế khí mới bị.
3. Trên đầy nói về huyết, tức là cái "sở chủ" của Can Tàng. Huyết của Can Tàng, gốc từ Xung mạch. Xung mạch phát sinh từ Bào trung. Cái nôi ra bên ngoài, theo phu dẫn lên, bố tán ra khoâng bì, phu, cơ, nhục. Đầy ra ngoài đa, làm ấm trong thịt, sinh ra hảo mao. Lúc nằm ngủ thì trở vê Can Tảng, thức thời theo vệ khí mà lưu hành ở ngoài mạch. “Tôn lạc nước ràn, là nói về thứ tân dịch ở Bảo trung. Cái tính địch của thủy cốc đây ràn vào trong, để phụng tâm thần; hóa đỏ mà thành huyết. Cho nên nói: "Thủy dẫn vào kinh, sẽ thành ra huyết...". Huyết ở kinh mạch, do kinh mà đến mạch, do mạch mà đến lạc, cái huyết ở ngoài mạch, do bì phụ mà chuyển thắm vào tôn lạc; do tôn lạc mà dẫn vào kinh đu. Vậy đó là huyết khí ở trong mạch và ngoài mạch, cùng giao thông với nhau vậy. Thịnh kinh, tức là Xung mạch, Xung mạch là cải biêu của kinh lạc. Cho nên gọi là "thịnh kinh". "Hư kinh” là ý nói "hư” mà không “thịnh”. Đẻ châm lâu, là đề chờ cho khí đến. "Mạch đại" là khí đến mà huyết đã hôi phục.
4. Dương tức Dương minh. Dương mỉnh (Vị) với Thái âm làm biểu, lý. Bì phu là khí phận thuộc dương. Tỳ chủ về cơ nhục. nên phải theo đương đề bố tả. Tả thích ở kinh, là do từ trong mà dẫn ra ngoải, bồ thích ở lạc là do từ ngoài dẫn vào trong.
5. Thận là quan môn của vị. Quan môn không thông lợi sẽ tụ thủy mà thành phúc trướng và xôn tiết. Thận là gốc của sinh khí, nếu bất túc sẽ thành chứng quyết nghịch mà lạnh.
6. Đây nói về năm loại hữu dư bắt túc trên kia đều do huyết khí cùng dồn vào nhau mà sinh ra, cho nên khí dồn vào huyết, huyết dồn vào khí, đó là khí huyết cùng dồn vào với nhau. Doanh là Âm khí, huyết đo đó mà sinh ra; Vệ là Dương khí, hãn (mạnh tợn) hơn doanh khí. Âm huyết dồn vào Âm khí, thì khí loan ở vệ, mà cái huyết ly cư kia sẽ là thực, còn hư thì lại là khi, Dương khí dồn vào âm huyết, thì huyết nghịch ở kinh, mà cái khí ly cự kia sẽ là thực, còn hư thì lại là ở huyết. Đó hư thực sinh ra là như vậy.
7. Đây nói về âm dương của huyết phận và khí phận. Khí phận ở ngoài mạch là dương, huyết phận ở trong mạch là âm. Ám huyết đầy ở ngoài, Dương khí rót vào trong, thế là âm dương quân bình. Nếu huyết dồn vào âm, thì âm sẽ thịnh mà huyết thực; Tâm chủ về huyết mạch cho nên âm thịnh thi kinh. Khí dồn vào dương thì dương thịnh mà khí thực, dương thịnh thì phát cuồng.
8. Huyết dễn vào dương thì âm sẽ hư mà sinh chứng nội nhiệt; khí dồn vào âm thì Dương khí thịnh ở bên trong mà thành chứng Nhiệt trung.
9. Triệu Hoàng hỏi: Huyết dồn vào âm thì khí cũng dồn vào dương. Cho nên nói: "Huyết khí ly cư", tựa như huyết khi đều là "thực", vậy mà trên đây lại nói: "Huyết dôn là khí hư, khí dồn là huyết hư...". Cả hai đều hư, là vì sao? Đáp: "Huyết dồn vào âm" là nói huyết dồn mà khí không dồn; huyết dồn vào âm thì âm thịnh mà hàn; hàn thì khí ở trong huyết, cũng rít mà không lưu hành được. Nói: "Khí dồn vào dương", là nói khí dồn mà huyết không dồn; huyết dồn vào dương thì đương thịnh mà nhiệt. Nhiệt thì cái huyết ở khí phận, cùng tiêu thước mà không còn nữa. Cho nên nói: "Khí dồn thì không có huyết, huyết dỗn thì không có khí. Đ Khí dồn vào huyết thì khi thịnh mà huyết ít, thế tức là "vô huyết. Huyết dồn vào khí, thì huyết thịnh mà khí it, thế tức là "vô khí". Chỉ vì khi huyết cùng trái nhau, nên mới gọi là hư. Đại lạc với tôn lạc đầu chuyên Du vào trong kinh mạch. Khí dồn vào huyết thì khí sẽ thực, huyết dồn vào khí thì huyết sẽ thực, cho nên mới gọi nó là "thực". Và, cùng một khí huyết đó, nếu chuyển dồn lên trên thì khí lên mà không xuống được, sẽ thành chứng đại quyết. Nếu bạo thì thường chết. May mà khí lại trở xuống được thì sẽ sống,
10. Dụ, tức là nói về 365 Du huyệt, là nơi lưu trú của huyết mạch. Hội tức là 365 hội, thần khi Du hành đều ở đó, mà âm Dương khí huyết cũng đều Du hội cả ở đó. Dương khí ở ngoài mạch, theo tôn lạc mà rỏi vào trong âm; âm huyết ở bên trong, lại theo kinh du để đây ràn ở ngoài mạch. Như thế là âm dương điều hỏa, huyết khí lưu thông, do đó "ba bộ, chín hậu” của mạch, sẽ đêu đặn mà là người vô bệnh.
11. Thần, chí, khí, huyết của năm Tàng sinh ra bời chất "tỉnh" của thủy cóc ở vị Phủ. Con đường của khi, huyết do Vị chuyên Du ra tức là Kinh toại. Kinh toại lại là Đại lạc của năm Tàng sáu Phủ. Cho nên phải lẫy ở Kinh toại điều hòa năm Tàng, Lẫy ở Kinh toại, tức là điều hòa cái "thân, lấy ở vình, vệ tức là điều hòa cải "khí". Rồi sau lại phải điều hòa cả thân hình. Nhân cái thời khí có thăng, giáng, phù, trầm mà dùng theo phương pháp nhiễu, ít, cao, thấp... Như trên kia nói: "Lây mặt trăng mọc, lặn lâm SỐ vĩ"... Đó tức là cái nghĩa nhiều ít, như: "mùa xuân Du ở cô gáy; mùa hạ Du ở hung, hiếp; mùa thu Du ở kiên, bối; mùa đồng Du ở yêu cô...". Đó tức là cái nghĩa cao thấp.
12. "Đất châm", nguyên Hán văn là "phần châm” (chữ phân cũng có âm là phiên), tức như ngày nay Tây y lúc sắp "tiêm" đem đốt kim tiêm. Về phép này, chuyên đối với "cấp bệnh", mới phải dùng.
13. Đau bên tả, thích bên hữu; đau bên hữu, thích bên tả, gọi là Mậu thích. VỀ phép này, dưới đây có một thiên chuyên nói về Mậu thích. Đây miễn giải.
14. phép Cự thích cũng nói rõ ở thiên Mậu thích.

Thiên 63–67 · Mậu Thích Luận Thiên → Ngũ Vận Hành Đại Luận Thiên

Chương sáu mươi ba · Mậu Thích Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. t Đây nói tà khí lần lượt mà vào tới kinh, thì nên theo kinh mạch để điều trị. Kinh mạch là "lý", những tia chế năm ngang gọi là lạc; ở lạc lại có cái tia chẽ ra nữa gọi là tôn lạc. Mạch. ở bên ngoài hiện ra kinh mạch tạt bì bộ, bên trong liền với Tàng Phủ. Tả khi khi mới "khách" vào thân hình, tắt trước tụ ở bì mao; lưu ở đó không tan đi sẽ truyền vào tôn lạc... Rồi do lạc mà đến kinh. "Âm dương đều thịnh" là nói về huyết khí của năm Tàng, hên ngoài đây chửa ở thân hình. Mười hai kinh mạch, về Tam âm thì thuộc Tàng lạc Phủ; về Tam dương thì thuộc Phủ lạc Tàng. Ở đây lại nói: “Trong liền năm Tàng, tán bố ra Trương, Vị...". Đó là vì: do năm hành của đất đề sinh ra năm Tàng của người. Về sáu khí Tam âm, Tam dương, cũng do năm hành sinh ra. Cho nên phàm bàn đến kinh mạch; lấy cái khí của năm Tảng, năm hành làm chủ, mà sáu Phủ sẽ là nơi "hợp.
2. "Nấu" là sai nhằm, hoặc cũng là ràng buộc, tức là hình dung sự dau bên nọ thích bên kia. “Cự thích" tức là dùng trường châm đẻ thích. "Tà ở đại lạc, do tôn lạc rót vào, cho nên có thê thích nông ở lạc mạch, để lấp cái khi của đại lạc. Như tả ở kinh, phải dùng Cự thích, cho trúng thăng vào kinh, khác hãn với Lạc mạch. Kinh tức là mười hai kinh. Đó cũng là theo cái nghĩa âm dương cùng suốt, tả hữu cùng giao, vì thẻ nên: Tả bệnh thì hữu thịnh, hữu bệnh thì tà thịnh. Đến sự di dịch, thì như bệnh tại dương kinh mà đi vào âm kinh, bệnh tại âm kinh mà đi vào dương kinh... Cho nên, bệnh ở bên tả chưa khỏi, mà mạch ở bên hữu đã mắc bệnh... Tất phải dùng Cự thích. Nhưng phải cho trúng kinh, khác với Lạc mạch. ®) Trên đây nói về “biệt mạch" của 12 kinh - tức gọi là kinh biệt. Biệt mạch của 12 kinh này cũng đo dương chạy sang âm, do âm chạy sang dương. Cho nên điều trị nó, nên dùng phép Cự thích. Nếu tà khí ở cái nơi đi qua không phát bệnh, đó là tà thịnh mà bệnh lại phát ra ở bên hữu; hoặc tà thịnh ở bên hữu, mà bệnh lại phát ra ở bên tà... Hoặc tà ở kinh dương mà lại đi dịch sang kinh âm, tả ở kinh âm mà lại di dịch sang kinh dương... Vì vậy, nên bệnh ở bền tả lại phải thích ở bên hữu. Bệnh ở bên hữu lại phải thích ở bên tả. Án: Trở lên 12 kinh biệt, cũng đều lệ thuộc với năm Tàng... Cho nền dưới đây nói đến: "Tà khách ở khoảng năm Tàng" v.v...

Chương sáu mươi tư · Tứ Thời Thích Nghịch Tung Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Đây nói về sáu khí trong hợp với Tàng. Như nói: Quyết âm, Thiếu âm, Thái dương, Thiến đương... là nói về sáu khí gây nên bệnh. Như nói: bì, nhục, cần, cốt, mạch... là nói sáu khí lan tới khu vực ngoại hợp của năm Tàng. Như nói: Tâm, Can, Tỳ, Phế, Thận... là nói nhân sáu khí mà lan tới năm Tàng. Nói "hữu dư", tức là chỉ về những kinh nhiều khí, ít huyết; nói "bất túc", tức là chỉ về những kinh huyết khí đều ít; "hoạt" là nói Dương khí thịnh mà hơi có nhiệt; "sắc" là nói nhiều huyết ít khí, mà hơi có hàn; "tý" là nói về một chứng huyết khí vướng mắc ở khoảng bì, nhục, cân, cốt mà gây nên đau; Bệnh về khí gọi là sán, bệnh về huyết gọi là tịch. Bởi khí thịnh mà - sinh nhiệt, thi thành chứng sản thông; huyết nhiều mà đọng rít nên thành tích. Quyết âm là một nơi âm đã cực. Âm cực thì dương sẽ sinh, được cái khí "hỏa hóa” của "trung kiếm" là Thiếu dương, cho nên vừa hản vừa nhiệt. Quyết âm chủ về cái khí phong mộc phát sinh ở mùa xuân, nên ở thiên này nói đến Quyết âm trước.
2. Đây nói về túc Tam dương kinh. Kinh đó có hư có thực; mà mạch thi có sắc, mà mạch thì có hàn có sắc, mà sinh bệnh thì có hàn, có nhiệt, có nội, có ngoại. - Dương minh, tức là túc Dương minh vị kinh. VỊ là con của Tâm. Hữu dư thì mắc bệnh mạch tý, vì Tâm chủ về mạch, mà lại ở khu vực bán biểu. Bắt túc thì mắc bệnh tâm tý, vì Tâm chủ về lý. Nếu mạch hoạt thì có bệnh Tâm phong sán, tức thuộc về cái tả ngoại cảm. Nếu mạch sắc thì là bệnh tích, thỉnh thoảng lại phát kính, tức thuộc về cái tà nội thương. Bởi vì cái đường mạch của Tâm chủ, khởi từ trong hung, ra liền với Tâm bao, xuống cách, rồi lạc khắp Tam tiêu, nên mới sinh ra chứng bệnh như vậy. Thái dương, tức là túc Thái dương Bàng quang kinh. Bàng quang với Thận làm biểu lý. Hữu dư thì sinh bệnh cốt tý, mình nặng: vì Thận chủ về cốt; bất túc thì sinh bệnh Thận tý, vì Thận ở bên trong. Nếu mạch hoạt thì là chứng Thận phong sán, thuộc về cái tả ngoại cảm; nếu mạch sắc thì mắc bệnh tích, thỉnh thoảng lại phát điên, thuộc về cái tà nội thương. Đởm với Can, là biểu, lý. Hữu dư thì sinh bệnh cân tý, vì Can chủ về cân, bất túc thì sinh bệnh Can tý, vì Can ở về bên trong. Nếu mạch hoạt, thì phảt chứng Can phong sán, thuộc về cái tà ngoại cảm; nếu mạch sắc thì mắc bệnh tích, thỉnh thoảng gân rút và mắt đau, thuộc về cái tà nội thương, Bởi vì mạch của Can đi qua lên trán, cùng Đốc mạch hội hợp ở đỉnh đầu; mà biệt chỉ thì do Mục hệ chăng xuống quai hàm... Cho nên mới sinh ra chứng cần cấp và mục thống.
3. Kinh mạch ở vào bộ phận lý, chẽ ra nằm ngang gọi là lạc; Lạc lạt có tỉa chẽ ra gọi là tôn lạc. Vậy huyết khí đo kinh mạch mà ngoài rản ra tôn lạc, lại do tôn lạc đề dày đặc ở bì phu, do bì phu mà ràn vào trong cơ nhục, lạt đo cơ nhục mà bám vào cốt tùy, thông với năm Tàng, Đó là mạch khí đã tán bố ra mạch ở ngoải, mà lại thông với năm Tàng ở bên trong. Ta lại nên biết, trời là dương, đất là âm, âm dương hợp nhau rồi mới sinh ra khí huyết. Thận chủ về thủy của Đông lệnh, mà là cái gốc sinh ra khí; Dương minh lại là cái Phủ đề sinh ra khí huyết. Cho nên nói: "Cốc vào đến Vị, đường mạch mới thông, thủy vảo tới kinh, mà huyết mới thành... Nhưng nhờ cái sinh khí _ ở trong Thận, Mậu, Quý hợp hóa, rồi mới sinh ra được cái chất tỉnh vỉ của thủy cốc đó... Cho nên khí trời mờ ra, khí đất phát tiết, váng vỡ giá tan, thủy lưu hành, kinh thông lợi. Cái Đông lệnh ở Thận Tàng, đã được nhờ cái khí xuân sinh, bấy giờ Nhân khí mới ở mạch. Vậy là khí ở con người thông với trời đó. Cho nên nói: Xuân sinh, hạ trưởng, thu thâu, đông Tàng... Đó là cải thường của khí, mà con người cũng ứng theo, nên người mới hợp với trời đất, là thế.
4. Ở thiên Mậu thích, Vệ khi trước dẫn hành ở bì phu, trước đầy ra lạc mạch; Lạc mạch thịnh trước, nên Vệ khí mới bình, vinh khí mới mãn, mà kinh mạch cũng nhân đó mà rất thịnh. Đó là vệ khí thông vào trong mạch. Thiên này nói: Huyết khí từ kinh mà đến lạc, từ lạc mà đến bì, lại từ bì phu, cơ nhục mà trong bám vào cốt tủy, thông với năm Tàng, đó là vinh huyết dẫn hành ở ngoài mạch. Ta nên biết vinh dẫn đi ở trong mạch, vệ dẫn đi ở ngoài mạch... Đó là nói về kinh mạch ở toàn thân con người, Đến như sự "sinh, thủy, xuất, nhập” của huyết khí, vinh ở trong mạch, thấm ra ngoài mạch. đây tới da, ấm trong thịt, mọc hào mao... Rồi long vào tới mạc nguyễn mà thông với Tảng, Phủ; biểu, lý, thượng. hạ, không đâu là không đến... Y giả hiểu thầu được nguyễn lưu của huyết khí, mới có thê dò được đến chỗ gốc rễ của bệnh tà... Vậy néu kinh, mạch không thông, còn mong trị liệu sao được... k Tổng giái về (hiên này: Đây nói vê: thích trải bốn mùa, sẽ sinh tật bệnh. Mùa xuân nên thích ở kinh mạch, nếu lại thích lạc mạch, thế là đem cái nơi thích về mùa hạ đề thích về mùa xuân, thì huyết khí ràn ra ngoài, đại khí sẽ rút mất ở bên trong; nếu lại thích ở cơ nhục, thể là đem cải nơi thích của mùa Trường hạ, để thích về mùa xuân, thi huyết khí sẽ quay ngược, khiến người thành chứng khí thượng nghịch; nếu lại thích ở cần lạc, thế là đem cải nơi thích về mùa đông đẻ thích về mùa xuân, thì huyết khí sẽ bám vào trong mà bụng sẽ sinh bệnh trướng. Mùa hạ nên thích tôn lạc, nếu lại thích kinh mạch, thế là đem cải nơi thích về mùa xuân để thích mùa hạ, thì huyết sẽ đến kiệt, khiến người sinh ra rã rời mỏi mệt; nếu lại thích vào cơ nhục, thế là đem cái nơi thích về mùa Trường hạ đề thích về mùa hạ, thì huyết khí sẽ lùi vào trong, mà sinh ra tắm lòng khủng cụ; nếu lại thích vào cân cốt, thế là đem cái nơi thích về mùa đông, mà thích về mùa hạ, huyết khí sẽ thượng nghịch, mà gây nên chứng hay nộ. Mùa thu nên thích ở bì phu, nếu lại thích ở kinh mạch, thể là đem cái nơi thích về mùa xuân, dễ thích về mùa thu khí sẽ thượng nghịch mà gây nên chứng hay quên; nếu lại thích lạc mạch, thế là đem cái nơi thích vê mùa hạ mà thích về mùa thu thì khí không dẫn ra ngoài được, khiến người quá hư yếu, mà nằm không muốn cựa; nếu lại thích ở cân cốt, thế là đem cái nơi thích về mùa đông để thích về mùa thu, thì huyết khí sẽ tiêu tán ở bên trong, mà sinh chứng hản tật. Mùa đông nên thích ở cốt tủy, giờ lại thích ở kinh mạch, thế là đem cải nợi thích về mùa xuân đẻ thích về mùa đông, thì huyết khí đều thoát, mà khiến người mắt trông không tỏ; nếu lại thích ở lạc mạch, thế là đem cải nơi thích về mùa hạ đề thích về mùa đông, thì khi bên trong sẽ tiết ra bên ngoài, rồi lưu mà thành chứng tý; nếu lại thích cơ nhục, thế là đem cái nơi thích về mùa Trưởng hạ để thích vẻ mùa đông, Dương khí sẽ hao kiệt, mà khiến người thành chứng hay quên. Trở lên những sự dùng thích đó, đều là đại nghịch, thể nào cũng sinh bệnh hoạn, vậy người dùng thích phải xét rõ chính hậu mà thuận theo mạch lạc của bốn mùa mới được. ®) Thích trúng Tảng... Tức là nói làm thương đến cái khí của năm Tàng. Khí của năm Tàng bị thương, thì đi đến cõi chết rất dễ...

Chương sáu mươi lăm · Tiêu Bản Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Trên đây nói âm dương, tức là sáu khí do ãm dương phân phối ra. Thiếu dương tiêu là dương mà bản là Tỏa; Thái ầm tiêu là âm mà bản là thấp; Thiếu âm tiêu là âm mà bản là nhiệt; Thái dương tiêu là dương mà bản lả hàn; Dương minh tiêu là dương mà bản là táo; Quyết âm tiêu là âm mà bản là phong; Thiếu dương, Thái âm theo về bản; Thiếu âm, Thái dương theo bản, theo tiêu. Dương minh, Quyết âm không theo tiêu, bản mà theo về “trung” (giữa). Theo bản thời sự "hóa" sinh ra bởi bản; theo tiêu, bản thì có cái hóa của tiêu, bản, theo về “trung” thì lấy "trung khí” làm hóa. "Trước sau cùng ứng" là nói về bệnh có trước sau; "Nghịch với tùng..." là nói có khi nghịch thủ mà được, có khi tùng thủ mà được v.v...
2. “Có khí ở tiêu mà cầu nó ở tiêu...", Tỷ như bệnh ở sáu khí Tam âm, Tam dương, thì cứ cầu ngay ở trong sáu kinh đê trị tiêu. "Có khi ở bản mà câu nó ở bản...", tỳ như mắc phải cái tà khí "lục đâm" là phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa..., thì cứ cầu ngay ở trong sáu khí đó để trị bản. "Có khi ở bản mà lại cầu ở tiêu", tỷ như hàn làm thương đến kinh Thái dương, đó chính là bản bệnh của Thái dương, thế mà lại được cái "nhiệt hóa” của "tiêu dương, thì phải cầu ngay ở tiêu mà dùng lương được để trị cái tiêu nhiệt. "Có khi ở tiêu mà lại cầu ở bản". tỳ như bệnh ở kinh Thiễu âm, mà lại được cải bản nhiệt của quân hỏa, thì phải cầu ngay tới bản để tả bớt hỏa. Cho nên trăm bệnh phát sinh. có khi sinh ra tự bản, có khí sinh ra tự tiêu, có khí lấy ở bàn mà được, có khi lấy ờ tiêu mà được, có khi nghịch thủ mà được, lại có khi tùng thủ mà được... Những phương pháp đó, đại khái như: Bệnh hản thì làm cho nhiệt, bệnh nhiệt thì làm cho hàn, bệnh kết thì làm cho tán. bệnh tán thì làm cho thâu, bệnh lưu (tích) thì phải công (đánh phá), bệnh táo thì phải nhuận v.v... “Tùng thủ mà được...", tỷ như: Dùng hàn vi nhiệt, dùng nhiệt vì hàn, bệnh tắc lại dùng tắc, bệnh thông lại dùng thông v.v... Phải phục cái "sở chủ" của nó. mà thí hành trước ngay cái "sở nhân" của nó, lúc đầu niếng nhau, về sau sẽ khác, có thể phá tích, có thể tiêu kiên, khá khiến khí hòa, khá khiến tất khỏi...
3. Tương phản mà trị gọi là "nghịch trị"; tương đắc mà trị gọi là "tùng trị"... Tương đặc như: Nhiệt với nhiệt tương đắc, hàn với hàn tương đặc “Nghịch” là nói về cái khí thắng khắc; "Trước mắc bệnh" là nói ở trong mình vốn đã săn có một chứng bệnh. “Trước nghịch, trước hàn, trước nhiệt...". Đó là nói về sáu khí của trời. "Trước mắc bệnh mà sau nghịch”, tỷ như: Trong thân người trước vốn có bệnh Tỳ thả, mà sau lại cảm phong tà, làm thương thêm cho Tỳ thổ... Thì nên trước hãy điều trị Tỳ thỏ, rồi sẽ trị đến phong tà. Lại như trước bị cảm phong tả của trời, nó khắc thương đến trung thô, khiến cho Tỳ Tảng mắc bệnh... Thì nên trước hãy điều trị bỏ phong tà, rồi sau mới điều trị đến Tỳ thổ v.v...
4. “Trước hàn” là do cái khí "hàn đâm" (chữ dâm có ý như quá đáng) nó thắng, do thân người cảm nhiễm phải mà sinh bệnh. Vậy nên phải trị hàn tà trước. Nếu trước mắc bệnh mà sau mới sinh hàn. thì nên trị cải "bản bệnh ờ con người trước, mà rồi hàn khí sẽ tự giải.
5. =Trước nhiệt” là do cải khí "nhiệt đâm” nó thăng, do thân người cảm nhiễm phải mà sinh bệnh. Vậy phải trị cái "bản nhiệt" trước. Nếu con người cảm nhiễm phải nó mà sinh chứng trung mãn. lại nên trị ngay chứng trung mãn. Bởi cái tả "lục đâm" bắt đầu làm thương sảu khí, nếu phát chứng trung mãn thi bệnh khí đã lọt vào trong, nên phải trị noay bên trong.
6. Tiết rả là một chứng hậu sinh ra bởi thấp thể... "Còn bệnh khác..." Thi tỷ như: Thấp tả sở thắng dân sẽ mắc bệnh Tâm thống, tai điếc v.v... Nên điều trị chứng hư tiết trước, làm cho Tỳ thổ được điều hỏa đã, rồi mới điều trị bệnh khác, Cổ nhân yếu luận nói: "Phàm các chứng trướng, bụng lớn... đều thuộc vẻ nhiệt...", vậy như trước mắc bệnh nhiệt mà sau sinh chứng trung mãn, thi nên trước điều trị chứng trung mãn; như trước mắc bệnh trung mãn mà cái khí thấp nhiệt lấn lên trên Tâm, gây nên chứng tâm phiễn, thì cũng nên trị chứng trung mãn đã, mà sau chứng phiền tự khỏi. Như trước nhiệt mà sau sinh chứng trung mãn, đó là vì cảm cái khí "nhiệt đâm” của trời mà gây nên chứng trung mãn. Như trước mắc bệnh mà sau sinh chứng trung mãn, đó là cải khí nhiệt tự ở trong thần mình mà sinh ra chứng trung mãn. Cho nén nói: "Người có khách khi, có đông khí...". "Khách khí" tức là lục khí ở trời; "đồng khí" tức là ở trong thần con người cũng có lục khí ấy mà "tương đông" với tục khí của trời.
7. Như trung măn mà đại tiểu không lợi, nên làm cho lợi đại tiểu trước; nếu tiểu đại đã lợi, thì lại trị trung mãn. Bởi tà khí lọt vào trong bụng, tẤt phải do đại tiểu mà tiết ra.
8. "Hữu dư" là nói về tà khí, "bất túc" là nói về chính khí. Tà khí tức là “lục đâm”, chính khí tức là sáu khí của Tam ảm, Tam dương. Lực vị chị luận nói: *Ở trên Thiếu dương, hỏa khí chủ trị; ở trên Dương minh, táo khí chủ trị; ở trên Thái dương, hàn khí chủ trị; ở trên Quyết âm, phong khí chủ trị; ở trên Thiếu âm, nhiệt khí chủ trị; ở trên Thái âm, thấp khí chủ trị... Đó tức là bản, Ở dưới bản, tức lả tiểu của khí. Đó đều lấy phong, hàn, thử, thấp, táo. hỏa sáu khí làm bản, mà lấy sáu khí của Tam âm, Tam dương lảm tiêu. Cho nên nói: "Bệnh phát sinh là hữu dư..." Đó là chỉ về cái khí phong, hản, thứ, thấp, táo, hỏa... Nó hữu đư... Vậy nên trước phải làm cho tán bỏ tà khi. rồi mới điều lý đến âm dương. Nếu "bệnh phát sinh mà bát túc”, thì phải điều lý âm dương trước. rồi mới điều trị đến bản khí. Bởi tà khí thịnh thì thực, tĩnh khí đoạt thì hư. Vì vậy, nếu tả khí hữu dư thì trước hãy tán bỏ tà; tinh khí bất túc, thì trước hãy bẻ lấy chính... Đó là cái Cương lĩnh của tiêu, bản vậy, - Đây nói trong khoảng tiêu, bản, lại còn phải điều lý ở chỗ "gian “thậm”. Phàm tả sở đi phạm vào được tất phải do chính hư "gian" là chỉ về hai điểm "hữu dư, bất túc" của tà với chính. Nếu hai điểm ấy kiêm có cà, thì phải kiêm trị, tỷ như ở trong tán tà mà lại phải kiềm cả bỏ chính hoặc ở trong bỗ chính mà lại phải tấn cả tả. Đến như “thiên thậm" thì phải chuyển trị một mặt. Như tà khí "thậm" thì chuyên tán tà, chính hư "thậm" thì chuyên bồ chính. Đó là yếu đạo của phép trị liệu...
9. Đây nói về cái thời kỷ chết do sự tương khắc của năm Tàng. Tỷ như tâm bệnh, vì Tàng chân thông vào Tâm nền bắt đầu thời Tâm thống; Hỏa lại tắn Kim, qua một ngày truyền tới Phế, nên phát chứng khái; lại qua ba ngày. tức là bốn ngày, Phế tà thăng Mộc, nên hiếp chỉ thống, vì Can mạch vòng lên hiếp lặc; lại qua năm ngày, tức cộng là chín ngày, Can tả thắng Thổ, cho nén vít lắp không thông, thân đau, mình nặng, đó là do Tỳ không vận hóa và Tỳ chủ về cơ nhục nên mới có chứng hậu như vậy; lại qua ba ngày nữa, tức cộng là 12 ngày, néu bệnh không khỏi thì sẽ chết. Nếu là mùa đông thì chết về nửa đêm, mùa hạ thì chết về đúng trưa, vì nửa đêm thuộc Thủy, mà nữa đêm về mùa đông thì Thủy càng thắng, dùng Thủy đó để khắc Hỏa, nên thế nào cũng chết; đúng trưa thuộc Hỏa, mà đúng trưa về mùa hạ thì Hỏa càng thắng... Nhân lúc đó Tâm hóa đã tuyệt, không còn tương ứng được, nên tất cũng phải chết.
10. Rệnh phát ở Phế, qua ba ngày thì truyền sang Can, nên có chứng hiếp chi mãn và thông; lại qua một ngây truyền tới Tỳ, nên có chứng thần nặng mình đau; lại qua một ngày truyền tới Vị, nên có chứng trướng. Lại qua 10 ngảy nữa mà không khỏi thì chết. Mùa đông chết về lúc mặt trời lặn, vì lúc đó thuộc giờ Thân, Thân tuy thuộc Kim, nhưng Kim đã suy không thể còn văn hôi; mùa hạ chết về lúc mặt trời mọc, vì lúc đó thuộc giờ Dần. Mộc vượng Hòa sắp sinh, Phế khí đã tuyệt, không đợi đến có thật hỗa mà cũng chết.
11. Bệnh ở Can, ba ngày tới Tỳ, lại qua năm ngày tới VỊ, lại qua ba ngày tới Thận... Sớm mùa hạ là khoảng giỡ Dân, Mão, lúc đó Mộc khí tuyệt không sinh ra được nữa; mùa đông, lúc mặt trời lặn về khoảng giờ Thân, Dậu... Vừa dịp Kim khí vượng nên Mộc khí tuyệt.
12. Qua hai ngày, truyền tới VỊ; lại qua hai ngày, tới Thận; lại qua ba ngày tới Bàng quang... Mùa đông lúc người ngủ yên là giờ Hợi, tức là Thổ bại mà Thủy thắng; nửa buỗi thuộc giờ Dẫn, tức là Mộc vượng mà Thổ tuyệt.
13. gệnh ở Thận, qua ba ngày. truyền tới Bảng quang; qua ba ngày tới
14. lại qua ba ngảy tới Can... Lúc sáng rõ, thuộc giờ Thìn, tức là Thế Vượng mà bị Mộc tắc, tối đã lầu thuộc giờ Hợi. tức là Thủy tuyệt không còn thể sinh được nữa, f!2 Bệnh ở Vị qua năm ngày tới Thận, ba ngày nữa tới Bàng quang, nắm ngảy nữa tới Tỳ... Quá nửa đêm là thời kỳ Thỏ bại mà Thủy thắng: xế chiều là thời kỳ chủ trị của Dương mính, Thổ bị tuyệt không còn sinh được nữa. pỢ Đây cũng là một chứng phát sinh do Thủy tà truyền vào Tàng, Thủy ràn. Thô bại mà chết. Gà gáy thuộc giờ Sửu. tức là thời kỳ Thổ khắc Thủy; chiều tà thuộc giờ Thân, tức là thời kỳ Kim suy không sinh được Thủy.

Chương sáu mươi sáu · Thiên Nguyên Kỷ Đại Luận

Kinh Văn

Chú Giải

1. Năm hành của trời tức là năm khí: Đan là đỏ, kiểm là vàng, thương là xanh, tổ là trắng, huyện là đen. Năm VỊ, tức là vị của năm phương, mà cũng tức là năm hành của đất. Hản, thử, táo, thấp, phong, tức là sáu khí của trời. Ý đây nói: Năm khi của trời, hợp với sự phối hợp của mười Can, để hỏa sinh ra năm hành của đât; năm hành của đất lại sinh ra sáu khí của trời, 2) Năm Tàng, tức là do năm hành sinh ra. Khí của năm hành Tức là: phong, nhiệt, thấp. táo, hàn, Hỷ, nộ, ưu, tư, khủng là “thần chí” của năm Tàng. Noẩm như: Ở giờ là khí, ở đất thành hình, hình khí cùng cảm mà muôn vật hóa sinh. Con người nhờ năm hành của đất để gây nên thân hình. Do cái năm Tàng có hình để hóa sinh ra năm khí và năm chí... mà lại thông với thiên khi.
2. «Trên luận", tức là nói những bải Lục tiết Tạng tượng v.v... Năm vận là: Năm Giáp, Kỷ thuộc về Thổ vận; năm Át, Canh thuộc về Kim vận; năm Bính, Tân thuộc về Thủy vận; năm Định, Nhâm thuộc về Mộc vận: năm Mậu, Quý thuộc về Hỏa vận. VỀ Tam âm, Tam dương thủ hai năm Tý, Ngọ, Thiếu âm làm chủ; hai năm Sửu, Mùi, Thái âm làm chủ; hai năm Dẫn, Thân, Thiếu dương làm chủ; hai năm Mão, Dậu, Dương minh làm chủ; hai năm Thìn, Tuất, Thái dương làm chủ; hai năm Ty, Hợi, Quyết âm làm chủ...
3. Mười Can của trời, vận hóa năm hành của đất; năm hành của đắt, trinh lên sáu khí của Tam âm, Tam dương. Cho nên nói: "Năm vận và âm dương là đạo của trời đất". Đạo, tức là cái đạo hóa sinh, cương kỷ tức là cái cương kỷ của sự sinh, trường, hóa, thâu, Tàng.
4. Vật sinh ra do ở "hóa", vật dễn cực do ở "biến". Biến, hóa cùng xen với nhau, thảnh bại do đó mà sinh ra. Ngữ thường chính luận nói: Khí bắt đầu mà sinh hóa, khí tan ra mà có hình; khí tán bố mà thịnh nhiều, khí cuối cùng mà tượng biến. Âm dương đó là đạo của trời đất. Trong âm có đương, trong đương có âm, không thể suy lường. Do đó phát triển ra bốn mùa, để hóa sinh muôn vật, còn khuôn thước nào có thể đo lường được. te Đạo trời u viễn, biến hóa vô cùng.
5. Dạo cũng như đường lối. Phàm mọi sự, vật, nhật dụng, hết thảy dêu có cái lý tự nhiên của trời đất. Lý đó tức là đạo. f Hóa, tức hóa sinh muôn vật, đều do đất mới sinh ra sự biến hóa ấy.
6. Năm Vị (Mùi), do năm hành sinh ra. Phàm muôn vật có tình có tính, hét thảy đều phải nhờ khí vị năm hành. lâu Người ta nếu đã theo đúng được cái lẽ tự nhiên của thiên lý, thời thị, âm, tà, chính tự nhiên phân biệt rõ ràng, mà thê dụng không hẻ thiếu sót, còn “trí” nào hơn nữa. Vị huyền viễn u thâm nên mới sinh ra thần. Thần tức tinh thần, thiêng liêng khôn lường. dị Phong, hàn, nhiệt, táo, thấp là âm dương của trời; Mộc, Hỏa, Thỏ, Kim, Thùy là âm dương của đất, cho nên nói: Ở trời là khí, ở đất thánh hình; hình khí tương cảm, mới hóa sinh ra muôn vật. Trời che, đãi chờ, muôn vật sinh ra ở khoảng đó.
7. 1[ai khi Âm Dương, tả hữu vòng chuyển không ngừng, 84) Triệu chứng cũng như chứng nghiệm. Trời theo số một sình ra hành Thủy, đất theo số hai sinh ra hành Hỏa. Hóa là dương, Thủy là âm. Đây nói: Cái khí Âm Dương mắt không thê trồng thấy, nhưng đã có Thủy Hỏa để làm chứng nghiệm cho nó. Từ Chấn nói: Thủy hỏa tức là âm dương. Tiên thiên có thủy hóa, đến Hậu thiên mới có năm hành.
8. Mộc chủ về tiết mùa xuân, khí nó sinh trường, mà sinh ra muôn vật; Kim chủ về tiết mùa thu, khí nó thâu liễm. mà thành muôn vật. Cho nên hai hành đó là sự thùy chứng của sự sinh thành. Tây Minh nói: Trên dưới, tả hữu là sáu hợp của trời đất; Thủy, Hỏa, Mộc, Kim là bốn mùa của âm dương.
9. Ứ® Chu thời, tức là chủ về bốn mùa. Như Mộc vận chủ mùa xuân, hỏa vận chủ mùa hạ. Thổ vận chủ Trường hạ, Kim vận chủ thu, Thủy vận chủ đông v.v... C Cơ nhật là chọn ngày trong một năm. Cái khí của năm vận, đều lưu hành chọn một năm 365 ngày, hết vòng rôi lại bắt đầu.
10. Đai thấy Thiên nguyên... là tên một thứ sách về đời Thượng cễ. Hóa nguyên: Bắt đầu của sự biến hóa, tức là nguồn gốc của tạo hóa. Năm vận tức là Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy. Chọn chu thiên: Nhật nguyệt đi được một độ, các vận sẽ chủ được một năm. "Chu thiên” một vòng của bầu trời. Bầu trời chia làm 365 độ và 14 của độ. Muôn vật đều nhờ nguyên thùy mà sinh ra năm hành, quanh năm vận chuyên không lúc nào ngừng... Dịch nói: "Lớn thay khôn nguyên, muôn vật nhờ lúc bắt đầu...
11. Chân linh tức là người với loài vật, Tông thông khón nguyên: Khôn nguyên tức là dát. Đất ở trong bầu trời. trời bọc ngoài trái đất. Dịch nói: "Rất mực thay khôn nguyễn, muôn vật nhờ sinh ra.
12. Chín sao là: Thiên bỗng, Thiên nhuế, Thiên xung, Thiên phụ, Thiên cảm, Thiên tâm, Thiền nhậm, Thiên trụ; chín sao này treo ánh sảng ở bảu trời, Ứng với phân đã của chín châu. Thất điệu là: nhật, nguyệt và ngũ tình (tức Mộc, Hỏa, Thủy, Kim, Thỏ), ngu thư gọi là thất chính.
13. Dịch nói: Lập nên đạo trời là âm với đương, lập nên đạo đất là nhu (mềm) với cương (cứng. bu Dương chủ về ban ngây, âm chủ về ban đêm; "u, hiển" tức chỉ về âm dương, hàn (rẻ), thừ (năng); “thí, trương” buông, trùng, dương lên, tức cũng như văng lai (ổi, lại.
14. Do sự hóa sinh mà phẩm vật đều phô bảy rõ rệt.
15. Thái dương, Thiếu dương, Thiếu âm... Vận hành Tiên thiên mà chủ về hữu dư; Dương minh, Thải âm, Quyết âm, vận hành Hậu thiên mà chủ về bất túc. Đó là khí nhiều ít của Tam âm, Tam dương. "Hình" tức là nói về sự “hữu tình" của năm hành. Chủ trị của năm hành đều có thái quá bất cập, tức là nói về sự “chủ tuế" của năm vận. Tỷ như: Các năm Nhâm, mà Mộc _ vận thái quá, thì các năm Định, Mộc vận sẽ bất cập; các năm Tuất mà Hỏa vận thải quá, thì các năm Quý, Hỏa vận sẽ bất cập: các năm Giáp mà Thổ vận thái quá, thì các năm Kỷ, Thô vận sẽ bất cập; các năm Canh mà Kim vận thái quá, thì các năm Át, Kim vận sẽ bất cập; các năm Bính mà Thủy vận thái quá, thì các năm Tân, Thùy vận sẽ bắt cập.
16. “Lúc bắt đầu"... Tức là nói: Thiên Can bắt đầu ở Giáp, địa chỉ bắt đầu ở Tý. Tỷ như: Năm Giáp mà Thổ vận thái quả, thì năm Át Kim vận bất túc sẽ nối theo năm Tỷ mà Thiểu âm hữu dư, thì năm Sửu Thái âm bất túc sẽ nối theo... Vậy: “Hữu dư mà đi, bất túc sẽ theo" là nghĩa đó. Lại tỷ như: Năm Át mà Kim vận bất cập, thì năm Bính thủy vận hữu dư sẽ nối theo; năm Sửu mà Thái âm bắt túc, thì năm Dân Thiếu dương hữu dư lại nỗi theo. Vậy "bát túc mà đi, hữu dư nối theo" là nghĩa đó. c Trong khoảng sáu mươi năm, lại có Thiên phù, Tuế hội, Tam hợp đề chủ tuế, đỏ tức là năm “bịnh khí", không có thái quá và bất cập. Về Thiên phù, như: Thuộc năm Thô vận, trên thấy Thái âm; thuộc năm Hòa vận, trên thấy Thiếu dương, Thiếu âm; thuộc năm Kim vận, trên thầy Dương minh; thuộc năm Mộc vận, trên thấy Quyết âm; thuộc năm Thủy vận, trên thấy Thái dương... Đó là cái khí cùa năm vận, cùng với cái khí Tư thiên cùng hợp, cho nên gọi là "thiên phù tuế hội". Lại như: Mộc vận mà lắm Mão, Hỏa vận mà lâm Ngọ, Thô vận mà lâm tú quy, Kim vận mà lâm Dậu. Thủy vận mà lâm Ty... Đó là địa chỉ chủ tuế. cùng với chủ tuế của năm vận và cái Khí của năm hành, vừa cùng pặp gỡ, cho nên gọi là Tuế hợp, “Tam hợp” là nói về khí của Tư thiên, khí của năm vận và khí của chủ tuế, ba thử Ấy cùng hợp với nhau. Lại có tên là: Thái ất Thiên phù. đều thuộc về năm "binh Khí", không có thái quá và bát cập. tỳ Hàn, thử, táo, thấp. phong, hỏa là sáu khí của trời; ở trên Thái dương, hàn khí làm chủ; ở trên Thiếu âm. nhiệt khí làm chủ; ở trên Dương minh, táo khí lam chủ; ở trên Thái âm. thầp khí làm chu; ở trên Quyết âm, phong khí làm chủ; ở trên Thiếu dương, Hòa khí làm chủ... Dó là Tam âm, Tam dương thượng phụng với sáu khí của trời. Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy, Hỏa... Đó là năm hành của đất. Tại mùa xuân chủ về hành Mộc và chủ về sự sinh; tại mùa hạ chủ về hành Hỏa và chủ về việc trưởng (làm cho lớn; tại mùa Trường hạ chủ về hành Thô và chủ về sự hóa; tại mùa thu chủ về hành Kim và chủ về sự thâu; tại rùa đông chủ về hành Thủy và chủ về việc Tàng. Đó là lấy sự "sinh, trưởng, hóa, thâu, Tàng" để ứng theo ở dưới. Bởi năm khi của trời, vận hóa năm hảnh của đất; năm hành của đất, lại biến thành sáu khí của trời... Thế là: "Trên dưới cùng cảm triệu" mà cái khí Tam âm, Tam dương là một thứ mà cả trời đất đều có. Nghệ Trọng Tuyên nói: Mộc, Hỏa, Hỏa là Tam dương cúa đất; Kim, Thủy, Thể là Tam âm cúa đất.
17. "Nhị chí khí” là quân hỏa, "tam chi khí" là tướng hỏa. Đất cũng có đủ cái khí Tam âm, Tam dương, nên mới chia rõ: Mộc, Hòa, Thô, Kim, Thủy. Hỏa lả âm dương của đất.
18. Nửa năm trở về trước, thiên khí làm chủ, vậy xuân hạ lại là âm dương của trời đất, cho nên trời lấy "đương đề sinh, âm để trưởng”; nửa năm trở về sau, địa khí làm chủ, vậy thu đông lại là âm dương của đất, cho nên đất lấy "đương dẻ sái, âm để Tàng". Trương Ngọc Sư nói: Cái khí Tư thiên làm chủ nừa năm về trước, cái khí tại toàn làm chủ nửa năm về sau. Cho nên nói: "Nừa năm về trước khí trời làm chủ, nửa năm về sau khí đất làm chủ”. Nhưng cái khí Tư thiên, bắt đầu từ bên hữu của trái đất; cái khí Tại toàn, gốc từ bên hữu của bầu trời. Khi của trời đát, lấn cùng cảm triệu, mà cùng chủ trị một năm... Lại không riêng gì thiên khí chủ trị nửa năm về trước, đại khí chủ trị nửa năm về sau mà thôi.
19. Đoạn này nói rõ cái nghĩa: "Đất cũng có cái khí Tam dương, Tam âm" như thế nào. Phong, hản, thử, thấp, táo, hỏa... Tam âm, Tam dương thượng phụng với nó. Đó là âm dương của trời. Mộc, Hỏa, Thỏ, Kim, Thuy, Hòa... Sinh, trưởng, hóa, thâu, Tàng, ứng theo ở dưới; đó là âm dương của đất. Trời vốn là dương, mà trời cũng có cái khí Tam âm, Tam dương, thế là trong đương có ấm; đất vốn là âm, mà đất cũng có cái khí Tam âm, Tam dương, thế là trong âm có dương.
20. mỨng với khí trời...", "khí trời" ở đây tức là cái khí: Dan, Kiềm, Thương, Tố, Huyền. "Động mà không ngừng", tức là nói, cứ hết 5 năm thi “hữu thiên" (vòng xoay về bên hữu), từ Giáp đến Át, từ Át đến Bính, từ Bính đến Dinh, từ Đình đến Mậu. Cái khí của năm vận đã chọn (hết), lại khởi bắt đầu vận trước. "Ứng với khí đất", tức là nói vẻ cái khí Mộc, Hỏa, Thố, Kim, Thủy, Hỏa. "Tĩnh mà giữ vị, sắu cơ rà hoàn hội..." Tức là nói: Từ Tý đến Sửu, từ Sửu đến Dân v.v... Cứ sáu năm đã đủ một "chu", lại chủ về nãm Ngọ mà bắt đầu khởi từ Thiếu âm.
21. "Đông tĩnh cùng triệu..." là nói cái khí của trời đất cùng cảm triệu. “Trên dưới cùng làm” là nói năm khí của trời coi xuống năm hành của đất; cải khí Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Hóa của đất, sánh lên với sáu khí của trời... Vậy thế là: Trời số ngũ, đất số lục, trời số lục, đất số ngũ... Âm dương xen trộn lẫn nhau mà sinh ra sự biến hóa, cứ 30 năm là một "ky" và 60 năm là một “chu”. Lại xét năm khí của trời, qua vào khu vực 10 Can, đề vận hóa năm hành của đất. Đó là trời số năm mà đất cũng số năm. Mộc, Hỏa, Thô, Kim, Hỏa của đất, chía làm chủ cái bản vị của 12 chỉ, như: Tý, Ngọ thuộc Thiếu âm, quân hỏa tư thiên; Sửu, VỊ (Mùi) Thái âm, thấp thổ Tư thiên; Dân, Thân Thiếu dương, tướng hỏa tư thiên; Mão, Dậu Dương minh, táo kim tư thiên Thìn, Tuất Thái dương, hàn thủy tư thiên; Tý, Hợi Quyết âm, phong mộc tư thiên... Đó là đất số "lục", trời cũng sô "lục". "Hoàn hội: Vòng quanh rồi lại gặp, cũng như tuân hoàn.
22. Trên, dưới, chu, kỷ" là nói: Can trời, chỉ đất. Năm với sáu cùng hợp, 30 năm là một "kỷ", 60 năm là một "chu". Trời lấy số “sáu” làm tiết... Tức là lây cái khí của Tam âm, Tam dương làm tiết độ; "lấy số "năm" làm chế" tức là lấy cái bản vị của năm hành làm chế độ. "Chu thiên khí" tức là: Tý thuộc Thiếu ám, quân hỏa tư thiên; Sửu thuộc Thái âm, thâp Thả tư thiên v.v... Cứ sáu "cơ" là dãy đủ (bị) một vòng của Tam âm, Tam dương. "Chung địa kỷ tức là; Giáp chủ Thỏ vận, Át chủ Kim vận, Bính chủ Thủy vận v.v,.. Cử năm là một chu của năm vận. Quân hỏa được sáng tỏ ở trời, tướng hỏa được yên ngôi ở đất... vì: Đất lấy "nhất hỏa" mà thành được năm hảnh, trời lấy "Tam hỏa" mà thành được sáu khi. Ngọc Sư nói: Mười hai chỉ của đất, trên ứng với khí Tư thiên; mười Can của trời, dưới hợp với năm hành của đit, $3 Mười lãm ngảy là một khí; năm vận, sáu khí cùng hợp để chủ một năm. cộng tắt cả 24 khí. Vậy 720 khí là một kỷ. "Kỹ" là một tiểu hội. Bởi lấy “năm sáu" làm ba mươi, mà "sáu năm" cũng là ba mươi, nên lẫy 30 làm một "hội", Từ Giáp Tý mà cuỗi cùng ở Quý Hợi, cộng 60 năm là một “chu. Vậy thái quá hay bất cập, do đó có thế biết được.

Chương sáu mươi bảy · Ngũ Vận Hành Đại Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Âm dương ở trong con người, sinh ra bởi số "5", về khí thì có "3". Do "ba” mà thành trời, đo "ba" mà thành đất, do "ba“ mà thành người. Ba nhân với ba thành chín, chín chĩa làm chín "rã", chín "rã" hợp với chín Tàng để Ứng VỚI cải tiết "sáu, sáu" của trời. Đó là âm dương của trời, với trời đất cùng hợp... Mà cái số "hợp" đỏ có thê đếm được. Lấy "hình tượng đề ví... Tức như ở tiết dưới nói: Đan thiên, Kiền thiên v.v...
2. Đây nói về sự hóa vận của năm hành, bất đầu phát sinh từ thiên tượng ở năm phương. Đan, sắc xích, là khí của hỏa. Ngưu, Nữ ở "độ" quý; qua Mậu phận thuộc Ngưu, Nữ. Do đó. Mậu với Quý hợp mà hóa Hỏa. Kiền sắc vàng. là khí của đất. Tâm, Vỹ ở độ Giáp; qua Kỷ phận thuộc Tâm, Vỹ... Do đó, Giáp với Ký hợp mà hóa Thổ. Thương, sắc xanh, là khí của Mộc; Nguy, Thất ở độ Nhâm, Liễu. Quỷ qua độ Định... Do đó, Dinh với Nhâm hợp mà hóa Mộc. Tố sắc, trắng là khí của Kim; Can Đê ở độ Ất, Mão Tất ở độ Canh... Do đó Ất Canh hợp mà hóa Kim. Huyễn, sắc đen, là khí của thủy, Trương, Dực ở độ Bính; Lân, VỊ ở độ tần... Do đó, Bính, Tân hợp mà hóa Thủy; Mậu, Kỷ ở trung cung, là cửa ngõ của trời đất. Đông áp kinh nói: Sáu Mậu là Thiên môn, sáu Ky là Địa hộ, ờ về địa phận các sao Khuê, Bích, Giác, Chân. Khuê, Bích ở phương Càn, Giác, Chân ở phương Tốn. Đó là sự bắt đầu của năm khí hóa ra năm hành... Đạo của trời đất rất huyền điệu, ta nên suy xét. Ngọc Sư nói: Nhận ở trời, qua một lân khí sắc mơ màng ân hiện, nên ta chỉ trồng thấy những sắc: đan, kiên, thương, tố, huyền... Đến ờ đất thì đã thành ra cái hình của năm hành, nên mới thấy rõ là: thanh, hoàng,. xích, bạch, hắc...
3. Ở dây, lại nói về sự trên, dưới, tả, hữu của sáu khí. Tư thiên ở trên, Tại toàn ở dưới, muôn vật hóa sinh ở khoảng giữa, nên trời đất mới là "trên dưới của muôn vật". Tá hữu tức là "gián khỉ", gián khí để "ký bộ" (ghi từng bộ), nên là đường lối của âm dương. Từ Chân Công nói: "Ngũ với lục cùng hợp lại mới thành một năm. Nên ở trong thiên Muốn ván lại bản cả lục khí. Đây nói về Tư thiên, Tại toàn ở trên dưới. Như năm Tý, Ngọ, Thiếu ầm ở trên thì Dương minh ở dưới. Năm Sửu, VỊ (MùU, Thái âm ở trên thì Thái dương ở dưới, Năm Dần, Thân, Thiếu dương ở trên thì Quyết âm ở dưới. Năm Mão, Dậu, Dương minh ở trên thì Thiếu âm ở dưới. Năm Thìn, Tuất, Thái dương ở trên thị Thái âm ở dưới. Năm Ty, Hợi, Quyết ầm ở trên thì Thiếu dương ở dưới. Đó là sự trên dưới của Tam âm, Tam dương.
4. Đây nói về sự phân biệt tả hữu: Đông là tả, Tây là hữu. Như thấy Quyết âm ở trên, thì Thiểu âm ở bên tả, Thái dương ở bên hữu; thấy Thiếu âm ở trên, thì hát âm ở bên tả, Quyết âm ở bên hữu; thấy Thai âm ở trên, thì Thiếu dương ở bên tả, Thiếu âm ở bên hữu; thấy Thiếu dương ở trên, thì Dương minh ở bên tả. Thái âm ở bền hữu; thấy Dương minh ở trên, thì Thải dương ở bên tả, Thiểu dương ở bên hữu; thấy Thái dương ở trên, thì Quyết am ở bên tả, Dương minh ở bên hữu. Sỡ đi có sự nhận xét như trên đây, vì để đỗ tượng ngoành mặt về phương Nam. còn mình thì hướng về phương Bắc để xem. Do dó để nhận trên dưới và tả hữu, cũng vì thế, nên trên mới nói Đông là tả, Tây là hữu v.v... ®) Đây nói về phân biệt tà hữu ở dưới. Như năm Ty, Hợi, Quyết âm ở trên thì Thiếu dương ở dưới, mà Dương minh thì ở tả của Thiếu dương, Thái âm thì ở hữu của Thiếu dương v.v... Kim Tây Minh nói: Phàm tả hay hữu của trên với dưới đều lấy Đông làm tả, Tây làm hữu, cho nên "điện Nam, diện Bắc" để xem. Nếu chỉ “Nam điện" đề xem, như khí ở dưới mà "tả hành" thì khí ở trên sẽ "hữu chuyển"... Cho nên dưới đây có nói: "Ở trên thì hữu hành, ở dưới thì tâ hành. “Tương lâm”: là nói về sáu khí đưa tới (đi đến, xen lên, xen vào. Dây, tông kết tiết trên, nói về: cái khí Tư thiên, Tại toàn, thì trên dưới cùng gặp nhau; mà cái khí của tả hữu "gián khí", thì do bốn mùa để "gia lâm. Như cái khí của Thải đương hàn thủy, “gia lâm" về nữa năm trước, thì cái khí thử nhiệt của Thiếu âm, Thiếu dương, sẽ "gia lâm" về nửa năm sau, chị nói hai khí hàn thử, mà tất cả sáu khí đều có thể suy ra biết được.
5. Đây nói về sáu khí gia lâm, cùng với sáu khi chủ về mùa, có khi tương đắc và có khi không tương đắc. Tương đắc như: Cái khí của Thiếu âm quân hỏa, với cái khí của Thiếu dương tướng hỏa cùng hợp, đó là quân thần tương đắc, vì quân vị ở trên mà thần vị ở dưới, Vậy, quân hỏa “gia lâm" lên trên tướng hỏa là dúng nếu tướng hỏa lại "lấn lên”, lên trên quân hỏa, thế là Dương khí sụt xuống. “Thượng” không giữ được đúng địa vị nữa. Sự thuận nghịch của sáu khí, sinh ra bệnh hay không sinh bệnh, cũng theo một tỉ lệ như vậy.
6. Động, tĩnh là cái đạo của trời đất, ở trên thì Tư thiên, ở dưới thì nhiễu địa. Như năm Tý, Thiếu âm ở trên, thi Dương minh sẽ ở dưới. Chu thiên 365 ngày, thì ở phần trên hữu hành từ Thái âm, mà ơ dưới thì tả hành từ Thải dương. Trên, dưới, tả, hữu, vừa chủ sáu năm Tư thiên, còn thừa Ngọ. Vị (Mùi). Thân, Dậu, Tuất, Hợi sáu năm nữa, lại "hoàn chuyên" mà "phục hồi”. Tiết trên nói về điện Nam, điện Bắc... Đều lấy tả ở Đông mà hữu ở Tây. Đây lấy đồ tượng không chia Nam, Bắc để xem. thì ở dưới đều tà hành, mà ở trên đều hữu hành. Trời đất động tĩnh, là nói về cái khí Tư thiên, Tại toàn, "nhiễu địa (vòng quanh trời đất) để hoán chuyên, "Ngũ hành thiên phục”, là nói: Năm vận cùng nối nhau, hết chu rồi lại bắt đầu. la Đây nói về đất ở trong bảu trời, bầu trời bọc ở ngoài trời đất, Vì thể nên thiên khí "hữu toàn" ở trên. mà địa khí tả chuyên ở dưới, Cóng dụng của sự biến hóa, tức là nói về sự vận động của âm dương. Thất diệu là nhật, nguyệt và ngũ tỉnh, “Tinh” tức là "tỉnh thủy" do Thiên ất sinh ra. “Sự động của hình với tính..." tức là nói: Cái khí Tại toàn ở dưới đất toàn chuyền, cũng như gốc rễ không động mà cảnh lá động dao, nhưng căn khí lại cùng với cành lá cùng thông. Vậy ngửa trông thiên tượng thấy nhật nguyệt và ngũ tỉnh "nhiễu địa" đề "hữu toàn", thì đạo dù sâu xa, cũng có thê biết.
7. Đây nói: Đất ở trong khoảng thái hư, không phải nương tựa vào đâu, chỉ đo đại khí "mang" lên đây mà thôi.
8. Theo Thiên văn chí về Hỗn thiên nghỉ giải về trời đất, có chép: "Hinh trạng của giời tựa như trứng chìm. Đất ở bên trong, trời bọc bên ngoài cũng như lòng trăng trứng bao bọc lấy lòng đỏ ở trong. Vì tròn như viên đạn, nên gọi là "hồn thiên". Vậy, một nửa trời treo ở trên đất, một nửa ằ trời bọc phía dưới đất. Cái nửa bầu trời ở phía trên đất mà ta trông thấy đó, có 182 độ và hơn nửa độ; còn ở dưới đất cũng vậy. Bắc cực nhoi lên trên 3 độ; Nam cực chìm xuống phía dưới đất cũng 36 độ v.v...”. Xem đó thì thuyết của Hôn thiên, cũng thoát thai từ Tổ vấn mà ra.
9. Đây nói về sáu khí “du hành" ở khoảng trời, đất trên dưới. Phong, hản, thử. thấp, táo, hỏa, đó là cái khí vô hình ở trời. "Can, chưng, động, nhuận, kiên, thân", đó là cái triệu chứng bảy ra trên đất. Vĩ bâu trời bọc ở ngoải trái đất, vì vậy ở trên Tư thiên, ở dưới Tại toàn và ở trong trái đất, ngoài tám cõi, trong sáu hợp, không đâu là không đến. Hàn thủy ớ dưới, mà phong do trong “địa thùy” sinh ra, nên mới nói: "Phong hàn ở dưới". Táo là cái khí của Càn kim, nhiệt là cái Hỏa của Thái dương, cho nên nói "táo nhiệt ở trên”. Thổ, địa vị ở trung ương, cho nên nói "thấp, khí ở giữa". Hỏa là Nguyên dương ở trong Thái cực, tức là Dương khí của trời, cho nên du hành ở khoảng trên dưới. Dịch nói: “Nhật nguyệt vận hành, một hàn một thứ”. Do sự "vãng lai của hai khí hản thử, khiến sáu thứ khí kia đều lọt vào trong đất, làm cho cái đất hữu hình, tiếp thụ cái hư khí vô hình để hỏa sinh ra muôn vật.
10. Đây tổng két lại tiết trên nói sáu thứ khí đu hành vào trong đất.
11. "Khí của trời đất”, tức là nói về năm vận và sáu khí, "thăng, phục” là nói về "râm thăng", và "uất phục". Đây nói: Do sự biễn của "khí, vận" khiến dân phát sinh bệnh tật, không thể dùng phép “chân, hậu" mà có thể biết được. Bởi năm, có sáu khí Tư thiên, có năm vận chủ tuế, lại có sự “Gia lâm" của gián khí, và chủ khí của bốn mùa. Con người sống trong khoảng “khí giao” của trời đất. hễ gặp một khí không hòa, sẽ pây nên tật bệnh. Vậy cái khí của trời đất và bốn mùa gây nên tật bệnh đó, không thể dùng phép chân mạch mà phân biệt được hòa hay không hòa.
12. Bình Mạch Thiên nói: "Mắc bệnh phục khí, phải lấy ý để hậu (nghe); giờ ở trong tháng; "phục" (ân nấp) có phục khí; nhưng nếu trước cũng có phục khí, thời hãy chân mạch”... Bởi cái khí của trời đất, một khí "râm thắng", thời cái khí "sở bất thắng" sẽ bị uất phục. Người cảm nhiễm phải nó mà gây nên bệnh, cái khí đó cũng phục ở trong mà không hình ra mạch, chỉ có thể dùng ý đề "hậu". Hậu ở trong tháng này, có thứ khí nảo bát hòa, thời sẽ biết được người mắc bệnh là do phục khí ấy. Nếu do phục có "uất khí" mà nó lại phát ra khiến người mắc bệnh, thì mới hiện ra mạch. Cho nên trên nói: "Ví phỏng trước có phục khí, sẽ nền xem mạch". Về chứng nói trên đây, so với các chứng do cảm phải phong, hàn, thử, thấp... mà sinh bệnh không giống nhau.
13. gián khí" tức là nói về sự "gia lâm" của sáu khí. Vì ở trên có tả hữu, dưới cũng có tả hữu, mà xen ở vào khoảng đó cộng có sáu khí, nên gọi là "gián khí" (cái khí đi xen vào). Nó, cứ hãng năm, gia lâm vào trong bốn mùa, đều "chủ" 60 ngày, nên mới nói: "Gián khí để kỷ bộ”, bộ: sáu mươi ngày linh 87 khắc rưỡi là một bộ. Lục Vị chỉ luận nói: "Ồ trên Thiên khu, Thiên khí làm chủ, ở dưới Thiên khu, Địa khí làm chủ...". Lại nói: "Gia" ấy là địa khí, "trung" ấy là thiên khí. Bởi do cái khí ở dưới tả chuyển, cải khí ở trên hữu toàn. Về mùa đông làm chủ 60 ngày để cho trọn một năm. Cho nên nói: “Theo cái khí ở trên ở dưới nó ở nơi nào, đề dự kỳ sự toàn chuyên tà hay hữu. Tỷ như: năm Tý, Thiếu âm ở trên, thì Dương mỉnh sẽ ở dưới; Thiếu âm ở trên, thì Quyết âm ở tả mà Thái âm ở hữu. Dương minh sẽ ở dưới thì Thái dương ở tả mà Thiếu dương ở hữu. Bởi do đất tả chuyên mà làm chủ về sơ khí. Cho nên lấy Thái dương làm chủ về tháng giêng, ngày Sóc, giờ Dàn, khắc thứ nhất làm bát đầu, thứ đến Quyết âm, thứ đến Thiếu âm, để tư (coi) cái khí của trời. Hết ba khí đó để làm chủ về nửa năm về trước. Thứ đến Thái âm, đến Thiếu dương, đến Dương minh... Lấy cái khi Tại toàn, làm trọn sáu khí và chủ về nửa năm về sau. Dều gia lâm 60 ngày đề cho hết một năm. Sáu khí hoàn chuyền đều như vậy. Từ Niên nói: Cái khí Tư thiên bắt đầu từ đất mà cuối cùng ở trời; cái khí Tại toản bắt đầu từ trời mà cuối cùng ở đất. Đó là sự thăng giảng và vượng tướng của trời đất.
14. "Gián khí" tức là cái khách khí gia lâm; mà ở trong một năm, lại còn có sáu khí chủ thời. Như chủ theo với khách thì hòa, chủ trái với khách thì sẽ sinh bệnh. Như năm Tý, Ngọ, cải khí, lúc bắt đầu, thuộc về Thái dương hàn thủy gia lâm, chú khí là Quyết âm phong mộc, nếu hàn thắng được phong là "tùng" (thuận, theo), phong thắng được hàn là nghịch... Cho nên Kính nói: "Chủ thăng nghịch, khách thẳng tùng...". Sáu khí đều như vậy.
15. "Không đúng với địa vị..." Tức như ở trên: "lẫy ở dưới mà làm ở trên” v.v...
16. Như “sơ chỉ khí" thuộc Thái dương hàn thủy gia lâm mà lại nhiệt, "tam chỉ khí" thuộc Thiếu âm quân hỏa gia lâm mà lại hàn... Cái khí của "bán vị" thay đổi lẫn lộn như vậy, đó là sự trái ngược của khí. Nên mới phát __ sinh tật bệnh. Sáu khí đều như vậy.
17. “Thất thủ..." Tức là bỏ mất cái vị cần phải giữ của mình. Như năm Sưu, Ty, Thái âm Tư thiên, thì cái khách khí "sơ” sẽ chủ khí, lại kiêm chủ cả Quyết âm phong mộc. Vậy mà cái khí "thanh túc" nó thừa cái "sở bất thắng“ để lắn hiếp, thế là Kim bị thất thủ cái bản vị của mình rồi. Đến cái khí về số "ngũ" thuộc về Dương minh thu Kim chủ khí, mà bản vị lại hư, cát "tử khí" (khí của con) của phong mộc phục thù, hỏa nhiệt hun lên Kim, thì chứng hận sẽ rất nguy. Vậy câu nói: "Võ phản thụ tà”, chính là nghĩa đó. Ngọc Sư nói: Kim không bỏ mất bản vị, thì Kim khí không hư. Kim khí không hư, thì sẽ có cái thủy khí do nó sinh ra để chế hỏa... Nếu “thất thủ thì cả hai mẹ con đều hư, nên mới lả bệnh nguy.
18. Những năm thuộc về Nam chính, Bắc chính, có chía ra "Thến không ứng" và "Xích không ứng". Nếu nên không ứng mà lại ứng, thế là "xích, thốn tương phản.
19. Những năm thuộc về Nam chính, Bắc chính, có sự "bất ứng của tả, hữu, Xích, Thôn. Bởi tả là dương, hữu là âm, Thến là dương, Xích là âm... Nếu âm dương đều cùng ứng, sẽ chết.
20. Đây nói tổng kết về sự gia lâm của sáu khí. Trước lập lấy cái năm chủ khí, đề suy biết cái khí Tư thiên, Tại toàn, thì cái gián khí nó ứng hiện ở tả hữu, hoặc thuận, hoặc nghịch thế nào, đều có thể biết và quyết đoán được là chết hay sống.
21. Năm phương sinh ra năm khí của trời; năm khí sinh ra năm hành của đất. Năm hành lại sinh ra năm VỊ; đo năm VỊ mà sinh ra năm Tàng, Năm Tàng lại sinh ra năm thẻ tương hợp ở bên ngoài... Xem đó thì biết con người nhờ trời đát và "khí, vị" của năm phương mà sinh ra.
22. Đây nói về sự biến hóa khôn lường của âm dương nó vận hành ở khoảng trời, đất và người. Làm “huyền”, làm "đạo", làm "hóa", làm cái năm hành có hình, và năm thê, năm Tàng... Đèu là sự Thần minh diệu dụng không thể cùng cực. Nhu (mềm) là cái khí của phong mộc.
23. *Tịnh" ở đây là nói về cái tính của năm hành. Đức, chính, biến v.v... đều là hình dung cái sự phát triển và công năng của phong mộc. Trời có năm hành, ngự "năm Vị" để sinh ra hàn, thử, táo, thấp, phong: người có năm Tàng hóa năm khí để sinh ra hỷ, nộ, ưu, tư, khủng. Vậy là người nhờ năm Vị, năm khí đề sinh, thể mà lại bị thương bởi năm khí, năm chí, cũng như nước có thê chớ được thuyên, mà lại có khi làm đăm thuyền vậy. Phàm những chữ: "Vinh", "tán", "tuyền phát”, "tôi lạp” v.V... Đều do chữ phong mộc ở trên mà dùng đề hình dung cho có vẻ mầu mỡ linh động. Đó là một thê tài riêng của Hán văn.
24. Án: Ở mùa xuân thì nói: "Phong làm thương Can", ở mùa hạ thì nói: "nhiệt làm thương khí", ờ Trường hạ thì nói: "Thấp làm thương nhục", ở mùa đồng thì nói: "Hàn làm thương huyết", đó là nói cái bản khí của bỗn mùa tự thương. Riêng ở mùa thu thì nói: "Nhiệt làm thương bì mao..." Đó là bị cái khí sở thắng nó làm thương. Đó là có ý nói: Năm Tàng có khi bị thương do bản khí của bốn mùa, nhưng cũng có khi bị thương đo cái khí "sở thắng, đem cái sự không giống của một Tàng nêu ra, có thể suy ra cả năm Tàng. Ngọc Sư nói: Thu nỗi theo cái khí nóng của mùa hạ, biển viêm thước làm thanh lương (mát mẻ). Nếu cải khí viêm nhiệt vẫn chưa hết, thì sẽ bị nó làm hạt mà sinh bệnh.

Thiên 68–71 · Lục Vị Chỉ Đạ Luận Thiên → Ngũ Thường Chính Đại Luận Thiên

Chương sáu mươi tám · Lục Vị Chỉ Đạ Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. “Lục lục” tức là Tam âm, Tam dương của Tư thiên, "thượng hợp (hợp lên trên) với sáu khí của trời. "Trên dưới có ngôi”, tức như: Thiếu âm ở trên thì Dương minh ở dưới, Thái âm ở trên thì Thái dương ở dưới, Thiểu dương ở trên thì Quyết âm ở dưới. Quyết âm ở trên thì Thiếu dương ở dưới: Thải đương ở trên thì Thái ãm ờ dưới; Dương minh ở trên thì Thiếu âm ở dưới... Sảu "cơ” hoán chuyên, mà đều có cải định vị trên dưới. "Tả hữu có ký", như: Thiếu âm ở trên thì Quyết âm ở tả, Thái âm ở hữu; Thái âm ở trên thì Thiếu âm ở tả, Thiểu dương ở hữu; Thiếu dương ở trên thì Thái âm ở tà, Thái dương ở trên thì Dương minh ở tá, Quyết âm ở hữu; Quyết âm ở trên thì Thái dương ở tả, Thiểu âm ở hữu... Đều theo cái khí ở trên, mà tả hữu đều có định kỷ. Cho nên: Thiểu dương ở hữu thì Dương mỉnh chủ trị; Dương minh ở hữu, thì Thải âm chủ trị v.v... Bởi do âm dương ở hữu VỊ, chuyển thiên ở trên để chủ về Tàng. "Khí của tiêu" tức là cái khí ta thấy ở phản trên. Ví Thiên khí hữu toàn, nên ta nam diện đề xem và nhận định sự tuần tự, hoàn chuyên đó.
2. ) Đây nói Tam âm, Tam dương có sự "hóa" của sáu khi, có "bản, tiêu đo trên dưới, lại có "tiêu, bản” do "trung kiên”. Phong, hàn, thư, thấp, táo, hỏa... là âm dương của trời. Tam âm, Tam dương "thượng phụng” nó. Cho nên lấy khi trời làm bản mà ở trên, mà lây cái khí của Tam âm, Tam dương là tiều mà thấy ở dưới. Đây nói 6 khí của Tam âm, Tam dương dù trên dưới củng ứng. mà cái "danh" thì không phong nhau. Thiếu âm. tiêu là âm mà bản là nhiệt, Thái dương tiêu là dương mà bản là hàn, đó là "tiêu, bản” không giống nhau. Thiếu âm, Thái dương theo bản lại theo tiểu: Thái âm, Thiếu dương theo bản; Dương minh, Quyết ãm không theo tiêu, bản, mà theo ở Trung, Cho nên cũng có khi theo bản mà nên, có khi theo tiêu mà nên, lại có Khi theo tiêu. bản mà nên. Đó là "khí ứng khắc tượng.
3. Đây nói về sự Chủ tuế của Tam âm. Tam dương, đều có thái quá và bất cập khác nhau. "Nên đến mà đến...". Đó là cái năm bình khí. không có thải quá và bất cập, khí của bốn mùa, đúng kỳ mà đến, đỏ tức là nhờ ở sự hòa bình của khí. Nếu mùa xuân nên ôn mà còn hàn, mùa hạ nên nhiệt mà còn ôn... Dó là nền đến mà không đến, tức là "lai khí" bất cập. Nếu chưa đến mùa xuân mà đã ôn, chưa đến mùa hạ mà đã nhiệt, đó là chưa nên đến mà đến, tức là "lai khí" hữu dư.
4. Về cái năm bắt cập, nên đến mà Không đến; vẻ cái năm hữu dư, nên chưa đến mà đã đến... Như thể là "đúng", la thuận. Nếu cái năm bất cập, lại chưa nên đến mà đã đến; cái năm hữu dư, lại nên đến mà không đến. Như thể là trái, là nghịch.
5. loại sinh ra biết là đúng...". Như cái năm Quyết âm Tư thiên, loái mao trùng thì tĩnh, loài vũ trùng thì đực (sinh nở); năm Thiếu âm Tư thiên, cỏ cây sớm tốt; năm Thái âm Tư thiên, muôn vật đều tốt (vinh)... Đó là các loài sinh vật đúng với các tiết hậu tư thiên. "Xét ở khí mạch biết là đúng...”. Như Thái âm Tư thiên, hàn khắp thái hư, Dương khí không phát triển; Dương minh Tư thiên, Dương khí chuyền lệnh, nóng bức khắp nơi; Thái âm Tư thiên, Ám khí chuyên chính, Dương khí rút lui...: Lại như: Quyết Âm khí đến, mạch ứng ra huyền; Thiếu Âm khí đến, mạch ứng ra câu; Thái âm khí đến, mạch ứng ra trằm; Thiếu dương khí đến, mạch đại mà phủ; Dương minh khí đến, mạch đoản mà sắc; Thái dương khí đến, mạch đại mà trường v.v... Đều là sự “đúng” của khí và mạch.
6. Giải thêm về Tiêu bản và Trung kiến. Phảm hỏa, táo, phong, hàn, nhiệt, thấp v.v... là cái khí chủ trị, đều bảo là cái "bản" của 6 khí. Còn cái khí "trung kiến", nó lại là "trung khí" ở trong 6 khí. Gồm cả cái "tiêu" của khí trên kia mà nói, thì bản ở trên, tiểu ở dưới, trung khí ở vào khoảng giữa của Tiêu, bàn. Cho nên nói: "Ở dưới bản, là sự "kiến" của trung: ở dưới sự "kiến", là tiêu của khi, Về "trung khí", ở dương đều có, cũng như chồng vợ phối hợp. cũng siữ gìn lẫn nhau. Mà Tàng Phủ và kinh mạch ở con người, cũng đều tương ứng như vậy. Cho nên bản tiêu của kinh Thiếu dương, mà "trung kiến" là Quyết âm; bản tiêu của kinh Quyết âm mà "trung kiến" là Thiếu dương, đều "lẫn" đo "trung khí" để cùng giữ gìn nhau, vậy thì Dờm, Tam tiêu ở Thiếu dương kinh, cũng "lạc với Can và Tâm bào; mà Can, Tâm bảo ở Quyết âm kinh cũng "lạc" với Đởm và Tam tiêu để lẫn cùng giao thông với nhau. Bản, Tiêu của Dương minh mà "trung kiến" là Thái âm; bản tiêu của Thái âm mà trung kiến là Dương mỉnh. Đều lẫn do "trung khí để cùng giữ gìn nhau. Vậy thì Vị và Đại trường ở Dương minh cũng "lạc với Tỳ và Phế; mà Tỳ Phế ở Thái âm kinh "lạc" với Vị và Đại trường để cùng giao thông với nhau. Bản tiêu của Thái dương mà trung kiến là Thiếu âm; bản tiêu của Thiếu âm mà trung kiến là Thái dương, đều "lẫn" do trung khí để cùng giữ gìn nhau. Vậy thì Bàng quang, Tiểu trường ở Thái dương kinh cũng “lạc” Tâm với Thận; Thận với Tâm ở Thiếu âm kinh cũng "lạc Bằng quang và Tiểu trường... để cùng giao thông với nhau. "Bản tiểu không giống. khí ứng khác tượng..." Tức là hai khí của Thái dương và Thiếu âm. Vì: Ở trên Thái dương, hàn khí chủ trị, thế là tiêu đương mà bản hàn không giống nhau: Ở trên Thiểu ãm nhiệt khí chủ trị, thế là tiêu âm, bản nhiệt không giống nhau...
7. “Khí vị", là nói về cái bộ Vị chủ trị của 6 khí. Hiển mình (nghĩa đen là tô sáng, hình dung từ) tức là Dân, Dần tiết hậu Lập xuân, tức là "sơ chi khí (Cái khí băt đâu của Một năm, cùng của sảu kinh). Bên hữu Hiển minh, là Vị của quân Hỏa, tức là “nhị chỉ khí”. Lui lại một bộ, tức là do bên hữu mà lui chuyên. Bên hữu quân hỏa, là vị của Thiếu dương tướng Hỏa, chủ về "tam chi khí”. Lại đi một bộ, tức là đời sang một Vị, thuộc Thải âm thấp Thổ chủ về "tứ chỉ khí". Lại đi một bộ, thuộc Dương minh táo Kim, chủ về "ngũ chỉ khí". Lại đi một bộ, thuộc Thái dương hản thủy, chủ về "lục chỉ khí". Lại đi một bộ, thuộc về Quyết âm phong mộc, chủ về "sơ chỉ khí". Lại đi một bộ, thuộc về Thiếu âm quân hỏa làm chủ, thế là đã "chu" mà lại bắt đầu.
8. Tiết trên, nói về 6 khi tương sinh để chủ thời; tiết này nói về 6 khí "thừa chế" để sinh hỏa. Bởi ở trong năm hành có "sinh", có "hóa", có "chế, có "khắc". Nếu không có "thừa chế” mà “cang cực” (găng quá) thì làm hại, có "chế khắc" thì sẽ có sinh hóa. Âm tỉnh tức là tỉnh thủy do Thiên ất sinh ra. Tỷ như, ở dưới bản vị là Dương mính táo Kim, Thái dương hân thủy. Do cái khí của mẹ con để thừa theo. Nếu khí của mẹ "chế" lại, thì khí của con sẽ sinh hóa ra Mộc. Lại như ở dưới Kim vị là hai thử Hỏa quân, tưởng và Thái âm thấp Thổ. Do cái khí của mẹ con đề thừa theo; khí của mẹ khặc lại, thì khí của con sẽ sinh hóa ra Kim. Ở dưới Thỏ vị là Quyết âm phong mộc, và hai Hỏa quân, tướng. Do cái khí của mẹ con đề thừa theo Mộc, chế sang Thô thì Hỏa khí sẽ sinh hóa. Còn các khí kỉa cũng vậy. Đó là "chế thời sinh hóa". Lại như: Hỏa Cang mà không có thủy đề thừa theo, thì lửa nóng nung Kim, mà cải "nguồn sinh của Thủy sẽ bị tuyệt". Không có Thủy để chế Hòa, thì Hỏa lại càng Cang. Lại như, Thủy cang mà không có Thô đề thừa theo. thì Thủy tràn, Hỏa tắt, mà cái mẫu khí của Thổ sẽ bị diệt. Không có Thô để chế Thủy, thị Thủy lại càng Cang... Vì vậy, “cang" là "tặc hại" của năm hành. Nếu bị hại thì bao cái khí “sinh, hóa, thừa, chế" sẽ đều bại loạn, mà sẽ gây nên bệnh nhớn. "Ngoài bày thịnh suy", tức là nói: Ở bẻn ngoài phô bày cái khí chủ tuế, có thịnh có suy; nếu cái khí chủ tuế với cái khí chủ thời, đều cùng Cang cực, thì lại càng bại nhiều.
9. “hông đúng với vị" là nói: Khí lại hữu dư thì chế cái "kỷ sở thắng, mà "võ" cái mình "sở bất thắng". Đó là tuế khí thịnh. Nếu khí lại bất cập, thì cải minh "sở bất thắng”, sẽ "võ" mà lấn lên; mà cái "kỷ sở thẳng" sẽ khinh mà "võ" lại, Đó là tuế khí SUy, Nếu “hư" dễu không giữ bản vị mà cứ "thừa, võ" lấn nhau, thì tà tích sẽ sinh ra ở bên trong. Đúng với Vị là cái năm bình khí, không có sự "thừa. võ" do thái quá và bát cập, mà đều đứng với bàn vị đó là "chính" của khí, Nếu "tả" thì biến nhiều, mà "chính" thì biến it.
10. Mão, tức Dinh Mão; Ngọ, tức Mậu Ngọ; Tứ quý tức Giáp Thìn, Giáp Tuất, Kỷ Sửu, Kỷ Vị; Dậu tức Át Dậu; Tý tức Bính Tý. Lấy sự hóa vận của thiên Can cùng với sự chủ tuế của địa chỉ cùng hợp, nên gọi là Tuế hội. Tức là năm binh khí. Nếu không phái là năm Tuế hội, thì sẽ có sự thái quá bắt cập cùng "thừa” nhau. Thế là không đúng vị.
11. É “Trên thấy", là nói về cái khí Tư thiên thấy ở trên tuế vận. Về năm Thổ vận, trẻn thầy Thái âm, tức là hai năm Kỷ Sửu và Kỷ VỊ; về năm Hỏa vận, trên thầy Thiếu dương, tức là hai năm Mậu Dân và Mậu Thân; lại trên thầy Thiếu âm, là hai năm Mậu Ty, Mậu Ngọ; về năm Kim vận, trên thấy Dương minh, tức là hai năm Ất Mão và Át Dậu; về năm Mộc vận, trên thấy Quyết âm, tức là hai năm Đinh Ty và Đính Hợi; về năm Thủy vận, trên thấy Thái dương, tức là hai năm Bính Thìn và Bính Tuất. Dỏ lả cái khí Tư thiên với cải khí năm vận cùng hợp nhau. nên gọi Thiên phù (chữ phù là cái đấu, cái Ấn, có nghĩa bóng là hợp nhau. in như nhau. Ta có thành ngữ: phù hợp.
12. Như Thiên phù với Tuế hội cùng họp, thì gọi là Thái ất Thiên phù. Đỏ là bốn năm Mậu Ngọ, Ký Sửu, Ký VỊ, Át Dậu... Do cái khí của Tư thiên, cái khí của ngũ vận, và cái khí của chủ tuế tương hợp, nền cũng gọi là tam hợp.
13. Vương Băng nói: Chấp pháp cũng như tế tưởng, hành lệnh cũng như Phương Bá, quý nhân cũng như quân vương (đây dêu là hình dụng về công năng.
14. Vương Băng nói: Vị chấp pháp là chuẩn thăng của các quan chức, vậy mà lại làm sự càn bậy, nên bệnh phát sinh chóng mà nguy; Phương bá tuy to nhưng không có cái quyền chấp pháp, nên không chóng bị hại, mà dù mắc bệnh cũng còn "tự trì" được; Quy nhân thì không có cái nghĩa bị lăng phạm. nên nếu mắc bệnh thì bạo từ.
15. Địa lý ứng với sáu tiết, đó lâ do ở 6 khí chủ thời, là một cái Vị không hệ thay đỏi. Nhưng lại còn có 6 khí "gia lâm", theo Tư thiên, Tại toàn để hoàn chuyển về sáu "cơ". Cho nên mới nói đến sự "thay đổi của Vị”. Tỷ như: Thiểu âm quãn hỏa, gia lâm lên trên Thiếu âm tướng Hỏa, thế là quân ở vào Vị của thân, thì thuận. Nếu Thiếu dương tướng Hỏa, gia lâm lên trên Thiến âm quân Hỏa, thế là thần ở vào VỊ của quân, thì nghịch. Đó là sự thuận nghịch của hai Hỏa. Theo đó mà suy ra, thì bốn khí kia cũng có cái sự phân biệt là mẹ, con. Nếu mẹ ở trên con thì thuận, con ở trên mẹ là nghịch. Cũng cùng một nghĩa.
16. Đây nói về sự gia lâm của 6 khí. Vì mỗi một khí đều chủ 60 ngây linh 87 khắc rưỡi. Cho nên là "60 độ mà có lẻ". Tính trong bốn năm, cộng được 24 bộ, mà mỗi bộ "khí doanh" 7 khắc rưỡi. Vậy "tích, doanh” (chứa đày, đủ) 200 khắc. Lẫy 2000 khắc, chia vào khí của bốn năm, "đoanh" 10 khắc, đo đó mới thừa một ngày.
17. Đây nói về 6 khí gia lâm, cùng với cái khí chủ thời tương ứng, mà đều có sự không giông nhau. Về năm hành, như: Quyết âm phong Mộc, chủ về sơ khí; quân hỏa, tướng hỏa chủ về nhị khi, tam khí; Thái âm thấp Thổ, chủ về tứ khí; Dương minh táo Kim chủ vẻ ngũ khí; Thái dương hản Thủy, chủ về lục khí... Đó là năm hành chủ thời, giữ cái địa vị nhất định mà không hề thay đổi. Nếu cái sảu khí gia lâm ứng với năm hành chủ thời, thì lại thay đổi không giống nhau nữa, “Vị có chưng thủy", là nói về sáu khí chủ thời, bắt đầu từ Quyết âm, cuỗi cùng là Thái dương, có cái bản vị nhất định. "Khí có sơ, trung”, là nói về sáu khí gia lâm, bắt đầu đo "sơ khí" của đất, mà cuối cùng là trung khí của trời. "Trên dưới không giống nhau", là nói về: khách khí gia lâm ở trên, chủ khí làm chủ ờ dưới, sự tương ứng đều phong nhau, nên về sự tìm xét cũng phải khác.
18. Thiên số (tức số của trời), lấy cái số ngày của một năm, ứng với chu thiên 365 độ và một phần tư của độ. Cái “sơ chỉ khí" bắt đầu từ tháng Dần (giêng), ngày sóc, bất đầu giờ Tý, thủy hạ một khắc, đến cuối cùng là 6 ngày linh 87 khắc rười. Hết sáu khí, cộng được 360 ngày, lĩnh 526 khắc. Vậy là 365 ngày linh 25 khắc. Đó là sáu khí bắt đầu (tức sơ lục), ứng theo khí của trời.
19. Năm Át Sửu, "sơ chỉ khí", bắt đầu từ năm Giáp Tý ngày thứ 26, linh 26 khắc, cuối cùng ở 12 khắc rưỡi thuộc ngày thứ 61. Tính được 6 ngày linh 81 khắc rưỡi. Sáu khí cộng tính 365 ngày linh 25 khắc. Đó tức là "khí thứ hai ở trong sáu khí", để ứng với số của trời. Năm Bính Dần, "sơ chí khí", bắt đầu từ hai năm trước 731 ngảy, linh 50 khắc; "chung chỉ khí" cuỗi cùng ở ngày thử 1916 linh 75 khắc. Vậy giờ - tính 365 ngày linh 25 khắc, tức là sáu khí ở năm thử ba vậy.
20. Năm Định Mão, "sơ chí khí", bất đầu từ ngày 1916 lĩnh 75 khắc; cuối cùng là ngày thứ 1461, thủy hạ 100 khắc. Vậy là mỗi năm đều là 36 ngày linh 25 khắc. Bốn năm cộng được 1461 ngày, lại tích đoanh 100 khắc mà thành được một ngày thừa. Mỗi năm tính được sáu ngày "sóc hư” năm ngày “khí đoanh”, và lính 25 khắc. Tính những ngày "khí đoanh, sóc hư trong vòng 20 năm, sẽ tích được thừa 225 ngày. Vì vậy ba năm thì một lần nhuận, năm năm thì hai lân nhuận. Trong vòng 19 năm có bảy lần nhuận, lại còn thừa ba ngày có lẽ nữa.
21. Tiết trên nói về "Ký bộ” của sáu khí; đây lại nói về cái khí trong một năm đề ứng với cái số chu thiên. Chu thiên 365 độ và một phản tư của độ; nhật, một ngày vòng quanh trái đất một vòng, lại quá ra một độ. Mỗi năm "ký" 365 độ linh 25 khắc. Vậy là nhật đi một năm, một chu thiên mà lại bắt đầu đi đến “chu" (vòng) thứ hai. Bốn năm cộng tiết doanh được 100 khắc đề làm một kỷ.
22. Đây nói về thiên số với địa chi hội đồng. Nên mới bốn năm là một kỷ. Những năm Dân, Ngọ, Tuất đều chủ về nhật đi ba chu, mà khí trời bắt đầu từ 51 khắc. Những năm Mão, Vị, Hợi, đều chủ về Nhật đi bốn chu, thiên khí bắt đầu từ 76 khác; những năm Thin, Thân, Tý đều chủ về nhật đi bốn chu, thiên khí bắt đầu từ một khắc; Những năm Ty, Dậu, Sửu đều chủ về nhật đi hai chu, thiên số bắt đầu từ 26 khắc. Bốn lần "hội” mà địa chỉ đã chu, cuối cùng rồi lại bắt đầu.
23. “Ở trên thiên khu” là nói: bầu trời bọc trái đất, mà trái đất ở trong bầu trời. Người với muôn vật cùng sinh ra ở khoảng "hai khí cùng giao với nhau” của trời đất. Người và vật nhờ đó mà sinh trưởng, trắng lão...
24. Nửa năm về trước, khí trời làm chủ, mà cái "sơ khí" của Tư thiên, lại bắt đầu từ bên tà của đất; nửa năm vẻ sau, địa khí làm chủ, mà cái "sơ khi của Tại toàn, lại bắt đâu từ bên hữu của trời. Đó là trên dưới cùng giao. Mà ở trong một khi, lại có chia ra “sơ” và "trung", và có lẽ nữa, đều chủ 3 ngày, lĩnh 43 khắc 7 phân 5 ly. Đất chủ về sơ khí, trời chủ về trung khí; vậy là ở trong một khí mà cũng có sự giao hội của trời đất, âm dương. Cho nên nói rằng: "Trong âm có đương, trong dương có âm. Trương Ngọc Sư nói: Cái khí Tư thiên, Tại toàn, đều bất đầu từ sơ khí của đất, mà cuối cùng ở trung khí của người. Cho nên trên nói: "Sơ là địa khí". Lại như: Cái khí Tư thiên, bắt đầu từ bên tả của đất, thế là ở trong đất mà cũng có trời; cái khí Tại toàn, bãt đầu từ bên hữu của trời, thế là ở trong trời lại có đất. Đều là cái diệu dụng của khí giao.
25. Thiên khí chủ về giáng nhưng do thăng mà lại giáng. Thế là cái khí giáng đó, do ở đất mà thăng lên; địa khí chú về thăng, nhưng do giáng mà rồi thăng, thế là cái khí thăng lên, đo tự trời giáng xuống. Khí trời trản trên đất, khí đất bốc lên trời. Cái khí của trên trời dưới đất, cùng cảm chiệu lẫn nhau, nhần thăng mà giáng, nhân giáng mà thăng. Thăng, giáng không: ngừng, sinh ra biển hóa.
26. Cây nắm không biết ngày hội ngày sóc, ve sầu không biết mùa xuân, mùa thu. Đó là một sự hóa nhỏ; cây Linh Xuân, lẫy nghìn năm làm xuân, nghìn năm làm thu. Đỏ là một sự hóa lớn. Khí của trời đất, đương động, âm tĩnh; ngày động, đêm tĩnh... Đó là cái kỳ hạn gân; lại như trời mở ra từ hội Tý, đất mở ra từ hội Sửu. Trời đất khai tịch, động mà không ngừng, đến Tuất, Hợi thì trời đất lại hỗn đồng, tĩnh mà không động... Đó là cái kỳ hạn xa. "Vô hình thì vô hại", là nói: Nếu có thê lọt ra ngoài vòng trời đất, trút sạch bỏ hình hài nhơ nhớp... Có như thế mới có thể vô hại. Lão Tử nói: "Ta sở đĩ vướng có đạt hoạn, vì ta có thán. Đến khi ta đã không có thán nữa thì ta còn lo lắng gì...". Cũng một ý với câu ở đây.

Chương sáu mươi chín · Khí Giao Biến Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Thiên cơ tức là 365 ngày ứng với 365 độ của Chu thiên. Chân, tức là đức hóa hay; tà, tức là biến dịch hại. Nội ngoại tức là biêu, lý; sáu kinh tức là Tam âm, Tam dương. Năm khí tức là khí của năm Tàng. Chuyên thắng tức là cái nấm thái quả bất cập, cái khí đã thăng thì thăng mãi; kiểm tính tức là hai khí cùng dồn lại.
2. "Khí, Vị" tức là sáu khí và năm vận, đều có cái định vị về việc tư thiên, kỷ địa, chủ tế, chủ thời. Người ở trong khoảng khí giao cửa trời đất, theo sự biến hóa của âm dương và bón mùa đỏ là nhân sự. Cho nên vận khí mà thái quá, là đo cái khí của bốn mùa, trước mùa mà đến; còn bất cập, là sau mùa mới đến, sự biến hóa của bốn mùa như vậy, người cũng ứng theo, không ra được ngoài phạm vI.
3. Xôn tiết, trường minh. phúc mãn v.v... Đêu là các chứng hậu của Tỷ thô, Tỳ chủ về cơ nhục và tử chỉ, cho nên thân thê nặng nè. Phiên oan là buồn bực. khó chịu. Vì Thỏ bị thương không chế được Thủy, khiến Thủy khí ngược phạm lên Tâm, nên hóa như vậy. Trên ứng với Tuế tinh tức là Mộc tỉnh, vì Mộc vận chủ tuế mà thái quả, nền Tuể tĩnh sẽ sáng tỏ hơn mọi năm. CỦ Vi Quyết âm với Đốc mạch đều tụ hội ở đầu, nên phát bệnh ở đầu.
4. "Hóa khí" tức là cái khí căn bản của mọi sự sinh hóa, tức là Thô khí. VI phong Mộc thái quả. khiến Thổ khí không còn phát triển được chính lệnh của mình. Duy cỏ sinh khí là phong Mộc một mình hoành hành. Phong thăng thì động, nên cảy không yên lặng, mây khí tung bay. Người cũng ứng theo đó, mà sinh ra cải chứng hiếp thông và thê v.v... Xung dương là mạch của VỊ. VI Mộc râm (phạm) khiến cho Thô khỉ bị tuyệt, nên mới là chứng bệnh không thê chữa. Thái bạch tức là Kim tỉnh. Bởi tuế vận thái quá thì úy tĩnh thất sác mà lầy tới cả mẹ. Như Mộc vận thái quá, thì Chân tính thất sắc, vì sao thuộc Hỏa là Huỳnh hoặc cũng không còn ánh sáng. Cho nền Thái bạch lại được hiện ra đẻ thăng lại nơi ốc. Đó là sự "thừa, chế" lẫn nhau. đúng với lẽ tự nhiên vậy.
5. Hòa thăng thì khắc Kim, cho nên Phế kim thụ tả. Hải ngược, một chưng do thư, nhiệt phát sinh. Tráng hỏa làm hại khí, nên thiếu khí; Phể bị Hỏa nhiệt, nên suyễn, khái Phé là nơi tụ hội của các mạch; dương mạch bị thương, nên huyết ràn lên trên; âm mạch bị thương, nên huyết tiết xuống dưới (do đại, tiêu). Phế là ngọn nguồn sinh ra Thủy, vậy cuống họng ráo là do Hỏa nhiệt hun lên Phế; Thận khai khiếu lên tai, vì thủy nguyên kiệt, khiến Thận hư mà sinh tai điếc; Trung nhiệt là bởi khí nhiệt phạm vảo trong; kiên bối nhiệt, vì đó là Phế du. Hình hoặc là Hỏa tinh. Hỏa khí thẳng nên trên ứng vào nó. Tất nó sẽ sáng tô hơn lên, vì là hòa vận thái quá. Đó chính lá vận niên thuộc các năm Mậu. Ở trong ưng, hung, là nơi cung thành của quân chủ. Bối thuộc dương. Tâm là Thái dương ở trong dương. Cho nên trong hưng vả lưng, vai, cảnh tay đều đau. Thủ Thiếu âm Tâm mạch dẫn ra ở dưới hiếp, qua cảnh tay tới khuỷu rồi tới bàn tay... Vì thế nên hiếp chỉ mãn và đau, cánh lay đau. Mình nóng, xương đau là vì Hỏa "can” mà Thủy cũng bị thương. Tâm râm là một chứng mụn lờ phát sinh bởi Hỏa. Kim Quỹ nói: "Chứng tắm râm phát sinh từ xung quanh miệng rồi lây ra tứ chỉ thì có thể chữa; nếu từ tứ chỉ rồi mới lây vào tới xung quanh miệng, thì không thể chữa.
6. Đây nói về Kim khí uất mà thủy khí phục. Thần tinh tức là Thủy tỉnh, Gặp trường hợp đó, Thủy tỉnh sẽ sáng tỏ.
7. - Thượng lầm” tức là cải khí Tư thiên, "lâm” lên tuế vận, tức là một năm thuộc về Thiên phù. Về năm Mậu Tý. Mậu Ngọ, mà thượng lâm Thiếu âm; về năm Mậu Đần, Mậu Thân, mà thượng lâm Thiếu dương. Tư thiên với tuế vận cùng hợp, hỏa Khí càng Can, nên suối nước cạn mà muôn vật khô khan,
8. Các dương niên chủ về thải quá, cho nền chỉ có những năm Mậu Tỷ, Mậu Ngọ. Mậu Dàn, Mậu Thân và Bính Thìn, Bính Tuất là mới có tư thiên thượng lãm với tuế vận cùng hợp. Còn các năm thuộc về Mộc, Kim. Thể thì không có thượng lâm, “- Dùng chữ “bệnh lại phát ra” v.v... là vì Hỏa Cang cực mà lại "tự thương”, nên mới phát các chứng như sau: Thiềm vọng: nói mê làm nhắm; cuồng tâu tức rồ dại, chạy nhặng... Dó đều là biến chửng của bệnh nhiệt cực. Suyễn, khái và thở thành tiếng... Đều đo Hỏa bốc lên hun vào Phế kim. Tâm chủ huyết, mạch dẫn xuống quá độ, thì thành ra chứng, tiết huyết, hoặc tiết mãi không đứt. Thái uyên là Du huyệt của Phế kim. Hòa Cang cực làm cho Phế bị tuyệt, nên chết, không thê chữa. Ở đất là hành Thổ, ở trời là khí thấp. Cho nên Tuế thô thái quá thì mưa và khí ẳm ướt tràn lan. Lực nguyên chính kỳ luận nói: "Thái àm khí đến thành mây mưa". Bởi cái khí thấp thỗ thăng lên, mà thành ra mây mưa. Đại, tiêu phúc đau, do bệnh ở Thận Tàng, Thổ thắng mà Thủy bị thương. Thận là nguồn gốc của sinh khí, Thận khí bị tà, nên tay chân quyết lãnh. ì Thận Tàng chí, chí không được thư xướng nên không vui. Thận là gôc của khí huyết, Thận bị thương nên thân thể nặng nề mà phiền oan. Tuế thê thải quá, nên trên ứng với Chắn tỉnh thêm sảng. Chẩn tinh tức Thổ tinh, Thỏ vận thái quá, tức là các năm thuộc vẻ Giáp.
9. Cơ nhục vả tứ chỉ do Tỳ làm chủ. Vì Tỳ khi không chuyên Du được. nên thành chứng ẩm. và chứng đờm. Vì “râm thắng quá lầm” khiến cho bản vị lại bị hư, mà tự thương. Nên về những ngày từ 1 trở đi thuộc về tứ quý, chính là thời kỳ Thổ khí đắc VỊ, lại gây nên tật bệnh.
10. tàng khí" tức là Thủy khí; hóa khí tức là Thổ khí. Thổ thắng thờ chế Thủy, vì vậy Tàng khí bị phục... "Sông nước trản..." là vì thấp râm thái quá. "Mưa gió tơi bời..." đó là do Thủy khí lại phục. Phúc mãn dường tiết v.v... Dều thuộc về chứng Tỳ hư. Thái khê tức là mạch của Thận: Tả nhiều. là do Thể bại, nên Thủy bị trút xuống. Tức là Thận tuyệt nên không thể chữa. Tuế tĩnh tất sẽ sáng hơn. tức là Mộc lại bị lờ theo.
11. VI táo khí tràn lan, khiển Can mắc bệnh, đau Ở hiến, cũng là bệnh Can; Can khai khiểu lên mắt, nên mặt đau; Can hư nên tai không nghe tiếng. Phiền oan là do Can khí không được thư xướng, Bản kinh nói: "Thận hư, Tỳ hư, Can hư, đều khiến thân thể nặng nề và phiên oan. Thái bạch là Kim tính, Kim khí thăng, nên trên ứng với sao Thái bạch, sẽ sáng tó hơn trước. Kim vận thái quá, thuộc các năm về Canh.
12. =Tức sái quá lắm" đó là đo Kim khí tự hư mà Hỏa khí lại phục, suyễn, khái, nghịch khí... Đều là kinh của Phế. Phé đu ở kiến bối. nên kiên bối đau. Câu âm, cổ, tất v.v... Dó là bởi Kim khí hư mà lây tới cải nơi sinh ra nó là Thủy tàng. Kim râm thái quá, thì lại bỏ hư cải bản vị của mình. Kim hư không thế sinh được Thủy, do đó, Hỏa không còn sợ gì nữa, liền thừa cơ đề phục thù.
13. Thâu khí tức là Kim khí; sinh khí tức là Mộc khí. Thâu quả mạnh, khiến sinh khí bị phục, nên khiến cỏ cây úa rụng... Đau ở huyệt mà không thể trở mình, thuộc bệnh về Can, Đờm. Mạch của Can suốt lên Phé, nên gây chứng khái nghịch; Can chủ Tàng huyết; Can bệnh, nên huyết ràn; Thái xung tức là Du mạch của Can: Trương Ngọc Sư nói: Tuế mộc thát quá, không có Kim khí báo phục, thì nói răng: “Sinh khi độc trỊ", tức là một mình chủ về khí của năm, Thuộc về Tuế kim thái quá, đến thu mà lại thăng, cho nên: "Thâu khí mạnh..."; ở về mùa thu, đông, cái sinh khí của xuân dương đã tới, cho nên nói: "Sinh khí hạ v.v...". Đều nên nhận kỹ.
14. Vì thủy vận thái quá. chân khí trằn lan, cho nên tà làm hại Tâm hỏa; vì hàn khí dân lên, dồn Tâm khí bếc nóng ra ngoài, cho nên mình nóng, Tâm phiền. Tâm quý là đo thủy khí lãng phạm lên Tâm. "Táo" là do Hỏa khí không giao với âm. Am khí quả lạnh, nên Tâm nghịch cả trên và dưới, “Trung hàn” là đo Tam tiêu Hỏa suy; Tâm thần không yên nền thiêm vọng: Hản chủ về Đông lệnh, đây vì hàn khí tràn lan, nên hàn khí sớm đến; Thần tĩnh tức là Thủy tỉnh. Thủy vận thái quá, tức là các năm thuộc về Bính. Thìn. mà Đây nói về thủy râm quá gây nên "tự thương”, tức là cái lề "mãn chiêu tốn". Vị Thận mắc bệnh, nên phúc đại, hĩnh thũng; suyễn, khái năm ra hãn và ghê giỏ v.v... Đều do Thủy tà tràn ngập, Thô không chế được, nên mới gầy nên các chứng đó. Khí của Thái dương, sinh ra ở trong Thủy, mà làm chủ ở phu biểu. Thủy ràn thì nguồn kiệt, không còn gì giúp cho Dương khí ở biểu, khiến biểu dương hư, nên hãn ra mà ghê gió...
15. "Thượng lâm Thái dương" là nói về khí hàn Thủy tư thiên. gia lâm ở trên, tức là hai năm Bính Thìn và Bính Tuất, và cũng tức là năm thuộc về Thiên phù. Vi hản với Thủy đều thịnh, nên sương huyết thường xuống: vì mưa xuống, nên Thỏ bị thấp mà mọi vật đều biển, do đó mới sinh ra các chứng phúc mãn. trường minh v.v... Đều là cải chứng Thủy rản mà Thổ bại. Tỳ thô không chuyển dụ được tân dịch, nên thành chứng khát; vì thấp khí bốc lên nhiều nên hoa mắt, chóng mặt: Thân môn tức là Tâm mạch. Thùy khí rất mạnh nên Huỳnh hoặc thất sắc, mà Thân tỉnh càng tỏ.
16. Tuế Mộc bắt cập, thì cái mình "sờ bát thăng" sẽ “võ" mà lấn lên. Vì vậy năm chủ Mộc bắt cập, thì táo khí của Kìm sẽ đại thành. Vì cái khí thanh lương phạm vào trong, nên bên trong lạnh. “Khư hiếp đau” v.v... Đêu thuộc về bệnh của Can mộc; thức ăn vào Vị tán bố tinh khí lên Can, rồi hành khí ra cân; Can hư nghịch mà lại kiêm trung lãnh, cho nên trường mỉnh và trường tiết, Kim khí thanh lương nên thường có lương vũ; Kim khí thắng, nền trên ứng với sao Thái bạch.
17. Dương minh táo Kim lâm lên trên tư thiên, tức thuộc về hai năm Dinh Mão và Đinh Dậu. Tức gọi là năm Thiên hình. Tuế mộc bất cập mà lại thượng lâm Kim khí, vì vậy chủ khí của Mộc bị mắt chính lệnh.
18. Các âm niên chủ về bất cập, cho nên chỉ có những năm Đinh Mão, Định Đậu, và Kỳ Ty, Kỷ Hợi, Tân Sửu, Tân Mùi... Còn các năm Quý, các năm Ất, đều không có sự hợp thắng của Tiên thiên.
19. (2) "Phục" là do mẫu uất mà từ phục. Phảm các chứng hàn, nhiệt, sương, dương (tức lở láy, mụn nhọt v.v...) Đều thuộc về thử bệnh.
20. Đây lại nói về cái khí "thượng lâm Dương minh", Kim khí dụng sự, nên đến khoảng mùa hạ, mùa thu giao nhau, bạch lộ giáng sớm và cái khi thâu sắc phát triển. Bởi về năm bắt cập, thì cái khí "sở thắng" sẽ đi cản, mà lại tự bỏ hư Vị của mình, cho nên các "phục khí" (khí báo thủ) có thể thắng lại được. Giờ, cái khí Dương minh thượng lâm vốn đã thắng, Kim khí thịnh, thì cái từ khí của Kim lại thăng được Hôa; tử của Mộc muốn báo phục lại, mà tử của Kim lại thắng lại được, vì vậy "xích khi mới hậu hỏa". Dương minh táo khí Tư thiên, thì Thiếu âm quân Hỏa, chủ về "chung chỉ khí", cho nên xích khí hóa sau, mà bạch khỉ (tức Phể) bị khuắt.
21. Vì tuế hỏa bất cập, hàn lại thắng hơn, nên hàn khí đại hành, mà cái chính lệnh sinh trưởng không thể phát triển. Phàm các bệnh hung trung thống v.v... Dêu đo Dương khí không phát triển được mà sinh ra "uất mạo, mộng muội” tức là một chứng khí uất lên chóng mặt, và hoa cả mắt trông không rõ... Đỏ là do thấp khí gây nên; hàn Thủy phạm lên Tâm, nên Tâm thống; Tâm chủ vẻ nói, Tâm mắc bệnh nên bạo ấm (bỗng dưng như câm; Thái dương chủ về khí của chư dương, gốc nó sinh ra từ trong hàn Thùy; vì hàn râm thái quả khiến sinh dương tự hư... "Co vào mà không duỗi ra được", là bệnh tại cân. Thái dương chủ về cân. Dương khí hư không thắm nhuân cho cân được, nên sinh bệnh như vậy.
22. "Phục" tức là Thổ khí phục. Cái khí thấp Thỏ, uất bốc lên trên, nên thường có mưa to... Hãc khí tức thủy khí, vi Thổ khí đã phục, nên thủy khi phải thụt xuống. "Đại tiện sống phân" v.v... thuộc về chứng hàn thấp. Bởi thủy khí thái thậm, mà thấp Thỏ lại báo phục, nền mới sinh các bệnh trên.
23. Thỏ vận bất cập, thì Mộc nó lại thắng, cho nên phong khí mới đại hành, mà hóa khí của Thổ không còn sao thí hành được chính lệnh của mình nữa. Phảm các chứng bệnh xôn tiết, hoắc loạn v.v... Đều là cái bệnh Mộc khắc Thổ mà sinh ra: “Gân xương lay động", là một chứng hậu do Quyết âm Thiếu dương gây nên. Thỏ khí bất cập, thì Mộc không còn gì chế lại được. Cho nên Tàng khí phạm vào người. Người mắc chứng hàn trung (lạnh bụng) là bởi Thủy hàn phạm lên, mà Hỏa thỗ bị suy yếu.
24. phục* đây là do Thổ yếu, Mộc cang, Kim nó mới báo phục trờ lại, nên chính lệnh mới gắt gao... Phảm bệnh hung, hiếp v.v... đều bởi Can mộc gây nên. Thở đài, là bởi Mộc uất, thì Đởm khí không được thư, nên phải thở dài cho hả. Khí khách vào Tỳ, tức là Thủy sâm Thõ. Vì Thỏ vận bất cập mà Tàng khí dụng sự, cho nên Kim dù báo phục, mà tử khí cũng đi theo. Thủy khi thắng, nên ăn uống kém sút v.v...
25. Thượng lâm Quyết âm tức thuộc về hai năm Ký Ty và Kỷ Hợi, Quyết âm ở trên thì Thiếu dương ở dưới. Vì thế nên Tàng khí không còn hiệu dụng. Đó là bởi từ nửa năm về sau, nhờ được cái Hỏa của Thiếu dương, nên dù Đông lệnh cũng không thể hàn. Tuế vận ở Mộc, dù không chăm ở đức, nhưng gặp Quyết âm Tư thiên. Mộc khí không hư, nên bạch khí (Kim) không báo phục.
26. Thắng khí ở nửa năm về trước, "phục khí" ở nửa năm về sau. Về mùa thu, đồng, Mộc khí đã binh, Kim khí không phục, nên dân mới được an toàn vô sự. Ta nên biết: Vì thăng khí vọng hành, lại tự bỏ hư bản vị, rồi cả tử, mẫu đều hư, cho nên "phục khí” mới có thể thừa cơ để báo phục. Nếu bản khí không hư, thì từ khí cũng thực, "phục khí" cũng phải sợ tử của nó mà không dám báo phục nữa.
27. Kim vận bát cập, thì cái thắng được nó là Hỏa khí sẽ tự do lưu hành, Kim không chế được Thủy, thì cái sinh khí của Mộc lại lợi dụng cát khí sinh trưởng của Hỏa đề chuyên thắng, cái khí táo thước do đó thịnh hành. Những bệnh phát sinh ra đó, đều bởi Phế khí không thâu liễm được mà gây nên, 38) Kim nhược, Hỏa Can, Thủy sẽ báo phục. Nên mưa lạnh mới trút đến, Quyết nghịch là một khí ngược lên và chân tay giả lạnh; “Cách đương" tức là dồn cả khí dương lẻn trên. VỀ mùa thu, đông, Dương khí nên thâu tàng tại âm Tàng, nhân hàn khí quyết nghịch, và dồn đương lên trên. khiến cho dương "lại" đi ngược lên. Nên mới phát các chứng thuộc đầu óc như vậy; Vì hàn khí của Thủy lấn lên, khiến Tâm hỏa bốc ra ngoài, nên con người mới mắc bệnh mụn lở ở miệng và ở Tâm thống...
28. Tuế thủy bất cập, thì Thổ sẽ thăng, cho nên thấp khí đại hành. Thủy nhược không chế được Hỏa cho nên Hỏa lại đắc dụng, Hòa với Thổ hợp hóa, cho nên cái khí của Thô lại thi hành được chóng, nên thừ vũ (mưa, năng nóng) đến luôn. Các bệnh trên đây đều do Thận âm bị thương mà sinh ra. Lử:h khu nói: "Dương khí hữu dư, vĩnh khí không lưu hành, sẽ phát chứng ung (mụn), âm dương không thông, hản nhiệt cùng chọi, sẽ hóa làm nung (mủ). Lại nói: Hàn tà khách ở trong kinh, lạc, không trở lại được, thi thành chứng mụn sưng; ở đây là hàn độc, mà không cỏ nhiệt hóa, nền phát các chứng yêu cỗ thống v.v..." đều do Thận khí không được quân bình mà gây nền,
29. Về khí Tư thiên, thượng lâm Thái âm, tức là hai năm Tân Sửu và Tân Mùi. Thái âm thấp thê Tư thiên, thì Thái dương hàn thủy Tại toàn, Vì thế nên thường có đại hàn. Vĩ thường có đại hàn, Dương khí không phát triển được ở trên; hàn thủy Tại toàn, cho nên dân mới mắc bệnh ở dưới. Các bệnh phát ra ở trên, đều đo thấp râm thái quá, Tỳ thô bị thương mà gầy nên.
30. Thủy nhược, Thổ thắng, Mộc lại báo phục, nên mới có gió to nỗi lên. Dương minh táo Kim, chủ ở diện bộ, nên sắc mặt thường biến. Dương minh chủ làm nhuận cho tông cân, mà bao các cân đều thuộc về cốt; vì cái khí trung Thỏ cùa Dương minh bị thương, nên cân cốt mới đều đau. Mắt không tỏ, vì phong thắng làm thương đến huyết mà sinh ra. Phong khí lọt vào trong cách, ở khoảng trên thì sinh Tâm thống, ở khoảng dưới thì sinh đau ở phúc.
31. Trong một năm có sự thắng phục của tuế vận, có sự thắng phục của bốn mùa. Mộc bất cập thì Kim sẽ thăng. Như mùa xuân cỏ cảnh âm áp thì mùa thu sẽ có cảnh mát mẻ... Dó là đều giữ đúng cái bản vị của bốn mùa, không có thăng mà cũng không có phục... Tức là khí hòa. Nếu mùa xuân mà thảm thê, thì mùa hạ sẽ oi ả. Do đó tai sảnh sẽ phát sinh từ Đồng phương, ở Tàng của con người là Can, mà bệnh thì phát ở khư hiếp, tức thuộc phạm vi của Can; bên ngoài thì ở quan tiết (các khớp xương), vì Can chủ vẻ cân. Các mùa kia đều theo một công lệ như vậy. Ngọc Sư nói: "Bất cập" là nói về tuế vận bất cập. Tuế vận bất cập, nên phải có thắng có phục. Nếu được thì khi hòa không còn có thắng phục nữa.
32. Thùy không thắng Hỏa, nên Hỏa được sáng tô. Không có thắng thì không có phục, nên mùa đông mới được phát triển cái chính lệnh rét mướt...
33. "Mây mái thắm nhuân” là đức hóa của Thỏ; gió lay là lướt, là chính lệnh của Mộc. Đỏ thuộc về khí hòa, không có sự thắng phục, nếu "gãy cảnh, trốc gốc" là Mộc râm thắng Thõ; "hiu hắt mưa đầm..." là sự báo phục lại của thu Kim. Thô vượng ở bến mùa, nên gọi là “tứ duy”. Tâm ở vào khoảng Vị quản, "phúc" là thành quách của Tỳ. Tứ duy lại là chính Vị của các phương Càn, Khôn, Cấn, Tốn; Đông, Tây, Nam, Bắc và Thủy, Hóa, Mộc, Kim.
34. Cái chính lệnh của năm vận âm dương, cũng như cán cân. Cao mà quá, tất phải có cái sức gì đề nén bớt xuống, vì là thái quá; thấp mà quá, tất phải có cái sức gì để nâng đỡ lên, vì là bất cập, Nếu đức hóa, thỉ bốn mùa sẽ ứng theo; nếu biến dịch, thì tùy thời sẽ có sự báo phục. Đó là cái lý sinh, trưởng, hóa, thâu, tàng và là thường khí của bỗn mùa.
35. Ứng với khí trời, động mà không ngừng ứng với khí đất, tĩnh mà giữ Vị. Thân minh, tức là chỉ về “thất triệu” (7 sao). Đây tiếp đoạn trên để nói: Thịnh, suy, thắng, phục, tức là động tĩnh của trời đất; sinh, trưởng, hóa, thâu, tàng tức là vãng phục, của âm dương. Sự động tĩnh không trông thấy, có thần minh làm cương kỳ, thì có thể nhật xét; âm dương không thể lường, nhưng có triệu chứng của hản thử thì có thể biết. Đó là cái đạo âm dương của trời đât.
36. Doạn này nói về cái khí của năm vận, bốn mùa. Có sự thường của đức hóa, có sự biến của tai sảnh, phải xét ở sự "động", mới có thê biết được. Vậy, về năm thái quá, thì có sự "râm thắng"; về năm bát cập, thì có sự "thăng, phục”. Đó là sự thưởng của tuế vận, có thể dự biết được, Nhưng cái khí của năm vận, phát sinh bởi năm phương; cái khí của năm phương, lại hợp với bốn mùa. Ở tuế vận, dù có cái sự biến râm, thăng, uất, phục; ở bốn mùa, lại có cái hòa của đức, hóa, chính, lệnh. Củng tuế vận không chung một "hậu", cho nên cân phải xét ở sự động của khí. Vậy, đức, hóa, chính, lệnh, biến, tai... Muôn vật theo đó mà hoặc thành, hoặc bại; con người theo đó mà hoặc mạnh khỏe hoặc ốm đau... Như thế thì cũng khó lòng mà biết trước được.
37. Đây nói về ngũ tỉnh chỉ ứng với tuế vận, chứ không thể ứng với sự "thốt biến" của thời khí.
38. Khí hóa tức là khí của năm vận. Tỷ như: Giáp, Kỷ vận hóa Thỏ; Át, Canh vận hóa Kim; Bính, Tân vận hóa Thủy; Đinh, Nhâm vận hóa Mộc; Mậu, Quý vận hóa lỏa v.v... Năm dương niên chủ về thái quá; năm âm niên chủ về bát cập. Mà đều ứng lên với năm hành của trời.
39. Đây, nói về tuế vận thái quá, thì cái ngôi sao chủ về năm không yên giữ ở "đệ" của mình, mà xâm võ cái "sở bất thắng", vì thế nên úy tỉnh thất sắc (Úy tỉnh tức là cái ngôi sao khắc lại mình mà mình phải sợ). Tỷ như tuế Mộc thái quá, thì Tuế tinh sẽ lấn cái "sở bất thắng" là Thổ, mà Trấn tinh sẽ thất sắc, Như: Tuế thổ, thái quá, thì Chắn tính sẽ lấn cái "sở bắt thắng" là thủy, mà Thần tinh sẽ thất sắc. Bởi mẹ của úy tính, tức là con của thăng tinh. Đó là do Cang thời hai mà không thể sinh hóa được "từ khí”. Nếu là năm bắt cập, thì cái ngôi sao "sở bất thắng" cũng tự tỏ sắc ra. Tỷ như tuế Mộc bắt cập, thì cái ngôi sao "sở thắng" là Thái bạch thêm phần sáng tỏ; mà cái Thổ khí "sở bất thắng" cũng không sợ gì Chắn tỉnh, cũng tự sáng tỏ hơn lên... Năm vận đều như thể cả.
40. Vương Băng nói: Trời đất động tĩnh, âm dương đi lại, lấy đức báo hóa, lẫy hóa báo hóa... Chính lệnh, tai sảnh cũng đều như vậy, không thể thêm bớt.
41. Vương Băng nói: Thăng thịnh thời phục lại thắng, thăng vi thời phục lại vi, không thể nhiều hơn lên được.
42. Thái quá gọi tà đại niên, bất cập gọi là tiểu niên, hữu dư mà vãng, bất túc sẽ theo; bất tủc mà vãng, hữu dư sẽ theo. Bỏ lỡ sao được.
43. "Hiệu dụng" tức là cái hiệu dụng của âm, đương. Khí Âm Dương của trời đát, thăng rồi thì giáng, giáng rồi thì thăng... Hàn đi thì thử lại, thử đi thì hàn lại. Không có sao được.
44. Sự văng lai của thắng phục, sự thăng giáng của âm dương. Đều theo ở sự động của khí mà phục trở lại.
45. "Khí" tức là cái khí biến dịch (thay đỗi.
46. Lục tiết Tàng tượng nói: "Biến đến thì bệnh; "sờ thắng" thì "vị (nhỏ, nhẹ); "sở bất thắng" thì bệnh; nhân đó lại cảm phải tà khí thì sẽ chết... cho nên không phải mùa thì vi, đúng phải mùa thì nặng...". Đó là nói mùa xuân biến thành cái khí Trường hạ; Trường hạ biến làm đông khí; đông khí biến làm khí hạ nhiệt; hạ biến làm thu khí; thu biến làm xuân khí; Đó là bảo: được cái thắng của ngũ hành tức là thời khí thắng biến khí, nền mới là hòa bình. Như tuế Mộc bất cập, tuế Kim thái quá, mùa xuân lại biến thành túc sái. Lại như tuế Hỏa bất cập, tuế Thủy thái quá, mùa hạ mà lại hàn khí lưu hành... Thế là thời khí với biến khí không tương thắng, nên mới sinh bệnh. Cho nên không phải cái thời "sở thắng" thì vi, đúng là cải thời "sở thắng" thời năng. Lại cảm thêm tả khí, tức là tà khí ở suốt cả bốn mùa.

Chương bảy mươi + Chương bảy mươi mốt · Ngũ Thường Chính Đại Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Đây nói về bình khí của năm vận, đều có tên riêng. Mộc khi được bình thời có thể tản bố cái khí dương hòa để sinh muôn vật, nên gọi là phu hòa, tỉnh Hôa bốc lên, có đức sáng tỏ; Thổ chủ về sinh hóa muôn vật, mà lan khắp bốn phương; Kim chù túc sái, nhưng được hòa bình thời không làm cân; thể chất của Thủy thanh tĩnh mà nhu thuận. Những chữ đặt tên trên đây đều hình dung cái năng lực, cái tỉnh tốt của năm vận, tức năm hảnh.
2. Cả về danh từ của thái quá và bắt cập dưới đây cũng vậy, đều là hình dung cái sự kém sút hoặc quá đáng của các năm, chủ về các hành đó.
3. Ý đoạn trên này, nói: Vê năm Mộc vận được sinh khí, mà không có khí túc sái của Kim; về năm Hỏa vận được trưởng khí, mà không có khí khắc phạt của Thủy; về năm Thổ vận được hóa khi, mà không có cải khí thắng của Mộc; về năm Kim vận được thâu khí (cái khí thâu liễm), mà không có sự tặc bại của Hòa; vẻ năm Thủy vận được Tàng khí (cái khí thu cất, kín đáo), mà không có sự át ức của Thô. Như thế là năm bình khí.
4. Đây nói tông quát lại cả đoạn trên. Ý nói: Phàm năm vận mà bất cập, thì cái khí "sở thắng" sẽ thừa nguy mà đến... Chỉ còn có "râm thắng" mà thôi, không còn chút gì là "bòa, tường" nữa. Do đó, con nó mới lại phục thù, gầy thêm tai hại v.v...
5. Đây tông kết lại đoạn trên. Nếu cậy mạnh mà không giữ được đức thường, thời cái khí "sở thắng" nó lại báo phục; tức là cái nghĩa "đã võ" mà lại thu tà, vì nó không còn phải kiêng sợ gì nữa. Nếu chỉnh lệnh hòa bình đều giữ được lẽ thường, thi cái khí "sở thắng" sẽ đồng hóa với mình, còn lo gỉ sinh bệnh. Trời có âm dương, đất có âm dương. Cho nên bàn về năm vận của trời mà lại nói về bỗn phương của đất... Tả hàn, hữu lương, tả nhiệt, hữu ôn v.v... Đó là theo về quải tượng của Hậu thiên. Bởi về Quải của Hậu thiên, Ly ở Nam, Khảm ở Bắc, Chấn ở Đông, Đoài ở Tây. Vì trời đất khai tịch rồi mới có bốn phương.
6. Trên đây nói khí Âm Dương, tức là nói về khí hản nhiệt của bỗn phương: cao, hạ... tức là nói về đất có nơi cao, nơi thấp; thái, thiếu, tức chỉ về tử tượng. Nhân khí tượng của bốn phương bao giờ cũng khác nhau. f Trên đây nói chữ "tính", tức là tỉnh Thủy đo Thái ất sinh ra. Thiên khí bao bọc ở dưới. Tỉnh khí thông suốt lên trời. Cho nên âm dương ứng tượng nói: "Giời có tính, đất có hình...". Bởi trời là dương mà tính là âm. Âm tỉnh giảng xuống dưới, thì Dương khí thăng lên trên. Vị vậy, hữu nhiệt mà tả ôn; âm tình phụng lên trên, thời Dương khí Tảng ở dưới; cho nền tả hàn mà hữu lương. Tây Bắc lả nơi cao. Đông Nam thời khí hãm (trũng, xuống) cho nên nơi cao thì khí hàn, nơi thấp khí nhiệt.
7. Đây lại nói về tinh khí do bên trong mà cũng có hạ, thượng, thăng, giáng. Con người nếu sinh ra ở phương hàn lương, Am khí phụng lên trên, thì Dương khí }àng xuống dưới, cho nên hay có sự bệnh trướng. Nếu ở vào địa phương ôn nhiệt, Âm khí không giáng, thời Dương khí thăng lên, cho nên hay có bệnh mụn lờ. Vậy, dùng phép “hạ" thời âm tỉnh giảng xuống. mà Dương khí tự thăng lên, bệnh trướng sẽ khỏi; dùng phép "hãn" thì âm dịch thắng lên mà Dương khí tự giáng xuống, chứng lở sẽ khỏi. Đó là tinh khí ra vào ở khoảng cơ tấu, trên, dưới, thăng. giáng, một mở, một đóng đều là cái lẽ thường tự nhiên. Con người sinh ra ở trong khoảng khỉ giao của trời đất, có sự hà nhiệt của bốn phương khác nhau, ta phải theo khí đó mà Liệu trị cho điều hòa, thì tật bệnh sẽ không bởi đâu mà sinh ra được.
8. Cái nơi được âm tính thượng phụng, thời nguyên khí cố àng (bền bì và kín đáo), cho nên người ở đây phần nhiều thọ; cái nơi bị dương tỉnh giáng xuống, thì nguyên dương ngoại tiết (tiết ra ngoài), cho nên người ở đây phần nhiều yếu. Trên đây nói "âm tỉnh" vả "dương tính” v.v... ta nên biết: Đất có "tỉnh" mà trời cũng có "tỉnh". Nhưng ở đất thì gọi là âm mà ờ trời thì gọi là dương. Chỉ khác nhau có thể thôi. É Tây Bắc khí hàn, hàn giữ bền ở bên ngoài. thì nhiệt bị uất ở bên trong, cho nên phải làm tan bỏ cải hàn ở bên nguài, mà làm cho mát khí nhiệt ở bên trong. Đông Nam khí nhiệt thì Dương khí tiết ra bên ngoài, khí ở trong hư hàn, cho nên phải thâu liễm lẫy khí Nguyên dương, mà làm ôn lại sự lạnh Ở trong. Vỉ vậy, nên mới nói: bệnh dù giống nhau mà phép liệu trị lại khác.
9. Khí ở Tây Bắc hàn lương, thì người ở đấy khí dương nhiệt bị át uất vào trong, cho nên phải dùng hàn lương để trị liệu... Dùng nước để tâm cho ra hăn, tức làm tấu lý mở ra, để Dương khí được thông xướng. Khí ở phương Đông Nam ôn nhiệt, thị tảu lý của con người mờ rộng... Dương khí sẽ tiết ra nhiều: chơ nên phải dùng ôn nhiệt để liệu trị, làm cho Nguyên dương thêm nành, để có thủ ở bên trong. Đó là mở ra thì đóng lại, đóng lại thì mở ra: thuộc về cái khí thăng trưởng. thì thâu liễm mà bế Tàng lại, thuộc về cái khí thâu tàng thì thăng để mà phát tán đi. Miễn sao cho khí được hòa động và quân bình mới là hoàn thiện. Nếu người ở phương Tây Bắc mắc phải hàn tả hiện ra chứng trạng giả nhiệt, lại nên dùng ôn nhiệt để liệu trị; Nếu người ở phương Đông Nam, mắc phải nhiệt tà mà hiện ra chứng trạng giả hàn, lại nên dùng hàn lương để liệu trị. Đó câu "giả, giá, phải chỉ", là nghĩa thế.
10. Đây lại nói về khí của một phương, mà cũng có âm dương, hàn, nhiệt không giống nhau. Như ở những rơi núi đổi, gò đồng thì nhiều khí âm hản; ở nơi thấp trùng băng phăng thì nhiều khí dương nhiệt. Về phân dương thăng, thời cái khí của bốn mùa, trước thiên thời mà đến (như chữa đến xuân mà đã ôn v.v...): về phân âm thăng, thì cái khí của bốn mùa, sau thiên thời mới đến (như đã sang xuân mà vẫn hàn). Phàm hàn, thử, vãng lai, đều do đất mà gây nên. Đó là sự phân biệt về địa lý cao hạ và hậu bạc, và là lẽ thường của âm dương. "Cái đạo sinh hóa”, tức là nói về cái khí sinh, trưởng, hóa, thâu, Tàng. Dương khí chủ trị, thời khí nhiều sinh trưởng: Âm khí chủ trị. thời khí nhiều thâu tàng.
11. Ở nơi cao, khí ở đó thãu tàng, nên phân nhiều thọ: ở nơi thấp, khí ở đó phát việt, nền phần nhiều yêu. Khí của một châu có lớn, nhỏ khác nhau. Nên thọ yêu cũng khác nhau.
12. Thiên đạo tức là sự hóa, vận của trời; địa lý tức là bồn phương của đất. Am, đương thay đổi nhau dễ thắng: năm vận, sảu khí có thái quá và bất cập, lại có thấp thăng uất phục... Kì hạn sinh hóa... tức là nói về sự sinh hóa của Khí... Cũng như trên kia thường nói "sinh Khi, hóa Khí” v.v..
13. Tàng Khí... tức là khí của năm Tàng. “Không trên, không dụng” tức là không ứng với sự hiệu dụng cúa năm vận. Đó là vị cái Khí Lư thiên chế (trị) như vậy, mà khí của con người cũng hóa theo.
14. “Tư thiên lên...” là nhân cái khí Tư thiên hạ lãm. no xợ sự “thắng thế nên phải theo. Bởi cái khi của năm vận, gốc ở tong mà vận ra bên ngoài; cái khí Tư thiên vị (định vị) ở trên mà làm vương coi chính những hệnh khái, sị v.v... đều là bệnh của Phé... Khẩu thương, hàn nhiệt v.v... đều là chứng Hỏa nhiệt, Đó là vận khí của Kim mà lại theo Hỏa hóa. Nên mới chứng hậu như vậy.
15. Linh khu nói: Bệnh đo Quyết âm Tâm bao lạc sinh ra, Tâm thống, phiền Tâm (trong lòng buồn bực), vị quản thống (đau cuống dạ dày) v.v... Đó là do Mộc khắc Thổ mà gây nên. Thổ, bộ Vị ở trung ương, trung cách không thông thời trên dưới quyết nghịch. Phong khí nhanh chóng nên mắc bệnh cũng nhanh chóng.
16. Cái thể của năm hành ở dưới đất, mà công dụng theo với thiên khí ở trên. Mộc theo thiên khí để hóa, nên trở xuống lảm tai sảnh cho Thổ. Các: bệnh phát sinh như hiếp thống v.v... Dều là bệnh thuộc Can.
17. Dương mỉnh Tư thiên thì Thiếu âm quân hỏa Tại toản, cho nên đại nhiệt đến mà Thỏ bị thứ khi nung nấu. Vì dương nhiệt quá nên tiểu tiện biến sắc, và hàn nhiệt như ngược. Tức có nghĩa như: "Mùa hạ bị thương về thử khí thì mùa thu sẽ biến thành hài, ngược". Tâm thống, tức là Tâm hóa nung nấu ở trong.
18. Hàn khí hạ lâm, Tàng khí lên theo; tính Hòa bốc lên, tính Thủy dẫn xuống. "Tâm phiền v.v..." đều là những chứng do hỏa bốc lên ra sinh ra. Phẻ, là cái lọng che của Tâm... Phàm những chứng "đau ở sống mũi v.v... đều đo hỏa nhiệt hưn lên Kim mà sinh ra. Hỏa là dương, Thủy là âm, “hay vươn vai” tức là đo một đăng thì Dương khí dẫn lên, một đẳng thì Âm: khí dẫn xuống. Hai bên giăng co nhau mà sinh ra. "Hay quên" là do hàn khí báo phục, khiến thân khí bị thương mà gây nên.
19. Thái dương Tư thiên thì Thái âm thấp Thể Tại toản, cho nên "thổ khí âm ướt". Về năm Thìn, Tuất, Thái dương Tư thiên thì khách khí của hàn Thủy đa lâm lên trên "tam chỉ khí". Vì vậy nền thấp khí mới làm biến mọi loài sinh vật. Các chứng "thủy âm v.v..." đều đo Thủy thấp gây nên Thái dương hàn thủy chủ khí, mà kinh mạch lại vòng ở lưng, nên mới sinh ra chứng hậu ung.
20. Các chứng "thân thê nặng và mắt hoa" v.v... đều thuộc về Tỷ và Can.
21. Quyết âm phong mộc Tư thiên, thì Thiếu dương tướng hỏa Tại toàn. Mộc với Hỏa tương sinh, nên Hỏa mới tràn lan khí nóng và đất cũng biến thành khí thừ.
22. Thiếu âm Tư thiên thì Dương minh táo Kim Tại toàn, cho nên đất bị khí táo. Hiếp thống v.v.., Đều thuận về bệnh của Can, Đởm.
23. Thấp khí tức là sự biến của thấp Thô. "Trung hung không thông lợi..." là đo Thủy khí từ dưới lấn lên. "Âm nuy", là do Thận khí suy ở dưới. Dương khí sinh ra ở Thận âm mà vận dụng ra phu biếu. Vì Thận khí đại suy nên Dương khí không thể phát triển; do đó mới sinh ra tay chân quyết nghịch. Dương về Đông lệnh, Thận tàng, chủ khí, mà lại "yêu chùy đau v,v...", Vì Thận khí theo cả lên trên, mà bỏ hư ở phía dưới, nên mới thành chứng trạng như vậy.
24. Thái âm Tư thiên thì Thái dương hàn thủy Tại toàn. Cho nên đất mới "tàng" khí âm. "Tâm hạ bĩ v.v..." đó là bởi cái khí Thủy, Hỏa ở trên dưới không giao hợp được với nhau mà sinh ra. “Thiếu phúc thống", là đo Thận mắc bệnh ở bộ phận dưới; "kém ăn..." là do thủy lắn lên Thổ mà gây nên. Thận là gốc, Phế là ngọn. Đều là hai cơ quan tích thủy. "Lắn lên Kim thì thôi”, tức là Thủy khí lần lên Phế thì thôi. Tâm khi thông lên lưỡi. Tâm hỏa thì phân biệt được năm Vị. “Thúy tăng, vị sẽ hàm”... tức là Thủy lại lấn lên Tâm. Bởi Thủy khí thái quá, mà sây nên bệnh. Cho nên dùng phép "hành thủy" thì bệnh sẽ khỏi!. Trở lên trên là nói về cái khí của năm vận, nhân khí của trời chế lại; mà cái khí của năm Tàng năm hành lại theo đó mà “thượng đông thiên hóa. Trương Giới Tân nói: Năm hành đều có cái chế. Mỗi khi cái "chế khí nó xâm tới, thì cái "thụ chế" tất phải ứng theo. Đó là "Kim theo Hỏa hóa; Táo quá lắm thì phong tất ứng theo. Dó là "Mộc theo Kim hóa“. Phong quá lắm thì bụi đất lầm trời, đó là "Thổ theo Mộc hóa". Thấp quá lắm thì mưa tuôn tầm tã, đó tức là "Thủy theo Thổ hóa". Khí âm hàn quá lãm thì sắm chớp tiếp theo... đó là Hỏa theo Thủy hóa. Cho nên D/ch nói: "Mây theo rồng, gió theo hồ...". Vì, rồng bầm thụ Đông phương Mộc khí, cho nên mây mới theo; hỗ bẩm thụ Tây phương Kim khí, cho nên giỏ mới theo. Đó là cái lý "thừa, chế" cùng theo nhau, ta phải thấu hiểu cho tình mới được.
25. Đây nói về cái khí của năm vận, chủ về sinh hóa ra muôn vật, mà bị cái Tại toàn đề "chế" lại, không phải trời đất không sinh trưởng đâu. "Khí thủy (bắt đầu) mà sinh hỏa..." tức là được có sinh khí. "Khí tán v.v." tức là được có trưởng khí. "Khí bố v.v," tức là được có hóa khí; "khí chưng v.v. tức là cảm cái khí thâu tàng, vật cực và biến thành. Đó là cái khí của năm vận, chủ về sinh, hóa, thâu, tàng... từ lúc bắt đầu đến lúc cuối cùng, cái nguyên lý cũng chỉ như một. "Địa khí chế ngự" v.v. tức là nói về sâu khí Tại toàn. Khí của trời đất trên đây nói, tức là nói về cái khí Âm Dương hản thừ, Nền mới nói: không có thiên khí thì không sinh. không có địa khí thì không trưởng.
26. Hàn, nhiệt, táo, thấp v.v... là sáu khí Tư thiến, Tại toàn, nó với năm vận không cùng sự hóa. Vì vậy, cái sở chủ về "sinh, hỏa, phòn, dục" của năm vận, nhân khí đất để "chế" lại, nên mới có nhiều, ít, hậu, bạc khác nhau. Thiếu dương tướng hỏa Tại toàn, cho nên những loài "hàn độc không sinh ra, vì là hản với nhiệt không đồng hóa. Tỷ như về năm Tân TỊ, Tân Hợt, hàn thủy hóa vận, gập Thiếu dương Tại toàn nhờ có địa khí chế lại, khiến cho các loài hàn độc không sính ra được... Đó là đo địa khí chế thắng được "hóa vận". Vẻ năm sắc, năm vị, đều do năm vận làm chủ. Như Thiếu dương Tư thiên thì "sắc trắng hiện ra"... thế là "sắc" theo thiên chế (tức là do Tư thiên chế lại). Thiếu dương Tại toàn "Vị nó tận", thế là Vị theo "địa chế". Thiếu dương Tại toản thì Quyết âm Tư thiên, nên phải dùng các vị khổ toan làm chủ trị.
27. Dương minh táo Kim Tại toàn, cho nên các vật loại tháp độc không sinh ra được. Toan, lả vị của Mộc. Như pặp những năm Nhâm Tý, Nhâm Ngọ mà Dương minh Tại toản địa khí chế lại, mà cái Mộc vận lại theo địa hóa, cho nền vị nó chủ toan. Dương minh không theo tiêu, bản mà theo cái sự hóa của (rung kiến là Thái âm thấp Thỏ, cho nên khí nó chủ về thắp, mà cái vị sở chủ là tân, cam. Cam cũng do theo Thỗ mà hóa mà sình ra.
28. Thái dương, hàn thủy Tại toàn, cho nên những loài nhiệt độc không sinh ra, bởi là nó không đồng hóa. Như về năm Quý Sửu, Quý Vị, Hóa chủ về hóa vận, Hỏa sợ Thủy chế, mà Hỏa vị lại nhờ theo địa khí, cho nên Vị của nó "khô, đạm" phụ với "cam", thành cái vị sở chủ là đạm và hàm.
29. Quyết âm Tại toàn, thì thanh (tức lạnh) độc không sinh ra. Thô sợ Mộc chế, cho nên Vị nó cam, mà cái Vị sở chủ là toan và khả, Quyết âm không theo tiêu bản, mà theo sự Hỏa hóa của Thiếu dương trưng kiến; mà cái khí vị Tại toàn lại theo cái “sở chủ" của trung kiến là khô nhiệt, cho nên khí của nó chuyên mà vị của nó chính.
30. Thiếu ảm quân hóa Tại toàn, cho nên hàn độc không sinh ra. Kim SỢ Hỏa chế, nên Vị của nó là tân, Thiếu âm ở dưới thì Dương mính ở trên. Ở trên Dương minh, táo khí chủ trị, mà "trung kiến" là Thái âm Dương minh. Theo cái khí Hỏa của trung kiến thấp Thổ, cho nên cái vị sở chủ của nó là tân, khổ, cam. Tức là kiềm cả thô vị do trung kiến.
31. Thái âm thấp Thô Tại toàn, cho nền những vật loại táo độc không. sinh ra. Thủy sợ Thổ chế, nên Vị của nó hàm. Thái âm ở dưới thì Thái dương ở trên, cho nên khí của nó nhiệt. Đó là bởi Thái dương tùng cả bản lẫn tiêu, Vị theo địa hỏa, mà khí theo thiên hóa. Nên cái VỊ sở chủ của nó là cam và hàm.
32. Dậy lại nói rõ thêm: Cái hoá khí do năm VỊ sinh ra, lại nhân "thắng, chế" mà hòa theo. "Hóa thuần v.v..." là nói về Dương khí theo cái hóa của trung kiến thấp Thô. Táo với tháp cùng hợp, nên sự hóa "thuần nhất". Kim theo Thổ hóa, cho nên cái "vị hàm kía” phải cỗ thủ một nơi, không đám trản lan, chính là sợ sự chế của Thái âm đó. "Khí chuyên..." là nói về Quyết âm theo cái chủ khi của Thiếu dương trung kiến... Cho nên cái vị tân của nó, Cùng Với các vị cam, toan, khô đều chủ trị. Bởi tân bị hỏa chế, nên cũng phải theo hỏa hóa. Phàm, hàn, nhiệt, táo, thấp v.v... đẻu thuộc về sấu khí Tại toàn. Toan, khô, cam, tân, hàm... Nó là năm Vị của năm vận. Lấy cái sự "hóa thuần” của táo với thấp. thì cái Vị "hàm" kia đành phải cỗ thú; vì cái khí của tướng hỏa chuyên, nên “tân” cũng đành phải hóa theo. Đó là vì địa khí chế lại, nên Vị cũng theo về khí hóa.
33. “Trên, dưới" ở đây là nói về Tư thiên và Tại toàn, Như Thiếu dương Tại toàn thì Quyết âm Tư thiên. Nên dùng những vị khổ, toan để bố; tức là để giúp cho cái khí ở trên dưới. Như cái khí Tư thiên, bị "phong râm sở thắng..." Thi lấy vị tản, lương dẻ bình trị; bị "nhiệt rầm sở thắng..." thì lấy vị hàm, hàn đề bình trị. Như mọi thử khí Tại toàn, mà hàn rẫm ở trong, thì điều trì băng vị cam, nhiệt; hỏa râm ở trong, thì điều trị băng vị hàm, lãnh. Đỏ tức là đối với khí râm thắng, thì lại nên dùng phép "phản nghịch" để điều trị. Lại phải xét xem hản, nhiệt, thịnh, suy ở nơi nào đẻ điều trị. Như thịnh thi trị mà suy thì bô, thì cái khi trên dưới sẽ được điều hoà. Cái khí Tư thiên, Tại toàn thăng, giáng ở trên dưới; các khí năm vận ra vào ở trong ngoài. Phải xem xét nơi nảo có bệnh đề liệu trị. Nếu bệnh nhân có thê thăng được độc thì dùng hậu được, không thì dùng bạc dược. Đó là phương pháp liệu trị tuế vận, Từ Chấn Công nói: Có thể dùng những vị đại hàn để trị chứng nhiệt râm, dùng những vị đại nhiệt đề trị chứng hàn râm... Như thế tức là "thẳng được độc.
34. “Khí tương phản v.v...” là nói về cái bệnh khí do trên, dưới, trong, ngoài phát sinh, tương phản nhan. Vậy về phép trị cũng phải dùng phép tương phản. Như "bệnh ở trên thì trị ở dưới..." vì khí nghẽn lên trên, nên cân phải giáng xuống: "bệnh ở dưới mà trị ở trên" vì khí trệ ở dưới, cần phải làm cho thăng lên; "bệnh ở giữa mà trị ở bên cạnh..." vì bệnh dù phát sinh ở trong, nhưng kinh mạch lại dẫn đi ở tả hữu, thì hoặc cứu hoặc thích, hoặc úy, hoặc án... đều phải thi hành ở ngoài cạnh. Không những thể, bệnh thuộc nhiệt, cần phải liệu trị bằng hản được, nhưng nếu dùng hản ngay thì tất trái ngược với bệnh, vậy phải mượn vị "ôn" để cho dẫn đi trước đã, bệnh thuộc hàn cân phải liệu trị bằng nhiệt dược. Nhưng nếu dùng nhiệt ngay thì tất trái ngược với bệnh, vậy phải mượn vị "lương" để cho dẫn đi trước đã; bệnh thuộc ôn, cần phải liệu trị bằng thanh dược. Nhưng nếu dùng thanh ngay thì tất trái ngược với bệnh, vậy phải mượn vị "lãnh" để cho dẫn đi trước đã; bệnh thuộc thanh, cần phải liệu trị bằng ôn được. Nhưng nếu dùng ôn ngay, thì tất trái ngược với bệnh, vậy phải mượn vị "nhiệt" để cho dẫn đi trước đã... Không những thế mà thôi. Phàm muốn dùng các phương pháp tiêu, tước, thổ, hạ, bổ, tả v.v... đầu phải lượng sự thuận nghịch đề thị hành, chứ không vì bệnh mắc đã lâu nay hay là mới mắc, mà thay đổi phương pháp.
35. Đây nói bệnh gây nên bởi khí của năm vận và phương pháp liệu trị nó. Thực, kiên, tụ, tán... thuộc về bệnh trạng "cầu ở Tảng..." như: về năm Phu hòa, thuộc Can Tàng, sẽ bệnh lý cập chi mãn v.v... Về năm BỊ hóa, thuộc Tỳ Tàng, sẽ mắc bệnh bĩ v.v... Bởi cái khí của năm vận, trong hợp với năm Tàng, Vậy nêu không phải là bệnh tích, thì phải cầu ở Tàng, Tàng khí hư thì bỗ, trước dùng thuốc đễ trục tà, rồi dùng các thực phẩm đẻ dưỡng chính (khi). "Tâm nước", phép này đã có giải ở trên,) Phàm dùng thuốc, nếu quá thì sẽ sinh ra "thiên thẳng", vậy dù là thuốc bỏ, dù là không có chát độc, cũng chỉ dùng tới khi bệnh bớt chín phần thì thôi không dùng nữa.
36. Tuế có sáu khí, phải trước biết sáu khí đó Ứng với mạch của con người như thế nào. Tỷ như: Thái âm ở vào thời kỳ nào thì mạch trầm; Thiếu âm ở vào thời ky nào thì mạch câu; Quyết âm ở thời kỳ nào thì mạch huyền; Thái dương ở vào thời kỳ nào thì mạch đại mà trường; Dương minh ở vào thời kỳ nào thì mạch đoản mà sặc; Thiếu dương ở vào thời kỳ nào thì mạch đại mà phù... Vậy sáu mạch đồ thuộc về thiên hòa, Nếu không biết vậy mà cho là hàn nhiệt, dùng thuốc để công hàn khiến cho nhiệt mạch không biến mà bệnh nhiệt đã sinh ra; hoặc dùng thuốc để chế nhiệt khiến cho hàn, mạch không biến mà hản tật nỗi dậy... Cho nên phàm dùng thuốc đê trị bệnh, phải trước biết tuế khí, đừng làm hại thiên hòa, là lẽ đó. Lại nên biết bệnh có hư thực. Như là khí đã thực mà lại dùng thuốc bô, thế tức là "thịnh thịnh"; như chính khí đã dùng hư mà lại dùng thuốc tá, thế tức là "hư hư. Ó' Đây nói thân hình con người cũng phải nhờ sự tư dưỡng của khí vận. Ở con người, nếu thân đi thì "cơ" nghỉ, khí ngừng thì hóa tuyệt; vậy "thần, khí" phải chủ ý điều dưỡng. Nhưng thân khí như chủ nhân, hình hải là khí vũ... Hình với thần đều được hoàn toàn mới có thê sống trọn tuôi trời, Như vậy thì "hình” cũng cần phải điều đưỡng. "Hóa" tức là "khi hỏa” của năm vận; "bốn mùa" tức là nói về cải khí làm chủ của bốn mùa. Tỷ như: VỀ năm Phu hòa, Tảng của nó là Can, nó nuôi cân; về năm Thăng minh, Tàng của nó là Tâm. nó dưỡng Huyết; về năm Bị hóa, Tàng của nó là Tỳ nó nuôi Nhục; về năm Thảm bình, Tàng của nó là Phé, nó nuôi Bì mao; về năm Tỉnh thuận Tàng của nó là Thận, nó nuôi Cốt tỷ... Vậy thì bì, nhục, cần, cột của hình, đều nhờ sự tư dưỡng của hóa vận, ta không thể thay được. Lại như: Khí mùa xuân nuôi cân, khí mùa hạ nuôi huyết mạch, khí mùa Trường hạ nuôi cơ nhục, khí mùa thu nuôi bì mao, khí mùa đông nuôi cốt tủy... Vậy bỉ. nhục, cân, cốt của con người. đều phải đo sự tư dưỡng của bốn mùa, ta không thê trái được. Mạch lạc là con đường cho khí huyết lưu hành. mà vinh âm. dương huyết thì là thần khí, nếu kinh lạc-đã thông, huyết khí đã thuận, thì sẽ làm cho hồi phục lại sự bất túc của thàn khí, tự nhiên được mạnh khỏe như thường.

Thiên 72–73 · Lục Nguyên Chính Kỷ Đại Luận Thiên

Chương bảy mươi hai + Chương bảy mươi ba · Lục Nguyên Chính Kỷ Đại Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. tÔ ngu sự hóa” tức là nói về Tư thiên, Tại toàn, đều có sự hóa sáu khí; “Sáu sự biến” là nói về sự biến của thăng và chế. "Thắng với phục" là nói vẻ khí của năm vận đêu cỏ sự thẳng phục về các khí chủ tuế, do dỏ sự chủ trị không được toàn. Đến như năm VỊ. sinh hóa có hậu bạc, thành thục có nhiều ít, trước sau đều cỏ chế. có thăng, có sinh. có thành khác nhau v.v... 2 mãn vận" tức là nói về hóa vận của năm hành. Hóa vận đó, hoặc theo về năm khí, như: những năm gọi là Phu hòa, Thăng minh. Tĩnh thuận. Thâm bình v.v... Những năm đó đều thuộc về năm vận hỏa bình, với sáu khí không có sự gì tương phạm. “Hoặc trải thiên khí"... tỷ như những năm Bính Tý, Bính Ngọ, Tư thiên thuộc về Hòa vận mà lại thi hành Thủy vận: những năm Giáp Thìn, Giáp Tuất Tư thiên thuộc về Thủy vận, mà lại thi hành Thỗ vận v.v... "Hoặc thuận thiên khí, hoặc thuận địa khí". Đỏ là nói về thải quá mà thuận, thiên khí có ba vận; bất cập mà đồng địa hỏa cũng có ba vận; thái quả mà đồng địa hóa có ba vận, bất cập mà đông địa hóa cũng có ba vận... Tất cả hai mươi bỗn năm đó, với thiên khí tương phù, với địa khí tương hợp. "Hoặc nghịch thiên khí, hoặc nghịch địa khí v.v...” là nói về: trừ những năm Thiên phù, Tuế hội, mà cùng với cái khí Tư thiên, Tại toàn Không tương hợp. "Hoặc tương đặc hoặc không tương đắc..." là nói về cái khí của bốn mùa như phong, ôn, hóa đồng với xuân; nhiệt. huân (nóng bức), hóa đồng với hạ; thanh lộ (xương mọc) hóa đồng với Thu; mây mưa hóa đông với Trường hạ; băng tuyết hóa đồng với đông v.v... Đỏ là khách khí với thời khí tương đắc với nhau. Như: Chủ khí bất túc, khách khí lại thăng được, thể là khách khí với thời khí không tương đắc với nhau. "Xuất ký của trời v.v...", tức là khiến cái khí Tư thiên, Tại toản, trên dưới quân bình với nhau... "Trời đất thăng giáng v.v." là nói về: đã thăng mà giáng, đã giáng lại thăng... Cái khí của trời đất thay đổi như vậy. không hề sai lệch. - VỀ năm vận sáu khí phải có sự của đức. hóa, chính. lệnh; nhưng lại cũng có sự biến dịch về râm, thăng, uất, phục. Giờ muốn cho khí vận hòa bình, cần phải dùng năm Vị để hoặc chiết (bẻ xuống), hoặc tư (giúp), hoặc ích (thêm lên, hoặc ức (nén xuống). Cho nên mới nói là "điều với chính Vị" v.v. “Trước phải lập lấy niên v.v." tức là nói về phải nhận định cái năm đó là thuộc về thiên Can hay địa chỉ v.v. "Số vận hành" là nói về năm vận cùng nỗi nhau, cứ chọn năm rỗi chu mà lại bắt đâu; "Ngự hóa v.v." là nói về sáu khí có sự thượng lâm của Tư thiên, có sự hạ ngự cúa Tại toàn, và có chủ khí của bốn mùa, có khách khí gia lâm v.v... # Đây nỏi tóm cả sự chủ tuế và chủ thời của sáu khí. Chủ tuế thuộc về Tư thiên, Tại toàn; chủ thời thuộc về chủ khí, khách khí; sáu khí, đì đều có chia bộ. mà cái khí Tư thiên lại chủ của một năm, cho nên nói: “Phàm cải chính của những năm Thái dương Tư thiên v.v", Tý, Ngọ, Dàn, Thân, Thìn, Tuất, v.v... là sáu năm thuộc dương, khí chủ về thái quả; Sửu, Vị, Mão, Dậu, Tỵ, Hợi là sáu năm thuộc Âm khí chủ về bất cập. Phảm cái khí chủ tuế chủ thởi thuộc về năm thái quá, đều trước thiên thời mà đến; thuộc về năm bát cập, đều sau thiên thời mà đến. Cho nên nói: "Vận thái quá đến trước, vận bất cập đến sau". Vì Thái dương hàn thủy Tư thiên, nên thiên khí nghiêm túc. Thái âm thấp thổ Tại toàn, nên địa khí vên tĩnh. Vị "hàn khi tràn ngập thái hư”, nên Dương khí không phát triển được chính lệnh, Vì “Thủy Thỗ hợp đức", nên trên ứng với Thản tỉnh, Trấn tinh. Về "loài cốc chủ về sắc đen vàng”, vì nó cảm cái khí Tư thiên, Tại toàn, nên đã tới kỳ thành; "Trâm không đương điễm..." là nói về sinh dương ở trong âm, bị cái khí hàn Thủy nó chèn nén. Bởi cái "Nhị chỉ khí" là Thiếu âm quân Hỏa chủ khí, nhân "hàn chính phát nhiều" nên phải đợi thời mới có thể phát. Đợi thời, đến "Ngũ chỉ khi" thuộc Thiếu âm về gián khí tư lệnh mới lại phát. Đó là nói về cái chủ khí của bốn mùa bị khí tư thiên nó thắng "Thiếu dương chủ trị ở khoảng giữa v.v.", là nói về Thiếu dương tướng hỏa, chủ về "Tam chỉ khí” mà lại bị hàn thủy gia lâm, vì đó nên "mưa nhuẫn sẽ ngớt". Đó là chủ khí của bốn mùa, mà lại bị cái khách khí gia lâm nó thắng. Nửa năm về trước, thiên khí làm chủ; nửa năm về sau, địa khí làm chủ. Mà ba cái khí gia lâm, lại chủ về hản thủy, “Tứ chỉ khí" thuộc Thái ầm, vì vậy cái khí hản Thủy, đến "tam khí" thì ngừng, sẽ giao với "tứ khí" của Thái âm. Thái âm đến đâu, sẽ thành mây mưa. "Mây vẻ Bặc cực v.v." là nói về cái Tại toàn, vận hóa lên trên, “Nhuần thắm muôn vật v.v." là nói khí thấp thổ trản khắp ở dưới. "Hàn khắp ở trên v.v." là nói về cái Thái dương hàn Thủy đóng ở trên; "Sấm động ở dưới v.v." là nói về Hỏa khí của Thiếu âm, lại ở bên hữu Thái âm, đến "ngũ khí" mà mới phát. "Dân sinh v.v," đều đo cái khí hàn Thuy mà gây nên. ®' Từ đây trở xuống, chia bản cái gián khí gia lâm. Gián khí để ký bộ (ghi từng bộ); mà "sơ khí" bắt đầu từ Thiếu dương. "Khi đất thay đổi v.v. là nói về: cái "chung khí" Tại toàn từ năm trước, mà giao với cái "sơ khí Tư thiên năm nay. “Chung khí” năm trước là Thiếu âm quân hỏa, "sơ khí năm nay là Thiếu dương tướng hỏa. Hai thứ Hỏa cùng giao nhau cho nên khí "dại ôn”; "loài cỏ sớm tốt..." là vì trưởng khí thịnh (trường khí là có khi sinh trưởng, tức là khí của Hỏa, khí của mùa hạ...); mới giao tới mùa xuân mà đã đại ôn, nền dân phát sinh các bệnh lệ và ôn bệnh v.v. S' "Nhị chí khí" tức là Dương minh táo Kim gia tâm, cho nên "đại lương" (rất mát, Kim khí thuộc thu nên mát) "lại đến". Vì hóa viêm nhiệt làm thanh lương, nên mới nói lả "lại đến"... "Loài cỏ gặp lạnh v.v." là nói về hàn khí ờ dưới: "trung với hạ" có khí hản lương, nên cái Hỏa khí thượng lâm mới bị chèn nén... Bởi cái gián khí Tư thiên, bao giờ cũng từ đưởi giao lên trên. "Mắc bệnh khí uất và trung mãn v.v." là vì Dương khí bị át ức ở bên trong. "Khí hàn mới bắt đầu v.v." là nói về cái hàn khí Tư thiên, từ "nhị chỉ khí” mới bắt đầu. Thế là cái khí Tư thiên lại bị Gián khí nó thắng vậy.
2. Cái khí Tư thiên hàn Thủy gia lâm lên "Tam khí", cho nên bấy giờ "thiên khí mới tắn bê v,v,", Mùa hạ nên nhiệt mà lại bị hàn khí gia lâm, nên dân mới mắc bệnh hàn mà bên trong lại nhiệt. Các chứng ung thư, mẫu muộn v.v... đều đo Hỏa uất mà sinh ra, nếu không kịp chữa, sẽ như mình tự đốt mình mà chết.
3. ® Cái khí gia lâm là Quyết âm phong Mộc; cái "tử chỉ chủ khí" lại là Thái âm thấp Thổ. Vì vậy nên phong với thấp mới giao tranh. "Phong hóa làm vũ (mưa) v.v." là cái khi gia lâm theo thời mà hóa; về khoảng mùa hạ, mùa thu giao nhau, thấp Thô chủ khí. cho nên "mới trường, mới hóa, mới thành". Đó là vì mùa hạ thì chủ về việc sinh trưởng, mùa thu thì chù việc thâu thành, mà mùa Trường hạ thì chủ về việc hóa sinh vậy. "Dân mắc bệnh đại nhiệt v.v." đều là những bệnh thuộc về phong nhiệt. "Nhục nuy, túc nuy v.v." là những chứng thuộc về khi của thấp Thổ; "Tiết tả v.v.” là một chứng do thấp với nhiệt cùng nung nấu mà sinh ra. Ó Nhị chỉ khí” là Thiếu dương quân Hỏa, bị cái khí hàn lương nó gia lâm, mãi tới "neũ khí" mới lại chủ trị nên mới nói: “khí dương lại hóa"... tức là những biến tượng "trảm lầy không dương diễm v.v.". Vì Hỏa khí lại hóa nên loài thảo mới “trưởng”. Cái khí thấp Thổ, chủ nửa năm về sau, cho nên mới "hóa"; cái "Ngũ chỉ chủ khí” thuộc Dương minh táo Kim, cho nên mới "thành"; Hỏa uất thì phát tiết ra. nên đân mới để chịu.
4. Cái khí Tại toàn, lâm lên "chung khí", cho nên địa khí chính ngôi mà thấp lệnh thí hành. "Khí âm hàn tràn ngập thái hư v.v." là nói về cái khí Thái âm vận lên ờ trên. "Khói bụi khắp đông ruộng v.v." là nói về cải hóa của thấp Thỏ phân tắn ở bên dưới. "Dân mới buôn bã v.v." là nói về cái khí âm thấp lưu bành ở khoảng giữa (trung). "Giỏ rét đã đến v.v." là Thô bị phong Mộc nó thẳng. nên các loài thai dựng mới không thành. Tức là cải tà khí trải mùa. lại thắng được cái khí chủ thời vậy. thổ là Vị của Hỏa; Hỏa có thể làm ấm được hàn; khổ có thể làm thăng được thấp. Vậy, nhảm thuộc về năm Thái dương Tư thiên. là đo hàn thấp chủ khí, cho nên, nên dùng vị táo đẻ thăng thấp; dùng vị ôn để thăng hàn. Đó tức là bảo: "điều hòa với chính Vị, khiến cho trên dưới hợp đức” vậy.
5. “Hóa nguyên v.v.” là nói về; năm vận là cải nguồn sinh ra sáu khi; "chiết" tức là bẻ bỏ, dẹp xuống. Phàm những cái khí làm nên chứng uát, thì chiết bỏ đi. Tỷ như về năm Thái chủy (năm Mậu), Thái dương Tư thiên, thì Hỏa vận sẽ bị uất. Về năm Thái vũ (năm Bính), Thái âm Tại toàn, thì Thủy vận sẽ bị uất. Cho nên phải dùng phép (táo) để chiết bỏ cái Thổ khí của Thái âm, dùng phép "ôn" đề chiết bỏ cái hàn khí của Thái dương. Tất cả sáu khí, cùng theo một nghĩa như vậy.
6. Phàm những năm thuộc về Thái dương Tư thiên, vận khí đều thuộc thải quả, cho nên phải nén bỏ cái khí "râm thăng”. mà nâng đỡ cái "sở bất thắng" lên. Như về năm Thái giác (năm Nhâm), phong Mộc "râm thăng” thì Thỏ sẽ bị chết. Vậy phải chèn bỏ cái thăng của phong Mộc xuống, mà nàng đỡ cái bất thẳng là Thổ lên, Lại như về năm Thái chủy (năm Mậu), Hỏa vận thái quá, thì Kim khí sẽ bị chế. Vậy phải chèn bớt bỏ cái thái quá của Hỏa, tà nâng dỡ cái bất thắng của Kim lên. Đó tức là: "làm cho hòa cái vận, điều cải hóa, đừng để quá bạo, khiển dân sinh bệnh v.v,". Về dưới đây, các năm thuộc Thiếu dương, Thiếu ám... cũng một nghĩa như vậy. tÈÙ “Tuế cốc..." tức là thứ lúa sản xuất giữa năm ấy... Như trên nói sắc lủa "huyền, kiềm...” ăn nó để giữ cho hoàn toàn cái khí nguyên chân của trời đất. "Hư tả..." tức là cái gián khí phải thắng. Như cái năm Thái dương Tư thiên, "sơ chỉ khí" là Thiếu dương tướng hỏa, mà khí hàn lại thăng được. Vậy là hàn tà đã râm thắng được sơ khí đó. "Nhị chỉ khí" là Dương mỉnh táo Kim, mà nhiệt lại thắng được. Vậy là nhiệt tà đã dám chế được nhị khí đó. "Tứ chỉ khí” là Quyết âm phong mộc mà thanh lại thắng được. Vậy là táo tà đã chế thắng tứ khí đó. "Ngũ chỉ khí" là Thiếu âm quân hỏa, mà hàn lại thắng được. Vậy là hản tả đã chế thăng được neũ khí đó. Đỏ gọi là "tứ úy” (bốn cái sợ), phải xét cho cẩn thận.
7. Đây nói về cái khí của năm vận, với cái khí Tư thiên, Tại toàn, đều có đòng (cùng) dị (khác) (hai chữ này dùng nguyên âm cho tiện), mà cái khi vị nhiều. ít cùng đều cỏ "sở chủ”. "Đông hàn, thấp v.v." tức là nói về những năm Thải vũ (Bính), Thái cùng (Giáp) chủ vận. thế là với cái khí hàn thấp của Tư thiên, Tại toàn tương dồng, nên phải dùng nhiều vị táo, nhiệt đề chế hóa. tức là dùng táo để chế thấp, mà nhiệt để hóa hàn. Lại như những nãm Thái chủy (Mậu) Thái sắc (Nhâm), Thái vũ (Thủy) chủ vận, thế là với cái khí hàn thấp đều dị, lại chỉ nền ít dùng cát khí táo thấp để làm cho hóa. Tức là dùng khí thấp để nhuận lại cái khí táo nhiệt; dùng táo để chế cái tà của phong mộc. Đồng thời khí thịnh nên phải dùng nhiều; đị thời khí cô (trơ trọi một mình) nên phải dùng ít.
8. Đây nói về cái khí Tư thiên, Tại toàn và gián khí Gia lâm, đều có sự thích nghi vẻ hàn, nhiệt, ôn, lương, mà lại cân không nên phạm. Như Thái dương Tư thiên, nên dùng nhiệt đề làm cho ôn; mà "sơ chỉ khí" lại là Thiểu đương tướng hỏa dụng sự, vậy cần phải lánh xa cái nhiệt của Thiếu dương đã, rôi sau mới được dùng đến nhiệt. Lại như Thiếu âm Tại toàn, lẽ nên dùng hàn để làm cho "thanh" đi, mà “tử chí khí” lại gặp Thái dương hàn thủy dụng sự, vậy cần phải lánh xa cái hàn của Thái dương đã, rồi sau mới được dùng đến hàn. "Ôn với lương" củng một nghĩa như vậy. "Nếu giả thì làm trái lại v.v." là nói về nếu tà khí phân thăng, thì lại không cần phải theo đúng cái nguyên tắc "xa hàn, xa nhiệt nữa. Như: Thái dương hàn thủy Tư thiên, "sơ chỉ khí" là Thiếu dương tướng hôa, thế mà thiên khí lại hàn; như thế thì cử dùng nhiệt ngay, mà không cần phải lánh xa thời kỳ nhiệt của Thiếu dương nữa. Như Thiếu âm quân hỏa Tại toàn. "tứ chỉ khí" là Thái dương hàn thủy, thế mà thiên khí lại nhiệt. Như thế thì cử dùng hàn ngay mà không cân phải lánh xa cái thời kỳ hàn của Thái dương nữa. Dó tức bảo là "thiên khí trái với thời, thì cử dựa theo thời" vậy. khó Mão, Dậu chủ về tuế ván bất cập, nên phàm Tư thiên, Tại toàn, chủ khí, khách khí, dều sau thiên thời mới đến.
9. Dương minh Tư thiên thì Thiếu âm Tại toản. Vì Kim lệnh ở trên. nên thiên khí kính cấp (cứng gấp, hanh hái, se khô...); vì quần hòa ở dưới, nên khí đất quang minh (sáng sủa,
10. Dương minh ở trên, quân hỏa ở dưới, nên dương nhiệt thịnh mà mọi vật táo kiền (khô ráo và cứng rắn.
11. Cái "sơ Khí" chủ thời là Quyết âm phong mộc. Phàm thuộc về những năm thải quả, khách khí thịnh nên phần nhiều theo về khách; những năm bất cập, khách khí nhược nên kiêm theo chủ khí, vậy nên "thuần phong mới trị", tức là theo cái hóa của "sơ Khí" là phong mộc vậy. Dương minh táo Kim Tư thiên, Quyết ám phong mộc chủ khí, cho nên “phong táo ngang cùng vận”. Ngang. tức là cái khí chủ khách, cùng đọc ngang với nhau, “tràn tới khí giao v.v.", Khí giao, tức là một thứ khí "chung" (cuối, hết), ở nửa năm về trước, mà giao với nửa năm về sau. Chú và khách của "nhị khí” là hai thứ hỏa quản, tướng; chủ và khách của "tam khí" là Dương minh, Thiếu dương, cho nên nhiêu dương Ít âm. “Mây theo mưa xuống v.v." là nói về cái thấp khí của thấp Thổ bốc lên làm mây, khi trời giáng xuống mà thành mưa. Bởi "tử chỉ khí” do Thái âm thắp Thổ chủ khí, Thái dương hàn Thủy gia lâm, nên mới nói: “mây theo mưa xuống, thấp hóa sinh ra v,v.". Tảo kim Tư thiên. cuối cùng (chung) là "tam chỉ khí" mà giao với "tứ khí” là hản Thủy thấp Thỗ, vì thế nên táo cực mà lại nhuận, “ Do càm cái khí Tư thiên, Tại toàn mà thành thục, tức là tuế cốc. Quang minh, thanh. thiệt là cái chính của Kim; cấp bạo là cái lệnh của Hỏa. Vì quân hỏa Tại toàn, nên loài chập trùng không ân nắp và nước chảy không thành băng... "Cuống họng nghẽn v.v." đều là những chứng bệnh cam khí táo nhiệt mà sinh ra.
12. Trước thanh (mát mẻ) mà rồi mới "kính" (cứng rắn)... là nói về cái khí Tư thiên thịnh về nửa năm về trước; "trước nhiệt rồi mới bạo v.v." lả nói về cải khí Tại toàn, nên về nửa năm về sau. "Loài mao trùng chết v.v. là nói về cái sự "thắng, chế" của Tư thiên. Tại toàn mà chết. Cho nên cậu: "Đều có thăng, đều có chế, đều có sinh thành, đều có thăng chế v.v.” là nói vẻ cái thăng của năm vận. có thê chế được sáu khí; mà cái thắng Của sáu khí, lại có thể chế được năm vận. Nếu bị chế thì không còn sinh, dục và có khi chết nữa là khác. Nhưng ở thiên này, chỉ về đoạn nói vẻ kinh Dương minh mới ghi bốn cảu đó, mà các đoạn ở các kinh khác thì không... Đó là muốn cho kẻ hậu học biết vận khí lẫn cùng chế thăng, rồi tỉ loại mà Sự ra các kinh khác vậy, '“® Cái Khí của Dương minh và Thiếu âm đều chủ về sự "táo", cho nên phát ra chứng tảo (như tảo cấp, phiên táo v.v...). Như Hòa thăng Kim, nếu ở nửa năm về trước, thì Thủy sẽ báo phục Hỏa ở nửa năm về sau... Vì Vậy sự "thắng và phục” phát sinh. mà cái khí của tuế thì đo đó thành ra đại loạn. “Khí giao” tức là cải khí Tư thiên, Tại toàn trên dưới cùng giao với nhau. CÔ Khí đất đối v.v.” là nói về: chung khí Tại toàn từ năm trước, đổi giao với cái "sơ khí" của năm nay. (Mấy đoạn về sau cùng một nghĩa như vậy). Cái khách khí về tuế sơ những năm Mão. Dậu là Thái âm thấp Thỏ, cho nên "âm ngừng” mà “võ hóa", Âm ngừng ở ngoài thì đương uất ở trong, cho nên dân mới mắc các bệnh nhiệt trướng... Mặt phù thũng, hay ngủ v.v... là những bệnh gây nên bởi thấp Thõ. "Cầu nục v.v." là những bệnh đo khí của phong mộc gây nên.
13. Chú và khách của “nhị chỉ khí", là hai thứ hỏa quân, tướng. Dương khí đã được tán bỗ, nên dân mới dễ chịu; mọi vật được sinh trưởng và tốt tươi. "Dịch lệ đến, dân hay bạo tử v.v." là do hai Hỏa cùng giao nhau mà thần lại lân lên trên quân vị mà gây nên.
14. Cái Kim khí Tư thiên gia lâm, cho nên “thiên chính bế". "Tam chỉ chủ khí" là Thiếu dương tướng hòa, cho nên táo với nhiệt giao hợp. "Tam chi chung khí" mà giao với hàn Thủy thấp Thô của tứ khí, cho nên táo cực ' mà sỉnh thấp; táo, thấp, thủy, hỏa, bốn khí đó cùng giao với nhau, nên dân mặc chứng hản, nhiệt.
15. Về gia lâm của "Tử chỉ khí..." khách khi là Thái dương hàn thủy, chủ khí là Thái âm thấp Thỗ, cho nên hàn võ xuỗng. Nửa năm trở về sau, do Thiếu âm quân hỏa chủ khí, lại bị khí hàn thấp nó tương gia (cùng lấn lên, cho nên đân mắc các chứng run rây, nói mê v.v. đều bởi hản thủy ngưng ở bên ngoài, Hỏa uất ở bên trong mà sinh ra.
16. Quyết âm phong mộc gia lâm lên ngũ khí, cho nên xuân lệnh lại lưu hành... Loài cỏ được sinh khí nên lại tốt tươi; cái uất của Thiếu âm nhờ ở Mộc khí mà thư xướng, điều đạt, cho nên đân khí hòa. f Cái khí của Thiếu âm quân hỏa, gia lâm lên Chung khí, cho nên cải Dương khí Tại toàn, được đễ thư xướng tán bố, mà cái tiết hậu mùa đông trở lại ôn noãn. Cho nên loài chập trùng (loài sâu nằm kín trong hang, trong õ) không ấn nắp, mà nước không thành băng. Địa khí được thư xướng, cho nên đân mới an khang. Nếu có tai sảnh xảy ra sẽ là bệnh ôn, tức là Đông ôn. Bệnh này với thương hàn khác nhau rất xa.
17. =Tuế cốc" tức là một thứ lúa cảm thụ khí Tư thiên, Tại toàn mà sinh ra. "Giản cốc" tức là một thứ lúa cảm cái gián khí của trời đất mà sinh ra.
18. Nên dùng vị hàn, để thanh cái nhiệt của quân hỏa; nên dùng vị tân, đề nhuần cái tảo của Dương minh; nên dùng vị khổ để tiết bỏ cái Hỏa uất ở trong. Dùng phép phát hãn đê giải bỏ cái hàn ở ngoài biểu; dùng phép thanh đẻ tiêu giải cái tả lọt vào trong; dùng phép tán để giải bỏ cái khí Đông ôn.
19. Vì vận khí bất cập nên phải lâm cho yên, đừng đề tà thắng.
20. Chiết bỏ cái khí Tư thiên, Tại toàn để giúp cho cái hóa nguyên của năm vận.
21. Dùng hàn đề làm cho thanh cái hỏa nhiệt Tại toàn; dùng nhiệt để chế cái tảo Kim Tư thiên. Nếu "đồng" thì dùng nhiều; nếu "dị" thì dùng ít. Vậy phải xét sự khinh trọng của hàn nhiệt, để chế hoặc nhiều hoặc ít. Như: Những vận thuộc vẻ Thiếu chủy, Thiếu giác, cùng với các nhiệt của Thiếu âm. nên lấy nhiều cái khí thanh lương do thiên hóa đề chế lại; những vận thuộc về Thiếu dương, Thiếu cung, Thiếu vĩ... cùng một cái thanh của Dương minh, _ nên lấy nhiều cái khí hỏa nhiệt do địa hóa để chế lại. (Thiên hóa tức là khí thanh lương của táo Kim; địa hóa tức là khí hỏa nhiệt Tại toàn.
22. #5) Cái khí thanh lương của Dương minh Tư thiên, lẽ tất nhiên là nên dùng ôn nhiệt rồi. Nếu "Nhị chi khí" lại là hai thứ hỏa quân, tướng, thì lại phải cách xa thời kỳ đó 60 ngày, mới có thê dùng ôn nhiệt; cái khí Thiếu âm quân hỏa Tại toản, lẽ tất nhiên là nên dùng hàn lương rồi. Nếu chủ khách của "tứ chỉ khí" lại là hàn thủy, thấp thô... thì lại phải xa thời kỳ đó 60 ngảy, mới có thể dùng hàn lương... “Có giả v.v." là nói về cái khí hàn, nhiệt, ôn, lương của bốn mùa, không phải là Tư thiên, Tại toản, với cái chính khí của Gián khí, lại cần phải "trái ngược lại" để điều trị. Đó là cái phương pháp làm cho điêu hòa thiên, địa, âm, dương vậy. Nếu làm trái phương pháp đó, sẽ làm loạn mất sự kinh thường của Tư thiên, Tại toàn và rỗi mất "kỳ bộ" của âm dương, gián khí...
23. Những năm Dần, Thân chủ về thái quá. Sảu khí đều trước thiên thời mà đến.
24. “Thiên khí chính", là nói về: Thiếu dương Tư thiên. mà khí hóa lại lưu hành ở trong khoảng "khí giao"; bởi vì “Nhị âm, Tam dương" ở dưới, cho nên dẫu chủ về Tư thiên. mà khí dẫn xuống ở khoảng giữa (trung). Tiết dưới "Quyết âm Tư thiên", mà ghi là “địa khí chính"... Đó là nói cải khí Thiếu dương Tại toàn, mà cũng lưu hành ở khoảng trung, vì Thiếu dương là “trung kiên" của Quyết âm, nên mới như vậy.
25. Quyết âm Tại toàn, nên địa khí nhiễu (nhiễu, tức là nhiễm loạn, do sự hành động của phong) cây đõ, cát bay v.v. Do sự hành động của phong và hỏa. Khí của Quyết âm, thượng hành để theo sự hóa của Thiếu dương, nên “mưa thường xuống". Bởi hai khí của Thiếu dương lưu hành đến đâu là sinh ra hỏa: đo hỏa sinh ra oI bức; do oi bức sinh ra mưa, đỏ là lẽ thường của đức hóa.
26. 49) nghiệm” là chính của hỏa, “nhiễu” là lệnh của phong.
27. "Phong nhiệt cùng tán bố v.v," là đo cái khí của Thiếu dương Quyết âm, cùng tham hợp với nhau, để cùng tán bố vảo trong khí giao... "Mây khói tung bay v.v." là đo địa khí bốc lên; “Thái âm tràn lan v.v." tức là bởi sự oi bức nâu nung, rồi biến thành mưa.
28. Cái khí phong nhiệt ở ngoài, thì cái khí hàn thấp ở trong, vì thế nên bên ngoài thi sinh mụn lở, mà bên:rong thì sinh chứng hàn trung tiết, mãn. Thánh nhân gặp trường hợp đó biết làm cho điều hòa hai khi hàn nhiệt, không để cho trong ngoài giao tranh. "Vãng phục" tức là ra vào. Như khí ở trong ngoài đồng thì vãng: phục thì sẽ phát sinh ra chứng ngược hàn, nhiệt; các chứng tiết tùng, âu, thô... là đo cái khí phong nhiệt lắn ở bên trong; "mặt sưng và sắc biến v.v." là đo cái khí hàn thấp phạm ở bên ngoài.
29. suy chỉ gián khí" là Thiễu âm quân hỏa, chủ khí là Quyết âm phong mộc. Vì vậy nên phong mới động giao, khí âm và có cây sinh trường v.v. Thiếu dương Tư thiên mà lại gặp quân hỏa chủ khí, cho nên dù có thời khí là "hản" đưa đến, mà cũng không thể giảm bớt được sức ôn nhiệt của "nhị hỏa". Các chứng "huyết giật v.v." Đều do phong hỏa gây nên.
30. “Nhị chỉ khách khí" là Thái âm thấp thô, vì thế nên cái hỏa khí của Tư thiên lại bị uất. "Bụi bay v.v." đều do cái hòa của chủ khí là thấp thô gây nên. Quyết âm phong khí dù theo Thiếu dương, mà cũng không thể thăng được khí "võ thấp"; vì phong hỏa khí thịnh, lại được cái khí âm thấp để hòa hợp thêm vào, cho nên dẫn dù an khang, mà tai sảnh thời sẽ phát ra các chứng nhiệt uất v.v.
31. Cái khí Tư thiên, thượng lâm lên Tam khí, cho nên "thiên chính mới tắn bỗ"; cái khí chủ thời, cũng thuộc Thiếu dương, cho nền viên hỏa đến, Vì Thái âm hoành lưu nên “mưu sẽ tràn". Dân bệnh. Nhiệt trung v.v... đều do cảm cái khí phong hỏa mà sinh ra.
32. Gián khí gia lâm, lại là cái khí thanh hương của Dương minh, cho nên khí mát đến, bạch lô xuống: cái hỏa của Thiếu dương, cùng với cải khí phong nhiệt, cùng giao nhau ở trong khí giao, cho nên “viêm, thử giản hóa (khí viêm, khí thử cùng biến hóa xen lẫn nhau). Phong nhiệt chủ tuế, mà lại #ặp thanh lương như vậy, nên dân khí hòa bình. Còn bệnh mãn v.v. là do cảm cái khí thấp Thô của chủ hời mà sinh ra.
33. “Ngũ chỉ gián khí" là Thái dương hàn thủy, cho nên "dương nhiệt rút lui mà khí hàn đưa lại". Vì khoảng hai mùa thu, đêng giao nhau, mà thị hành cái chính sách bế Tàng của Đông lệnh, cho nên "khí môn mới đóng, (tức là siữ kín cái thân thể). Giữ gìn kín đáo để lánh hàn tà. Phàm gọi là thánh nhân quân tử v.v, là có ý tỏ ra rằng: Các bực kiến thức biết theo thời để điều dưỡng, cho khí trong mình được hòa, dù có gặp thời tiết độc dữ cũng không sinh tật bệnh.
34. Quyết âm phong mộc chủ về “chung khí", cho nên phong mới đến (tức là thời kỳ đó hay có gió to). "Địa khí chính v.v." là bởi Quyết âm đo trung kiến cái hóa của Thiếu dương mà nên; muôn vật gặp được "sinh khí" mà lại sinh trưởng, địa khí không thăng lên, nên mây khói mới lưu hảnh. Do đái thời kỳ bế Tàng mà lại thi hành cái lệnh phát sinh, cho nên phát các chứng quan bế v.v. (Quan bễ nghĩa đen là đóng cửa, nói về một chứng bệnh bị nghẽn tắc ở vị quản, ăn vào lại thô ra...); "Tâm thống" là đo Thận khí phạm ngược lên Tâm mà sinh ra. Phế chủ khí mà Thận là cái gốc sinh khí, cho nên Thận là gốc mà Phế là ngọn. Dương khí đến mùa đông thì về "tàng" (ấn nắp) ở Thận Tàng, giờ khí đó lại ngược phạm lên Phế, nên thành bệnh khái (ho.
35. Vận khí thái quá nên cân phải nén xuống, "sở bất thắng", như năm Nhâm, Giác (thái giác) vận thái quá thì Thả khí bất thắng: năm Mậu hỏa vận thái quá, thi Kim khí bất thăng: cho nên phải nén bớt cát thái quá, đề giúp thêm cho cái "sở bất thắng”. "Chiết bỏ cái uất khí v.v." Như những năm Canh Dân, Canh Thân, Thiếu dương Tư thiên, thì Thương vận (tức là Kim) sẽ bị uất; những năm Giáp Dẫn, Giáp Thân, Quyết âm Tại toàn, thì cung vận (tức là Thổ sẽ bị uất. Vậy nên chiết bỏ cái khí gây nên uất, Trước lây ở cái hóa nguyên của hai vận, chiết bỏ cái thái quá, để giúp thêm cho cái "sở bất thắng", nên "bạo vận" không thể sinh ra mà bệnh độc cũng không khởi lên được. "Bạo..." tức là nói về cái vận khí của những năm Thái cung, Thái dương chủ về thái quá, mà lại bị uất, nên phát ra quá bạo và gây thành bệnh nặng.
36. Ở trên: Thái dương Tư thiên, Thái âm Tại toàn, thì nói trước "dùng hàn nên xa thời kỳ hàn v,v."; đến Thiếu dương Tư thiên, Quyết âm Tại toàn, thì nói trước: "dùng nhiệt xa thời kỳ nhiệt v.v.". Đó là nói về phàm được, thực thuộc về tuế vận hàn hay nhiệt, nên xa lánh cái khí Tư thiên, Tại toàn đó.
37. Thái âm Tư thiên, hàn thủy Tại toàn, cho nên Âm khí chuyên chinh, mà Dương khí rút lui. Thổ lệnh bất cập, phong lại thắng được, cái khí hàn thấp của trời đất hỗ giao với nhau nền đồng ruộng khói tỏa, bụi trắng tung bay... "Dân bệnh v.v." đều cảm cái khí hàn thấp mà gây nên.
38. Thấp khí của Thái âm ngưng ở trên, hàn khí của Thái dương tích ở dưới. Hàn Thủy thắng Hóa, nên mới gây nên băng, bộc. Dương khí ở trên, bị âm ngưng nó thăng, nền cái khí túc sái mới lưu hành.
39. Đây nói vẻ thổ địa của năm phương đều có cao, thấp, hậu, bạc khác nhau. Cho nên tuế khí hữu dư thì thổ địa nên cao, hậu; tuế khí bất cập thì thổ địa nên t hạ (thấp thũng). Bởi cái khí thải quá thì nên hoãn, cái khí bất cập thì nên trước; địa thô cao hậu thì khí tiết ra hoãn; thô địa tí hạ thì khí dễ thăng lên; khí hữu dư thì nền đến chậm, khí bắt cập thì nên đến sớm... Đó là “địa lợi có cao hạ, khí đến có sớm muộn, mà dân khí cũng theo đó" vậy.
40. Chủ, khách của "sơ" đều là phong khí. Vậy nên địa khí của nãm trước thay đối, cái hàn của Đông lệnh mới thay đổi; mà xuân khí chính, gió mới tới, muôn vật mới tốt tươi v.v. Các chứng bệnh huyết giật... đều đo khí của phong thấp gây nền.
41. Chủ, khách của "nhỉ..." là hai thứ hỏa quân, tướng, cho nên hỏa mới thịnh. Vì Hỏa Thổ hợp đức, nên vật loại mới sinh hóa v.v.
42. Cặi khí Tư thiên "lâm" lên tam khí, mà khí hàn thấp thì "lâm" ở khí giao.
43. “Tự chỉ khách khí", là Thiếu dương tướng hỏa; hàn thùy Tại toàn, cho nên sợ Hỏa nó gia lâm; "tứ chỉ chủ khí" là Thái âm thấp thổ: thấp với nhiệt cùng hợp, thì hơi nóng nung nấu mà khí đất bốc lên; cái khí âm thấp với Hỏa khí không tương hợp, nên thiên khí bĩ cách; thấp hỏa không lưu hành được xuống dưới, nên bạch lộ âm bố mà thành thu lệnh. Các chứng bệnh phát sinh v.v. đều do ba khí hàn, thấp, nhiệt lẫn lộn dồn đến mà sinh ra.
44. Chủ khách của "Ngũ..." đều là cái khí thanh lương của Dương minh, cho nên tiết hậu hản lãnh.
45. Chủ khách của "Chung..." là khí hàn thủy Tại toàn, cho nên hàn khí đại cử (rét nhiều); cái khí hàn thấp, trên dưới cùng giao, nên thấp khí đại hóa...
46. Tuế vận bất cập, nên phải giúp thêm; "Tà khí" tức là cái khí mình "sở bất thắng. Khô là Vị của Hỏa, cho nên có thê táo được thắp và ôn được hàn.
47. Về những năm thái quá, khí, vận đều trước thiên thời mà đến. Táo kim Tại toản, nên địa khí nghiêm khắc; quân hỏa Tư thiên, nên thiên khí quang minh. Chung khí của năm trước là Thiếu dương tướng hỏa; sơ khí của năm nay là Thái dương hàn thủy, vậy là hàn giao với thử; mà những khí Thúy, Hỏa, hàn, nhiệt, cùng lẫn lộn ở trong khí giao, nên mới bắt đầu sinh ra tật bệnh. s ®*' Các chứng khái, suyễn, thũng thượng v.v... đó là nhiệt bệnh sinh ra ở bộ phận trên; các chứng huyết tiết v.v... đó là thanh (cũng như lãnh hoặc hàn) bệnh sinh ra ở bộ phận dưới; các chứng vào Vị, Tâm thống v.v... là đo hàn nhiệt giao tranh ở bên trong.
48. Sơ chỉ khí là Thái dương hàn thủy, cho nên cái khi táo nhiệt ở năm trước sắp hết, mà mới bắt đầu hàn và chập trùng lại ân nắp, băng sương lại kết... Sơ chí khí là Quyết âm phong mộc, cho nên "phong mới đến”: cái khí R dương xuân đã bị uất, mà dân lại kín đáo; Thái dương chủ cân, mà là Phủ của Thận, nén quan tiết và yêu chùy thông. Thời kỳ đó, giao tiếp với hai khí quân hỏa, cho nên "viêm, thừ đến.
49. Nhị chí chủ khí, hợp với Tư thiên quân hỏa, mà khách khí lại là Quyết âm phong mộc, cho nên "dương khí tán bố" và thường có giỏ.
50. Tam chỉ chủ khí là quân hỏa, tướng hỏa, cho nên thiên chính bế tán, và đại hỏa lưu hành... Hàn khí ờ dưới thỉnh thoảng đến, nên đân mắc bệnh khí quyết, Tâm thống. Hàn khí phạm lên Phế, nên khái và suyễn... Và bạch quân hỏa bốc lên, nên mặt đỏ.
51. “Tự chỉ chủ khí" là thấp thể chủ khí; hàn khí thấp nhiệt giao với nhau nên nỏng bức đến và thường có mưa lớn. Các chứng ách Can, Hoàng đản v.v. đều do khí thấp nhiệt gây nên.
52. Ty nữa năm về sau, và cái chủ của khi "ngũ" đều thuộc Dương minh tư lệnh. Giỏ bị Thiếu âm tướng hỏa gia lâm, nên úy (sơ); vì úy khí thượng lâm, cho nên "thử" lại đến, dương mới hóa v.V...
53. Chung khí là Dương minh tư lệnh, cho nên táo lệnh lưu hành; cái dư nhiệt của khí giao cách trở ở trong, nền mới thành các chứng khái, suyễn v.v... Hàn thủy chủ thời, cho nên hàn khí đến luôn, hợp ở ngoài bì tấu mà sinh bệnh. Địa chỉ bắt đầu từ Tý, mà sáu khí đối với Tý, Ngọ đã hét, sắp đổi để bàn giao sang năm vị... Cho nên nói: "Địa khí sắp thay đổi.
54. Vận khí thái quá, nên cẩn phải nén bớt, để giúp cho cái sở thắng của tuê khí.
55. Hạn đo thùy hóa, nên có cái năng lực làm nhuyễn (mềm) được các chất kiên (cứng). dùng để điêu hóa cái quân hỏa ở trên; quá lắm thì dùng vị khổ để phát bỏ hòa uất: Kim khí chủ thâu, cho nên cần dùng vị toan cho thâu để yên bộ phận dưới; quá lắm thì dùng vị khổ cho tiết bỏ bớt khí táo.
56. Đằng cái nhiệt khí Tư thiên, thì nên dùng hàn thanh; đông cái thanh lương Tại toàn, thì nền dùng ôn, nhiệt.
57. Đây nói về Quyết âm, Thiếu dương tiêu, bản cùng hợp với nhau. Thiếu dương Tư thiên thì thiên khí chính; Thiếu dương Tại toàn thì địa khí chính. Nói Quyết âm cùng với các chính tuế của Thiểu dương. Như Quyết âm Tại toàn, thì cải khí của Quyết âm sẽ cùng với cải vận của Thiếu dương cũng lưu hành; Quyết âm Tư thiên, thời cái khí của Thiếu dương sẽ cùng với cái vận của Quyết âm Tư thiên cùng lưu hành. Cho nên nói: "Phong sinh ra ở nơi cao xa. khí viêm nhiệt nói theo...". Bởi Quyết âm Thiếu dương tiêu, bản cùng hợp, mà Quyết âm lại không theo khí hóa của Thiếu dương. Trong sáu khí, chỉ có hai khí này là tương hợp.
58. Vị tính của phong lay động, nên "thiên khí nhiễu"; khí của Thiếu dương vận hành ở trong, nên "địa khí chính” phong khí ở trên trời, nên nói: "Phong sinh ở nơi cao xa” Khí của Thiếu dương trở nên cùng hợp với Quyết âm, nên "viêm nhiệt nối theo" v.v. "Mây theo mưa xuống v.v." là nói theo về sự thăng chế của phong với hỏa; phong với hỏa cùng theo về chính tuế, nên nói là “hợp đúc"; "phục, thắng đổi thay v.v." là nói về khí viêm nhiệt theo lên ở trên, mà lại cùng xen vào ở trong khí giao. "Chập trùng bò ra v.v." là nói về tướng hỏa Tại toàn. Cảm phong khí thì bệnh sinh ở trên, cảm nhiệt khí thì bệnh sinh ở dưới; phong, táo thắng phục cùng lấn nhau, thì hình hiện ra ở trong khí giao,
59. Trên đây nói; "Sinh ở trên", "sinh ở dưới" và "sinh ở giữa...” Mà không có đến bệnh. Đó là nói cái khí phong hỏa tràn lan ở trên dưới mà lại hỗ giao ở giữa. Viềm nhiệt theo lên trên, tức là con theo mẹ. "Thăng phục dỗi thay v.v." là nói về cái khí của Quyết ám lại quay về "chính". Cho nên Quyết âm Tại toàn thì địa khí chính. Giờ Quyết âm Tư thiên mà thiên khí cùng chính, nên mới nói là: "Đẳng với các chính tuế.
60. Sơ chỉ khí lá Dương minh thanh Kim tư lệnh, cho nên khí hàn mới nghiêm túc mà sải khí mới đến...
61. Nhị chí khi là Thái dương hàn thủy, vì vậy nên hàn không dứt. mà sương mới xuống. Nhị chỉ chủ khí là Thiếu âm quân hỏa, mà hàn thủy gia lâm lên trên, cho nên cỏ "đét" ở trên mà đương lại hóa ở dưới. Dân mắc bệnh "trung nhiệt” là vì cái khí quân hỏa, bị khí hàn nó làm "uất" lại ở bên trong mà sinh ra.
62. Tam chỉ khí là phong khí của Tư thiên chủ lệnh, nên “thiên chính bố tán...". Dân mắc bệnh "tai ù v.v.", là đo phong bệnh phát sinh ở bộ phận trên.
63. Tử chỉ khách khí là Thiếu âm quân hỏa; chủ khí là Thái âm thấp Thổ, vì vậy nên khi nhục thử với thấp nhiệt cùng xen nhau... “Giao tranh ở bên phía trên bên tả v.v..." là nói về Thiếu âm ở bên tả Tư thiên Quyết âm.
64. Cái gián khi Tư thiên của Quyết âm, bắt đầu từ Dương minh ở dưới, mà giao lên Thái dương; cái gián khí Tại toàn của Thiếu dương, bắt đầu từ Thiếu âm ở trên, mà giao với Thái âm... Cho nên nói: "Dân mắc bệnh hàn ở phía bên hữm v.v." Tức là nói đo dưới mà lên trên; nói: "Giao tranh ở phía trên bên tả v.v." Tức là đo trên mà xuống dưới.
65. Ngũ chỉ khách khí là Thái âm thắp thổ, chủ khí là Dương minh táo Kim, vì vậy nên hai khí táo và thấp thay nhau để "thắng"... Chung chỉ chủ khí là Thái dương hàn thủy, mà tướng hỏa gia lâm ở trên, cho nên "ủy hỏa tư lệnh"; khách thắng chủ, nên Dương khí đại hóa v.v. Cái khí Thiếu dương Tại toàn rất phát triển, loài cây cỏ càm cái khí sinh trưởng mà nảy nở; loài người cảm cái khi ấm áp mà dễ chịu... Về bệnh, mắc bệnh ôn lệ, tức sau gợi là Đông ôn.
66. "Hóa nguyên” tức là năm vận. Vì năm vận chính là nguồn sinh hóa của sáu khí... Như về vận Thiếu cung, Quyết âm Tư thiên, thì Thổ khí sẽ bị uất. Về vận Thiếu dương, Thiếu dương Tại toàn, thì Kim khí sẽ bị uất. Cho nên phải chiết bỏ bớt cái khí gây nên uất, để giúp cho hóa nguyên của năm vận. Trở lên, sáu khí tương đồng, tuế vận đều bất cập, cho nên phải nâng đỡ cái vận khí, khiến cái tà "sở bắt thắng" sẽ thắng được... Trở lên tam khí bất cập đều tương đông.
67. Tân theo Kim hóa, để điều hòa cải thắng của phong mộc, hàm theo thủy hóa, đề điều hòa cái râm của hỏa nhiệt. Quyết âm không theo tiêu bản, theo cái "hỏa hóa" của Thiếu dương "trung kiến". Thế là trong suốt một năm, đều hỏa tư lệnh. Cho nên cẩn phải sợ cái khí của Hỏa, đừng phạm càn vao no, 83) Đây nói về cái khí Tư thiên, Tại toàn, sáu năm hoàn chuyển, đều có định vị. "Đi có thứ tự" như: Bên hữu Thiếu dương, Dương mính chủ trị; bền hữu Dương minh, Thái dương chủ trị, v.v, Sáu khí chọn một năm, mà sáu năm lại cùng hoàn chuyên. "Ngừng có định vị" là: trên dưới có Vị, tà hữu có kỷ,... Mỗi khí đều chủ sáu mươi ngày có lẻ... "Lấy tháng giêng v.v." là nói về lây Dân làm đầu năm, sóc làm đầu tháng, Dân lại là ngày đầu, để bắt đầu tính về "sơ khí". Đã biết được cái định vị của Tư thiên, Tại toàn tức là đã biết được sáu khí ở đâu rồi.
68. màn" tức là hóa vận của sáu khí, như những năm Tí, Ngọ, Dân, Thân, Thìn, Tuất v.v... Sáu khí chủ về hữu dư; cái khí chủ tuế chủ thời, đều trước thiên thời mà đến. "Chính tuế" là nói về cái “kỷ của tuế hội", không thái quá, bất cập, khí ứng đúng với mùa.
69. "Không phải khí hóa v.v." Tức lả không phải sự hóa đo vận khi, Tỷ như năm Đinh Mão, Định Dậu, vận của nó là phong, thanh, nhiệt, Phong là khí hóa của Thiếu giác; còn thanh nhiệt là cái khí tiềm phục... Như thể, là không phải khí hóa mà là tai sảnh, (8) "Số của trời đất v.v." chữ "giờ" ở đây là nói về Tư thiên; chữ "đất" ở đây là nói về Tại toàn. "Số bắt đầu khởi từ trên..." là nói: số bãt đầu từ số "một" và khởi từ "thiên nhất", “Chung ở dưới..." là nói về: thiên số bắt đầu từ "một", mà cuối cùng ở "địa lục". "Nửa năm về trước, nửa năm về sau v.v." là nói về cái khí của trời đất, trên dưới đều có định vị. "Khí giao" là nói về cái khí của trời đất trên dưới cùng giao với nhau. "VỊ" tức là cái vị Tư thiên, Tại toàn và tả hữu gián khí; "khí, nguyệt” là nói về mỗi khí đầu làm chú trong một thời gian là hai tháng.
70. Đây nói về năm vận, sáu khí, có cái sự thịnh suy, đồng hóa, nên có sự bất hợp, "không hợp với số”, tức là không hợp với cái số của sáu khí. "Khí dụng có nhiêu ít v,v." là nói về cái công dụng của sáu khí có hữu dư và bất túc. “Hóa trị có thịnh suy v.v." là nói về cái hóa của năm vận có thái quá và bất cập. "Phong ôn v.v." là nói về Quyết âm với gia vận đồng hóa. "Thắng với phục v.v." là nói về thắng khí với phục khí, cùng với sáu khí tương đồng. Tỷ như thanh Kim thắng Giác Mộc, cái "thắng khi" lại tức đồng với Dương minh; Viêm hỏa phục thu Kim, cái "phục khí" lại tức là đồng với Thiếu âm. Thiếu dương. Đỏ là sự biến hóa thay đổi do năm vận, sáu khí của trời đất, và cái lẽ thường thịnh suy, nên có khi không hợp. Như khí xuân ôn nhiều, hợp với sự thịnh của xuản hóa, thể là khí với vận đồng sự hóa; như sự ít của sảu khí, hợp với sự thịnh của năm vận; sự suy của năm vận, hợp với sự nhiều của sáu khí... Thế là sự thịnh suy thay đổi có khi không hợp.
71. Đây nói thái mà quá đồng địa hóa thời với thiên phù tương đồng: bất cập mà đồng địa hóa thời với tuế hội tương đồng. Ở dưới mà đè lên trên gọi là "gia": ờ trên mà trông xuống dưới gọi lả lâm.
72. Nói về: Trong 12 năm thái quá và bất cập đều gọi là Thiên phù, Nhưng tựu trung có biến thành nhiều ít khác nhau. Nhiều, ít tức là sự biến của thái quá và bất cập. Thái quá thì chóng (bạo), bất cập thì chậm (từ. Chóng thì bệnh nặng. chậm thì bệnh nhẹ.
73. Đấy nói tông quát trong một năm, có sáu vị ứng (đúng) thời mà khởi. Mỗi vị đều làm chủ 60 ngày linh 87 khắc rưỡi; đều có đủ bến khí hản, nhiệt, ôn, lương... Dều nên xa lánh mà đừng phạm. Như "sơ chỉ khí" thiên khí còn hàn. lẽ nên dùng nhiệt; nhưng "thời" đó gặp Thiểu đương tướng hỏa tư lệnh, lại nên xa lánh một vị đó mà đừng phạm. Như "nhị chỉ khí" thiên khí đã ôn. lẽ nên dùng lương; nhưng "thời" đó pặp Thải dương hàn thủy tư lệnh, lại nên xa lánh một vị đó mà đừng phạm. Phảm sáu khí trong một năm đều như vậy. là Đây chưa nói vệ Tư thiên, Tại toản, với gián khí đều không nên phạm. Như Thiếu âm ở trên, tư khí là nhiệt (chữ tư (ty) là coi, chủ trương, mà muốn dùng nhiệt, thì lại nên xa lánh cải nhiệt của Thiểu âm đó mà đừng phạm. Lại như: Dương minh Tại toản, tư khí là lương, mà muốn dùng lương, thì lại nên xa lánh cái lương của Dương minh đó mà đừng phạm. Các khí khác đêu theo một nguyên tắc như vậy, Lại như gián khí với cái chủ khí của Tư thiên, Tại toàn tương đồng, thì không thể phạm; với chủ khí "dị" thi có thể tiếu phạm. Giả như: Thiếu dương Tư thiên, sơ khí là Thiếu âm quân hỏa. thế là với cải khí Tư thiên tương đông. thì đừng phạm cái nhiệt của nó. Lại như Thiếu âm Tại toàn. mà “tư chì khí" là Thải đương hàn thủy. thể là với chủ khí tương dị. có thễ dùng một ít nhiệt mà tiểu phạm vào nó... Vậy dõ là hàn, nhiệt, ôn lương "tứ ủy", phải xét cẫn thận.
74. "Thiên khí trái thởi", như tư khí là nhiệt, mà thiên khí lại lương, thể thì nên theo thời mà dùng ôn; như tư khí là nhiệt, mà khí hàn lại thắng, thế thi lại có thể dùng nhiệt, mà phạm cái nhiệt của chủ khí. Nhưng chì lây khí bình quân làm giới hạn. mà không thể quá dụng. làm thương dễn nguyên chân của tư khi.
75. thiên tín" tức là sự "na đúng" của thiên khí, mình đừng có nhậm lẫn mà phạm đến nó; "khí nghỉ" tức là sáu khí đều có cải “sở nghĩ" của nó, ta không nên làm trái nó. Nếu có thẳng khí, thì nên chiết bớt nó đi. dừng đỡ thêm nó lên (như tục ngữ: Nói giáo cho giác), đến như phục khí (cải khí báo phục, khác với chữ phục là tiểm phục), lại nên nén xuống, đừng giúp thêm lên. Chí trị, cũng như thịnh trị, tức là an toàn.
76. Chương này với chương trên, đại nghĩa hơi giống nhau. Chương trên lấy Thái dương bắt đầu, để chia thứ tự sáu khí của Tam âm, Tam dương, lẫy giác vận làm "sơ", rôi chia Giác. Chủy, Cung, Thương, Vũ là năm âm. nên niên tuế có chỗ không đều nhau. Nên ở đây. lẫy thiên Can bắt đầu từ Giáp, địa chỉ bắt đầu từ Tý, từ Giáp Tý đến Quý Tỵ, 30 năm làm một kỷ; lại từ Giáp Ngọ đến Quý Hợi, 60 năm làm một chu. Như thể thì tuế vận mới thuận.
77. Thiên theo số “nhất'“ sinh ra Thùy, địa theo số “lục” đề hợp thành; địa theo số "nhị" sinh ra Hỏa, thiên theo số "thất" dễ hợp thành; thiển theo số "tam" để sinh ra Mộc, địa theo số "bát" để hợp thành; địa theo SỐ “tử" đẻ sinh ra Kìm, thiên theo số "cửu" để hợp thành; thiên theo số "neũ" đề sinh ra Thổ. địa theo số "thấp" để hợp thành. Thiên Can bắt đầu từ Giáp, địa chỉ bất đâu từ Tý. Cho nên về "số" bắt đâu từ cái "sinh" ra.
78. Hóa vận ở vào giữa. Thái quả thì theo vẻ số "thành", bất cập thì theo số về "sinh". Võ do Thô hóa; Thô thường là "sinh”, nên về số là "năm.
79. Thuộc về những năm Kỷ Mão, Kỷ Dậu, "Ký" chủ bất cập, nên số chủ về "sinh.
80. Không cỏ một sự tà hóa của thắng phục, nên gọi là chính hỏa. "Ngày", vì mỗi vận tỏm chủ một ngày, mà năm vận lại lấy giác vận-làm “sơ”; vũ, võ là cuối, đều chủ 72 ngày có lẻ.
81. Đây nói về những thực vị, dược phâm do Tư thiên nên dùng. Bởi về năm thải quá Thô thắng Thủy, cho nên dùng vị hàn đề giúp Thủy.
82. Đây nói về những thực vị dược phẩm. trong thời kỳ Thỗ vận nên dùng.
83. Đây nói về những thực vị dược phẩm, trong thời kỳ Tại toàn nên dùng.
84. #Trên" chỉ về Tư thiên, "dưới" chỉ về Tại toàn, "giữa" chỉ về hóa vận. Vì quân hỏa Tư thiên, cho nên phải dùng hảm hàn để chế hóa; Thái âm thấp thô vận hóa ở giữa, cho nền, nên dùng khô để táo thấp, dùng nhiệt để ồn âm; Dương minh thanh lương Tại toàn, cho nên dùng vị toan để giúp sự thầu, dùng vị nhiệt để ôn bệnh lương... Dó là sự thích nghi của thức ăn và thuốc uống. Dưới đây cũng theo một nghĩa như vậy,
85. Về vận bất cập, có thắng, phục. Kìm vận bắt cập thì hỏa nhiệt thắng được. Con của Kim là hàn Thủy lại để phục. Có cái tà khí thắng và phục, cho nên gọi là "tà hóa". Còn về "nhật", là nói cái thắng khí thắng cái 7 ngày của nó sở chủ; mà cái phục khí thì phục 72 ngày nó sở tư, #4) Ất chủ bất cập nên số theo về "sinh.
86. Ất vận bắt cập, thì Tư thiên, Tại toàn của những năm Sửu, Vị cũng chủ về bất cập, tức là khí và vận giỗng nhau.
87. Vận bất cập, nền số theo về “sinh". Các năm bất cập đều khác nhau theo một nguyễn tắc như vậy.
88. Tức là những năm Canh Thìn, Canh Tuất chủ về thái quá, nên số theo vẻ "thành.
89. Thấp hóa "ngũ", thanh "tứ", hàn hóa "lục, đều chủ về chính hóa, không có tà khí thắng và phục, khi của năm vận, lại đều chia chủ 72 ngày, cái khi của Tư thiên, Tại toàn đều chủ 60 ngảy có lẻ.
90. Đây nói về những thực vị, dược phẩm do Tư thiên nên dùng.
91. Đây nói về những thực vị, dược phẩm Kim vận nên dùng.
92. Đây nói về những thực vị, dược phẩm Tại toàn nên dùng.
93. Kim khí chủ thâu, vậy nên dùng vị toan đề thâu lại. “Hóa”, là nói về cái khí của năm vận, dẫu đều chủ một năm, mà trong mỗi năm, lại có riêng năm vận sinh, trưởng, hóa, thâu, Tàng. Lại nên dùng năm Vị để điều hòa. Cam là vị của Thổ, có thể chế được hàn thủy.
94. Hỏa lâm ở trên, thủy theo chế lại, cho nên chủ về bắt cập.
95. Vận thái quá, cho nên số theo về "thành". Các năm Thái quá đều theo một nguyên tặc như vậy.
96. Tực là những năm Tân Ty, Tân Hợi. Ty, Hợi chủ về bất cập, nên số theo về "sinh,
97. Không phải thắng, không phải phục, tức là cái ngây sở hóa của chính khi.
98. Đây nỏi về những thực vị, dược phẩm, Tư thiên nên dùng.
99. Đây nói về những thực vị, dược phẩm, thùy vận nên dùng. liệu Đây nói về những thực vị, dược phẩm, Tại toàn nên dùng.
100. Thùy vận chủ về hàm, mà lấy vị hàm để giủp thêm. Cái hóa vận sau đây, phần nhiều dùng những Vị đề hòa, giúp. Tức là theo nguyên tắc "chiết bớt uất khí, giúp thêm hóa nguyên" vậy. 4 Về năm Ủy hòa, Thượng thương với chính thương tương đông, cho nên chủ về số "thành". Bởi Mộc vận bất cập, Kim khí thắng được, giờ lại táo hỏa lâm ở trên, thì Kim khí lại càng thịnh.
101. Đây nói về Mộc vận bất cập, nên chủ về sỐ "sinh, 22) Đây tức là những năm Nhâm Tý, Nhâm Ngọ. Tý, Ngọ chủ vẻ thái quá, niên số theo về "thành, 33) Đây tức là cái ngày sở hóa của chính khí.
102. Đây tức là những thực vị, dược phẩm do Tư thiên nên dùng.
103. Đây tức là những thực vị, được phâm, những năm Mộc vận nên dùng.
104. Dây tức là những thực vị, dược phẩm do Tại toàn nên dùng.
105. Thìn, Tuất chủ về thái quá, nên số theo về "thành.
106. Đây nói về Hòa vận, Mậu Thìn đối hóa theo số (7), Mậu Tuất chính hóa theo số (.
107. Tức là những năm Quý Sửu, Quý Vị (Mùi). Sửu và Vị chủ về bất cập, cho nên theo về số "sinh.
108. Tực là những ngày hóa của chính khí.
109. Nhân thắng mà phục. Cái ngày tà khí sở hóa.
110. Tỷ, Hợi chủ về bắt cập, nên theo về số "sinh.
111. Đây nói là Thổ vận.
112. Tực là những năm Mậu Dẫn, Mậu Thân, đều chủ về thái quá nên theo về số "thành.
113. Tý, Ngọ chủ về thái quá, cho nên theo về số “thành.
114. Kim vận thái quá. Kim vận về năm Canh Ngọ, cũng theo số vẻ số "sinh” của chính hóa, chủ thanh hóa “tứ”; năm Canh Tỷ cũng theo đối hóa thành số, chủ về thanh hóa "cửu.
115. Tực là những năm Ất Mão, Át Dậu.
116. Nhân thắng mà phục, đó là cái ngày tà khí sở hóa.
117. Sừm, Vị (Mùi) chủ về bất cập, nên theo về số "sinh.
118. Ở hóa vận chủ về bất cập. nên theo về số “sinh. Ở Tại toàn. thuộc về những năm Binh Thìn, Bính Tuất. Thìn, Tuất thuộc về thủy của Thái dương, hợp với hỏa vận của Bính mới sinh, nên theo số "một.
119. Những năm Nhâm Thân, Nhầm Dần là đòng Thiên phù, cho nên theo về "sinh" số. Ở trung vận, chủ giác hỏa thải quá, cho nên số theo về “thành”; ở Tại toàn. tức là những năm Dinh Ty, Định Hợi.
120. Thìn, Tuất chủ về thái quá, nên theo về số "thành.
121. Thỏ thắng, mà không thắng Thủy, đó là năm thuộc về tuế hội, tức là khí bình. Nên không có thắng và phục.
122. Sửu, Mùi chủ về bất cập, nên số theo về "sinh, 33) Về năm Tùng cách, Thượng giác với chính giác đồng, nên số chủ về "thành". Bởi Kim vận bất cập. sinh khi thuộc dương, mà lại trên lầm với Tư thiên, thì khí sẽ rất thịnh, bu Đây nói về Kim vận, Ất Hợi, thanh hỏa, bốn; Ất Ty, thanh hóa, chín.
123. Tức là Canh Dần, Canh Thân.
124. Ở đây. nên chủ về số "thành", có lẽ sách cỗ bị khuyết.
125. Ta tự ở trên, Thủy theo chế lại, cho nên chủ bất cập.
126. Đây nói về Thủy vận thái quá, nên theo về số "thành.
127. Tức là những năm Tân Mão, Tân Dậu. Mão, Dậu chủ về bất cập, nên số theo về "sinh, 3” Thanh thì thắng mà nhiệt thì phục.
128. Sửu, Mùi chủ bất cập, nên theo số "sinh.
129. Đây là Mộc vận bất cập.
130. Tức là những năm Nhấm Thìn và Nhâm Tuất, Cái thủy của Thìn, Tuất hợp với hành thủy mà mới sinh. cho nên theo số “một” (nhất.
131. Cái Thủy do "thiên nhất" sinh ra, gọi là "thiên quý”. Nhưng cái Thủy của Thái dương, chí hợp với hóa khí của Bính, mà không hợp với Tân. Quý. Bởi Tân với Bính đã hợp, và Nhâm với Quý đã hợp rồi. Nghê Trọng Tuyền nói: Hàn thủy Tại toàn, Thô chế ở trên, cho nên chủ bất cập.
132. Dần, Thân, Thái chủy... Đều chủ về Hỏa vận thái quá, nên theo số "thành". Án: Đây nói về Tư thiên và nói rõ về Thiên phù. Tư thiên với vận hợp, cho nên chỉ nói "Hỏa hóa thất", vì đó tức là vận khí của Thái chủy. Nếu là cái khí của Thiếu dương Tư thiên, thì Mậu Dần hỏa hóa hai. Mậu Thân hòa hóa bảy... Tức là những năm Quý Tỵ, Quý Hợi. Ty, Hợi chủ về bất cập, nên theo về số "sinh". Mộc thì thắng mà Kim thì phục. CÉ*? Kim bất cập mà Thô vận sinh ra. Cho nền khi thịnh. Đ$? Dây nói về Thổ vận. Tức là những năm Giáp Tý, Giáp Ngọ. Tý, Ngọ chủ về thải quá. nền theo số "thành. 8 Thả chế Thủy, nên chủ bất cập. Kim vận thái quả nên theo số "thành". Tức là những năm Át Sửu. Ất Mùi. Sửu, Vị chủ về bất cập, nên theo về số "sinh", Tỵ, Hợi chủ bắt cập, nên theo về số "sinh. 063! Thủy vận bất cập, nền cũng theo về số "sình. 55% Tực là những năm Bính Dần, Bính Thân. Dần và Thân chủ về thái quá, cho nên thuộc về số "thành". Bị Nhâm thủy nó chế, cho nên chủ bất cập. (16?) Thủy vận thái quả, nên theo về số "thành. Tức là những năm Đinh Mão, Đinh Dậu. Mão, Dậu chủ bất cập, nên theo về số "sinh, 6) Sửu, Mùi chủ bất cập. nên theo về số "sinh. 8! Hòa vận bất cập, nên cũng theo về số "sinh, 1 Tức là những năm Mậu Thìn, Mậu Tuất. Thủy bị Thổ chế, nên chủ về bất cập. 2? Dẫn, Thân chủ thái quá, nên theo về số "thành. Đây nhằm. nghỉ có khuyết văn. 73) Dây là Thô vận, nên theo về SỐ "sinh. LÝ”) Tức là những năm Kỷ Tỵ, Kỷ Hợi. Thượng giác với chính giác đồng, nên chủ về số "thành, Ủ? Mão. Dậu chủ về bất cập, nên theo về số "sinh. 2%) Kim vận bất cập. nền theo về số "sinh. tỨẺ Tức là những năm Canh Tý, Canh Ngọ. Đồng với Thiên phù nên thèo về số "sinh.! 3) Thái vũ chủ thái quá, cho nên theo số "thành". Đây là vận với Tư Tư thiên đều là thủy vận, cho nên chỉ nói "hàn hóa lục”, Hàn hóa lục là vận hóa của Thái vũ. Nếu là hóa của Thái dương Tư thiên thì Bính Tuất hàn hóa nhất, Bính Thìn hàn hóa lục.
133. Những năm Tân Sửu, Tân Mùi. Sửu, Mùi chủ bất cập, cho nên theo số "sinh". Kỷ Hợi, Thiếu giác đều chủ về Mộc vận bất cập, cho nên theo về số "sinh, #1 Tức là những năm Nhâm Dần, Nhám Thân. Dần, Thân chủ về thái quá. cho nên theo về số "thành.
134. Tý, Ngọ, Thái chủy, đều chủ về thái quá, cho nên theo về số "thành.
135. Những năm Quý Mão, Quý Dậu. Về kỷ phục minh, thượng thương: với chính thương đồng, cho nên chủ về số "thành". Bởi trưởng khí không tuyên đạt ra được, thâu khí tự giữ chính quyền, mà lại với Mão Dậu cùng hợp, Kim khí sẽ thịnh, nên theo số "chín.
136. Sửu, Vị, Thiếu cung đều chủ bắt cập, nên theo về số "sinh, #) Tực là những năm Giáp Thìn, Giáp Tuất, Thể thịnh thì Thủy suy, nên chủ bất cập.
137. Dần, Thân chủ thái quá, cho nên theo số "thành, $2 Kim vận thái quá, nên cũng theo số "thành.
138. Tực là những năm Át Ty, Ất Hợi. Ty, Hợi chủ bắt cập, nên theo số "sinh, #Ẻ) Hóa của khí thanh lương, Thiếu vũ với Thiếu thương đồng, Cho nên theo số "thành". Bởi Tàng lệnh không phát triển, hóa khí sẽ thịnh. Thổ thịnh, thì Kim sinh, do đó Kim khí sẽ thịnh.
139. Thùy vận bất cập, nên theo số "sinh, 03 Tực là những năm Bính Ty, Bính Ngọ. Ty, Ngọ chủ về thái quá, cho nên theo số "thành.
140. Thìn, Tuất chủ về thái quá, nên theo số "thành.
141. Mộc vận thái quá, nên cũng theo số “thành.
142. Tức là những năm Đinh Sửu, Đinh Vị (Mùi). Sửu, Vị chứ bất cập, nên theo số "sinh,
143. Thiên Can cuỗi cùng ở Quý, địa chỉ cuối cùng ở Hợi, cho nên theo số "thành.
144. Ở hóa vận chủ thiếu chủy, cho nên theo số "hai. Ỡ Tại toàn là Mậu Dần, Mậu Thân, Tuế chủ Thiên phù, nên theo số "sinh, #2 Những "kỷ" định kỳ, tức những thiên Can bắt đầu từ Giáp, địa chỉ bắt đầu từ Tý. Tý với Giáp cùng hợp, 30 năm là một "kỷ"; 60 năm là một "chu". Thắng với phục là những năm bất cập; chính với hóa là những năm "kỷ" thái quá. Đều có cái số kinh thường không thể thay đổi. "Cốt yếu" tức Là sự thịnh suy của âm, đương.
145. Đây bàn hóa của năm vận, bị cái "thắng, chế" của Tư thiên và Tại toàn. Uất cực thì phát, để báo phục lại tuế khí, cho nên nói "chiết bỏ uất khí, giúp cho hóa nguyên”. Đó là do tuế khí nó thắng chế được hóa vận, cần phải lấy cái vị sở thắng để chiết bớt nỏ xuống, mà đừng để cho nó uất mà báo phục nữa. Như những năm Đính Mão, Đỉnh Dậu, Thái thương Mộc vận mà thượng lâm Dương minh, thì Mộc khi sẽ bị uất. Những năm Mậu Thìn, Mậu Tuất, Thái chủy hỏa vận mà thượng lâm Thái dương (hàn thủy), thì Hỏa khí sẽ bị uất. Những năm Kỷ Ty, Kỷ Hợi, Thiếu cung Thô vận, mà trên lâm Quyết âm, thì Thổ khí sẽ bị uất. Những năm Canh Tý, Canh Ngọ, Thái dương Kim vận, mà trên lâm Thiếu âm thì Kim khí sẽ bị uất. Những năm Tân Sửu, Tân Vị, Thiếu vũ thủy vận mà trên lâm Thái âm, thi Thủy khí sẽ bị uất, Những năm Canh Dân, Canh Thân, Thái dương Kim vận, mà tướng hỏa Tư thiên thì Kim khí sẽ bị uất. Lại như những năm Át Ty, Át Hợi, Thiền đương Kim vận mà tướng hỏa Tại toàn, thì Kim khí sẽ bị uất; những năm Nhâm Tý, Nhầm Ngọ, Thái giác Mộc vận mà Dương minh Tại toàn, thì Mộc khí sẽ bị uất; những năm Quý Sửu, Quý Vị, Thiểu thủy hỏa vận mà Thái dương Tại toàn, thì Hỏa khí sẽ bị uất; những năm Giáp Dẫn, Giáp Thân, Thái cung Thổ vận mà Quyết âm Tại toản, thì Thổ khi sẽ bị uất; những năm Át Mão, Ất Dậu, Thiếu dương Kim vận mà quản hôa Tại toản thì Kim khí sẽ bị uất; những năm Bính Thìn, Bính Tuất, Thái vũ thủy vận mà Thái âm Tại toàn thì Kim khí sẽ bị uất... Phàm trong mười hai vận đó, có thái, có thiếu, đều bị cái uất của Tư thiên và Tại toàn mà bảo phục... Cho nên nói: "Thái quá thì bạo, bắt cập thì từ....
146. Cai vận của năm thái quá bị uất, nó phát ra bạo; cái vận của năm bất cập bị uất, nó phát ra từ... sự khác nhau ở đó, 2 Cái khí "sở sinh" thì "vị" (nhỏ, bé), cho nên chủ về bất cập; cái khí "dĩ thành” (đã thành, nên) thịnh, cho nên chủ thái quá. Thiên theo số "nhất sinh ra hành Thủy, địa theo số "lục" để hợp thành lại; địa theo số "nhị" sinh ta hành Hỏa, thiên theo số "thất" để hợp thanh lại; thiên theo số "tam" đẻ sinh ra hành Mộc, địa theo số "bát" để hợp thành lại, địa theo số "tử" để sinh ra hành Kim, thiên theo số "cửu" đề hợp thành lại; thiên theo số "ngũ" để sinh ra hành Thỏ, địa theo số "thập" để hợp thành lại... Cái khí của năm hành, cảm vẻ "thiên sinh, địa thành” và “địa sinh, thiên thành”. Những điểm có thê nhận biết rành mạch. "Thô thường lả số sinh”, vì vị trí của Thổ ở trung ương, cảm thiên Can mà mới hóa... Mà khí của trời đất đều gốc ở "năm" mà cuối ở "chín"... Đó tức là cái số của Lạc thư. Cho nên nói: Ở khoảng trời đất, không tránh khỏi số "ngũ" (thiên số ngũ, địa số ngũ), mà người cũng Ứng theo đó. Vương Long Khê nói: Năm hành có "khí" lại có "chất" đều phải nhờ ở Thô. Như "thiên nhất sinh Thủy", đó lả cái khí của Thủy, "nhất" được "ngũ mà thành "lục", bẩy giờ cái "chất" của Thủy mới thành. Nghệ Trọng Tuyên nói: Thô vị trí ở trung ương, số là “ngũ” hợp với cái "sinh số" của trời "ngữ" được "ngũ" mà thành "thận". Vậy cái số của trời đất chăng qua chỉ ở trong "Ngũ.
147. Đây nói về sự phát tiết do Thổ uất. có những biến tượng hiện ra ở trong khoảng trời đất núi sông; có những triệu chửng phát sinh ra khắp cây cỏ cồn trùng; lại có những tai sảnh sinh ra ở con người, có những sự thay đổi của khí hàn nhiệt... Chỉ xem cái lúc “phát" mà đã có thể biết được cái sự “phục” của nó ra làm sao... Sâm, là khí của Hỏa; "tam chí khi" chủ về Hỏa, "tứ chỉ khí" chủ về Thô. Cho nên sắm vang phát ra ở bên dưới Thỏ. Hỏa với Thô hợp đức, mà phát ra ở trong khoảng tam khí, tứ khí hỗ giao với nhau. "Khí trắng” tức là Kim khí; tức là Thổ được thư xướng mà Kim hóa ra vậy. Các chứng hậu "Tâm, phúc trướng v.v..." đều do cảm Thể khí mà sinh ra,
148. Ở đây nói về "năm sự uất phát ra...” cùng với thiên khí giao, nói về "uất phục" không giống. Ở cuối thiên khí giao, cũng tựa với chương trên nói: "Thanh. nhiệt thăng và phục đông”. Vận của nó là phong, thanh và nhiệt. Bởi nhần cái vận chủ tuế, không kịp cái khí “sở thắng", nó thăng rồi, mà "tử khí" lại vì mẫu (me) phục thù... Đó là điểm “tự tương thắng vả phục" của vặn khí. Ở chương nảy nói về "phục tuế", tức như ở đoạn trên nói: "Chiết bỏ khí uất, giúp cho hóa nguyên...". Bởi khí của năm vận ở vào khoảng giữa, trên bị cái thắng của Tư thiên, dưới bị cái chế của Tại toàn, không chia gi thái quá và bất cập, đều phải bị cái "uất mà lại phát”. Cho nền phàm những cái phát ra, tức là cái bản khí "sở uất", chứ không phải là “con vì mẹ báo phục”. Vị vậy "phục khí" với "dân bệnh" đều có điêm không giống nhau. Học giả phải phân biệt cho rõ mới được.
149. "Sáng sửa", là cái lệnh của Kim; "gió mát, khí lạnh" là cái khí của Kim, Đó là do cái Kim khí bị uất mà lại phá, chính lệnh lại phát triên thi hành. Khái nghịch v.v... Dều là bệnh của Phế. Về "khí ngũ v.v..." là nói: Phát ra bởi "ngũ chì khí.... Đoạn trên đây nói về mọi hiện tượng phát ra do Kim uất, có khí hóa, có dân bệnh, có thời hậu, có tiên triệu... Về những năm Át, Canh hoặc thái quá mà không chăm ở đức; hoặc thuộc năm bất cập, mà Hỏa thắng, Thủy thắng v.v... thì sẽ uất. Mà uất thì sẽ phát ra các hiện tượng, chứng trạng, biến huyễn như trên, Yêu chùy thuộc về Phủ của Thận; quan tiết v.v... Do bệnh ở cần, “quyết nghịch v.v... Do Dương khí Tàng xuống dưới, khiến cho "trung hàn mà gây nên, "Hai hỏa", tức là quân hỏa chủ "nhị chỉ khí" và tướng hỏa chủ "tam chỉ khí". Khí đó phát ra ở trước sau hai vị quân hỏa và tướng hỏa.
150. Các chứng vị quản thông v.v... Bởi Mộc thăng, Thổ bị thương mà sinh ra... "Đau ngang hai hiếp v.v.” là những bệnh phong khí gây nên.
151. Vị Hỏa bị uất, nên vừng ô cũng bị ân khuất. Các chứng thương, đương, ung, thũng v.v... đều do hỏa nhiệt thịnh, tinh huyết bị thương mà gây nên "thiểu khi", tức là Hòa làm hại khi. "Mâu muộn" là bệnh ở Phê khi. Hỏa thịnh, tính bị thương, nên hay bạo từ. "Khí cuối..." là nói về: mỗi khí chía chủ 60 ngày, lĩnh 87 khắc rưỡi. Như về cuối "tam khí", mà đại ôn, sắp phát với "tứ chị khí”. "Động cực thì tĩnh, đương cực lại âm v.v..." tức là nói về: Thiếu âm đến đâu là nhiệt bắt đầu sinh mà cuỗi là hàn... Bởi Thiếu âm theo "bán" theo "tiêu". "Thấp lệnh mới hóa mới thành" v.v... Đó là bởi Thiếu dương đến đâu là Hóa bắt đầu sinh, mà cuối cùng là oi bức. "Dương cực lại âm, núi sông băng tuyết v.v... Đó là nói về uất cực. Phong khí lưu hành suốt bốn mùa, nên Mộc phát không có thời kỳ nhất định. Thùy phát ra ở trước và sau hai hỏa quân, tướng, cho nên trên đây nỏi: “Thủy theo Hỏa”...
152. Xét ở thời, bệnh có thể dự biết, cũng có thể dự để điều trị. "Lỡ thời”, tức là bò lỡ cái thời "sờ chủ" của ngũ âm, lục khí; “Trái với tuế v.v... tức là trái với tuế khí Tư thiên và Tại toàn...
153. Đây nói về cái uất của năm vận, bị sự thăng chế của sáu khi.
154. Lục vi chí đại luận nói: Bên hữu Hiên minh là Vị của quân hỏa; bên hữu quân hỏa, Lui đi một bộ, tướng hỏa chủ trị; lại đi một bộ, Thổ khí chủ trị; lại đi một bộ, Kim khí chủ trị; lại đi một bộ, Thủy khí chủ trị; lại đi một bộ, Mộc khí chỉ trị; lại đi một bộ, quân hỏa chủ trị; phía dưới tưởng hỏa, Thủy khí chủ trị; phía dưới Thủy vị, Thô khí "thừa" theo; phía dưới Thô vị, phong khí thừa theo; phía dưới phong vị, Kim khí thừa theo; phía dưới Kim vị, Thủy khí thừa theo; phía dưới quân hỏa, âm tính thừa theo. Đó là sáu khí Ộ đều có định vị, đều có "thừa, chế" ở phía dưới. Cho nên nói: "Xét cả ở phía dưới, mà có thê biết..." tức là xét về sự "thừa chế" của sáu khí ở dưới, thì sẽ thấy: "thủy phát là bộc tuyết, thổ phát là phiều sậu v.v. đều có thể biết được. "Khí có nhiều ít v.v." là nói về cái khí của năm vận có thái quá và bất cập. "Đúng với khí v.v." tức là đúng cái thời kỳ của bản khí mà tự phát; "kiêm cả dưới v.v." tức như: đương "thủy phái” mà lại kiêm cả "phiêu sậu" của Thủy; "Thỏ, phát" mà lại kiêm cả "bộc tuyết của Thủy"; "Mộc phát" mà lại kiểm cá "thanh mình” của Kim; "Kim phát” mà lại kiêm cả "huần, muột của Hỏa v.v... Ở đây, phân biệt về sự "phục" là đo sự uất của sáu khí, chứ không phải là trường hợp tư tương thắng và phục của năm vận.
155. »Vi* tức là cái thời "sở chủ" của năm vận. Nói về năm vận phát ra, không đúng với "VỊ" mà phát, đó là vì cái chính lệnh lưu hành không được đúng. Như thủy vị về mùa đông, mà lúc phát lại ở trước hai "Hỏa" là tháng giêng, tháng hai: Thỏ vị về mùa Trường hạ, mà lúc phát ra lại ở vào thời kỳ "tứ khí" là tháng bảy, tháng tắm; Kim vị về mùa thu mà lúc phát ra lại ở vào thời kỳ "ngũ khí" là tháng chín, tháng mười; Hỏa vị ở về mùa hạ, mà lúc phát ra lại ở vào thời kỳ "tứ khí” là tháng bảy, tháng tám v.v... đều phát chậm lại: lĩnh 30 ngày. Vì uất cực rồi mới phát, nên mới cách bản vị như vậy.
156. Đây nói về sáu khí của chủ thời, có thái quá bất cập khác nhau. Sáu khí, mỗi khi đều chủ linh 60 ngày. Như cái khí thanh túc lưu hành ở mùa xuân, cái khí viêm nhiệt lưu hành ở mùa thu, cát khí ngưng hàn lưu hành ở mùa hạ, cái khí chưng nhục lưu hành ở mùa đâng... Đó là không phải thời mà hóa. Bởi thải quá, là đúng với thời mà đều "tư" cái khí ôn, lương, hản, nhiệt; bất cập là về "kỷ thắng" tức là theo về cái khí "thắng kỷ", và là cái hóa không phải thời. Chương trên, nói về sự chủ tuế của năm vận, sáu khí mà cỏ thịnh, suy; đây lại nói về sự chủ thời của năm vận, sáu khí mà cũng có thải quá bất cập.
157. Đây nói về khí của bốn mùa có thái quá và bất cập. "Sớm muộn” tức là nói về đến trước, đến sau. Thuận thời như: xuân khí đi về bên Tây, hạ khí đi về bên Bắc, thu khí đi về bền Đông, đông khí đi về bên Nam... Nghịch là phản thuận làm nghịch. Xuân khí phát sinh ở phương Đông, nên từ phương Đông mà đi về phương Tây; Hạ khí phát sinh ở phương Nam, nên từ phương Nam mà đi về phương Bắc; Thu khi phát sinh từ phương Tây, nên từ phương Tây đi về phương Bắc... Đỏ là bốn mùa ứng với bốn phương. Cho nên xuân khí từ dưới mà sinh, thu khí từ trên mà xuống: cái khí hạ hỏa Từ giữa mà tán bố ra bốn phương: cái khí Đông Tàng, từ Biểu mà trở về Nội Phủ. Bên tả là Đồng, bên hữu là Tây, đăng trước là Ly, đẳng sau là Khảm... Đó lả cái khí bốn mủa có cao, thấp, tả, hữu... từ phía dưới mà lên trên, từ bên trong mà ra ngoài...
158. Ở chương trước, nói về "sơ chỉ khí, nhị chỉ khí v.v." chỉ bàn về khách khí gia lâm, do sáu năm hoàn chuyển đều có Mộc mùa xuân, Hỏa mùa hạ, Kim mùa thu, Thủy mùa đông... Đều chủ về linh 72 ngày. Lại có "sơ khí" là Quyết âm, “nhị khí" là Thiếu âm, "tam khí" là Thiếu dương, "tứ khí” là Thái âm, "ngũ khí" là Dương minh, "lục khí" là Thái dương... Đều chủ 60 ngày linh 87 khắc rưỡi... Đó là cái khí bốn mùa không thể thay đỗi nó; có cái chính, lệnh, hàn, nhiệt, ôn, lương và sinh, trưởng, thâu, tàng... Nên gọi là "thương.
159. khi đến v.v." tức là nói về bốn mùa có cái khí của năm vận sau khí dẫn đến. Thiếu âm tuy chủ quân hỏa mà bản hàn, nên ở vào chỗ giao tiếp của hản với nhiệt, đê chủ vẻ khí ôn hòa. Ở tiết này, lấy Quyết âm phong mộc chú xuân; Thiếu dương viêm thử chủ hạ; Dương minh thanh lương chủ thu; Thái dương hản thủy chủ đông... Đó là khí hóa thường của bến mùa. Cho nên lại lấy Thái âm chuyên xếp lên trước Thiếu dương, vì là Thô khí chia vượng ở tứ quý, nên trước bắt đầu từ xuân, hạ.
160. “phiêu nộ” (tung bay, giận dữ) hình dung biến thái của phong: "Mát nhiều..." tức là Kim khí "thừa" theo; "đại huyền” là âm nhiều, tức là sức quá độ của Hỏa, "hàn” tức là âm tình "thừa” theo; "sấm sét mưa to v.v." là trạng thái biến chuyển của thấp thỏ, đến "cực độ” thì phong khí "thừa" theo... Trở lên là nói về: "Cực thì biến, biến thì hại, rồi do "thừa" theo "chế lại.
161. "Lý cấp" là một chứng khí nghịch nghẽn lên. Quyết âm chủ về mùa xuân, xuân khí bắt đầu từ dưới mà dẫn lên trên, nên thành chứng "lý cấp. Dương minh chủ vẻ mùa thu, thu khí bắt đầu từ trên, nên thành chứng phù hư; Hỏa sinh ra, ở Mộc phong, với Hỏa cùng quạt dồn, nên mới thành các chứng lở láy và mình nóng; Thổ vị trí ở trung ương mà chia vượng ra tứ quý, cho nên ở bỗn mùa gây thành các chứng bị, tích, và trung mãn; Thái dương chủ về cân, bị phong khí nó phạm, cho nên mắc míu mà thành co duỗi không lợi.:
162. Tâm chủ về nói; hỷ là Tâm chí. Quân hỏa bị cái hàn thủy của Đông: lệnh nó bách, thì Tâm khí hóa thực mà thành chứng nói lại cười v.v... Trở lên, các bệnh thuộc về bốn mùa, có khí phát sinh bởi sáu khí, có khi phát sinh bởi bốn mùa... Học giả nên lấy ý mà suy thời nghĩa lý tự rõ. Đây là nói về vận sáu khí của bốn mùa, có đức, có hỏa, có chính, có lệnh, có biến, có bệnh...
163. "Nhân ở đâu đề nhận xét v.v...", như khí của Thái âm ở về Trường hạ, khí của Thái dương ở về mùa đông, khí của Thiếu âm ở về mùa hạ, khí của Dương minh ở về mùa thu, khí của Quyết âm ở về mùa xuân... Lại như đông có nhiệt hóa, đề nghiệm cái thăng của Thái âm; mùa hạ có hàn hóa, đề nghiệm cái thắng của Thái dương v.v...
164. Đúng với bản vị, như Quyết âm bản vị ở tháng giêng, tháng hai v.v... "Phương", như về năm Quyết âm chủ tuế khí, thì Thái âm tự đặc ở Tây, Bắc; Thái dương tự đặc ở Đông Nam; Thiếu ảm tự đặc ở Tây, Nam; Thiếu dương tự đặc ở chính Bắc v.v...
165. Đây nói về sáu khí chủ thời, cũng có chia ra trời đất doanh, hư, mà trên dưới cùng thăng. Nửa năm về trước, khí trời làm chủ; nửa năm về sau khí đất làm chủ. Vận ở vào khoảng giữa trời và đất, thường đến trước cái khí của trời đất đề gây nên sự "thắng". Cho nên nói: "Theo vận vệ thuân để sinh ra bệnh v,v." Tức là nói cái khí của trời đất, theo với vận khí mà "bi, thử" tương thăng lẫn nhau. "Khí giao v.v." là nói về tam khí, tứ khi giao hỗ với nhau. Như "thiên khí bất túc, địa khí sẽ theo". Thời cái "tứ chỉ Thổ khí trước giao hỗ với "tam khí" là Hỏa; như "địa khí" bất túc, thiên khí sẽ theo..." Thì cái "tam chỉ Hỏa khí, trước giao hỗ với tứ khí là Thô v.v." Đó là: hỏa, thô, tử, mẫu tương hợp, gọi là "về với đồng hóa..." Tức là thăng mà "vị" "nhỏ" vậy. "Vi thời tiêu sai..." "Tiêu sai" ở "ký” của “thiên”, vẫn chiêm bày phản, mà ba phân thì chiếm ở "địa", Ở "kỷ" của "địa", vẫn chiếm bảy phần, mà ba phần thì ở hỗ giao với "thiên". Đó là trên dưới khí giao, không sinh ra bệnh. "Ghét cái bất thẳng..." là phét cái khí mình bát thắng. Thái dương hàn hóa, truyền sang Thái âm; Dương minh táo hóa, truyền sang Quyết âm. Đó là dưới thăng thời địa khí đổi mà lên Quyết âm phong hóa, truyền sang Thái âm; Thiếu âm hóa hóa, truyền sang Dương minh... Đó là trên thăng thi thiên khí giáng mà xuống... tức là thăng một trinh đồ "thậm. "Thậm" thời đại sai: "Đại sai" thì ở "ký" của thiên chiếm năm phần, còn năm phân thì giảng thăng xuống dưới; ở "ký" của địa chiếm năm phần; còn năm phân lại đỏi lên trên... Cho nên nói: "Thậm" thời vị đôi, khí giao. "Đôi thì đại biến sinh ra, mà bệnh gây nên. "Vị đôi" là việt qua cái vi của tam khí. tứ khí, mà sơ khí, nhị khi thì lại đi sang ngũ vị, lục vị; ngũ khí, lục khí lại đi sang sơ vị, nhị vị... Đó là cái khí "sở bất thắng” nó thẳng lại được.
166. Chương này, nói sáu khí chủ thời, cũng có hàn, nhiệt, ôn, lương, khác nhau. Những vị tân cam nó có cái tính chất phát tán thuộc dương. Cho nên có khi gặp chứng bệnh nên phát tán, thì phải xa lánh nhiệt; do đó, ngay mùa xuân cũng phải lánh xa nhiệt rồi. Những vị toan khỏ, nó có cải tính chất dũng tiết, thuộc ãm. Nếu gặp chứng cần phải công lý, thì dù phải lánh xa hàn, mà lại không phải càn lánh xa hàn...
167. Đặn bà khi mới kết thai được một tháng đến hai tháng, là nhờ sự tư dường của Mộc khí; tháng thứ ba, thử tư... chủ về Hỏa khí; thắng thứ năm, thứ sáu... chủ về Thổ khí; tháng thứ bây, thứ tám chủ về Kim khí... tháng thứ chín, thử mưởi chủ về Thủy khí. Đến thời kỳ Thái dương là năm hành đã đầy đủ, do đó âm, dương, thủy, hỏa chia đều mà thành thân hình. Nhưng trước khi chưa sinh, cái khí của năm hành đều có thịnh, có hư, có thắng. có uất, nên dùng những vị có khí vị hàn, nhiệt, ôn, lương đề theo thuận nghịch mà điều trị. Ví phỏng có bệnh mà muốn không lánh xa hàn, hoặc nhiệt... Mã cũng không hại gì đến thai khí. (Nguyên văn chữ Hán câu nà;; là: "hữu cố, vô vẫn: điệc vô vẫn đã..."). Nếu phạm quả thì sẽ chết. Xem đó thì "hàn. nhiệt. ôn. hương” gọi là: "tứ úy”, phải tình tế và cân thận lắm mới được. Án: Thai mới được bảy tháng mà sinh, phản nhiều nuôi được mà cũng thọ. là vì: thắng thứ bảy thuộc vẻ Phế Tàng tư dưỡng. Phé thuộc thiên mà chủ khí, chủ huyết. Thiên theo số "nhất" sinh ra hành thủy, cảm cái khí của trời đất mà sinh ra, cho nên nuôi được. Tháng thứ 9, thứ 10 thuộc về sở chủ của Thiếu âm, Thái dương, đều cảm được cả cái khí của âm dương, thủy, hỏa mà sinh. Nhưng nếu là tháng thứ "tám" thì thuộc về Dương minh Đại trường chủ khí, vì cảm cái Phủ khí của Dương minh mà sinh, nên ít khi sống được.
168. Đầy nói về trị bệnh có phép “giả tá” (tạm mượn), vì chủ khí bất túc mà khách khí thăng. Trên kia, trị về các chính bệnh Tư thiên, có những phương pháp “dùng ôn” xa ôn, dùng lương xa lương, dùng hàn, dùng nhiệt v.v... Đó là chính pháp trị bệnh. Ở trong có ngụ cái phương pháp: "Có giả, thời trái lại v.v," Thì tức là dùng hản, nhiệt, ôn, lương... Mà có thể cứ phạm.
169. Như ở trên: "Không lánh xa nhiệt, không lánh xa hàn v.v." Vì là phát biểu, công ly mà tả khí còn ở đó. Nến dùng phép "phản thường", thì dù nội thương cũng có thê “phản thường". Vậy! Hoảng Đề mới hỏi lại. Kỳ Bá nói: Mỗi năm sáu khí, tự có một khí làm chủ, mà lại có khách khí nó gia lâm. Duy chủ khí bất túc, mà khách khí lại thắng, thì giả tá cái khí hàn, nhiệt, ôn, lương, để giúp đỡ chủ khí mà ứng với khách khi... Cho nên __ đù phạm mà cũng không phải cẤm ky.

Thiên 74 · Chí Chân Yếu Đại Luận Thiên

Chương bảy mươi tư · Chí Chân Yếu Đại Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Đây nói về sáu khí Tư thiên, mà vòng quanh ở dưới đất, cho nên coi về việc Tư thiên cùng một phương pháp nhận xét (Đồng hậu), theo tả hữu là hoàn chuyển, Nên vẻ gián khí cũng vậy. Duy cái khí Tư thiên, Tại toàn, thời kỳ tuế (phi chép từng năm), giản khí thời kỷ bộ (ghi chép từng bộ) là không giỗng nhau. f Đây nói về sự Tư thiên, Tại toàn của sáu khí, với sự phân trị của hóa vận và gián khí, đều có thịnh có hư, mà gây thành tật bệnh cho con người. Người trị bệnh, hoặc theo tuế khí, hoặc theo vận khí, lấy cái năm Vị, năm sắc do thiên địa sinh ra, mà hợp với sự thích nghi của năm Tàng... Có như ẳ thế, mới có thể nói được sự doanh hư của năm vận, sáu hóa, và cái nguyên nhân sinh ra tật bệnh.
2. Cận thận để "hậu" (nghe) cái sự thích nghỉ của sáu khí, đừng để lỡ mất cái nguyên sinh ra bệnh của năm hành.
3. Xét về khí vận từng năm, đề tích trữ phòng bị những dược vị điều trị về năm ây. t Trên đây nói "chủ bệnh", tức là nói về các dược vật chủ trị về các chứng bệnh năm ấy. Như gặp năm Thiếu âm, Thiếu dương tư tuế, thì nên thâu trữ những dược vị có tính chất nhiệt như Phụ Tứ, khương, quế v.v... Dương minh táo Kim tư tuế thì nên thâu trữ những dược vị có tính chất táo như thương truật, tang bì v.v. Quyết âm phong mộc chủ tuế thì nên thâu trữ những phong dược như Phòng phong, Khương hoạt v.v. Các năm khác đều theo một nguyên tắc như vậy. Vì các vị đó, đều bẩm thụ cái “chuyên tỉnh của trời đất. "Tư khí" tức là "trị" cái khí của năm vận. Năm vận dù với chủ tuế tương đồng nhưng lại có thái quá, bất cập khác nhau. VỀ năm thái quá thì vật lực hậu; về năm bất cập thì vật lực bạc. Nếu lại là những vật ở vào các năm khí vận tư tuế, thì khí tán mà lực bạc, cho nên hình chất dù đông mà năng lực có khác. "Trị bảo có nhiều, ít v.v." là nói về các dược vị dùng đề trị bệnh và bảo chân (tức là bảo toàn chân nguyên, tức là bổ) hoặc nên dùng nhiều, hoặc nên dùng ít, không giống nhau.
4. Từ đời trung cỗ về sau, không thị hành được cái phương pháp "tư tuế, bị vật", nên phải dùng phép bảo chế để thay cho cái khí lực tự nhiễn của trời đất. Như chế Phụ Tử thì gọi là “bào chế" tức nướng chín. Còn thương truật, tang bì v.v. Thì gọi là "sao", đó là lấy hỏa để giúp hóa, lẫy táo đề giúp táo. Cận thế, có ké chế Phụ Từ, bó vào nước luộc kỹ, sọi là "tư chế", chế Tang bì thì tâm mật sao gọi là "nhuận táo"... Thế có khác gì dùng chìm ưng, chó săn mà đem chặt bỏ móng và nanh của nó, còn mong gì nó bắt thỏ, bắt cầy được nữa dư?
5. Đây nói về cái khí của năm vận, bị sự "thẳng, chế" của Tư thiên, Tại toàn. Năm Tàng bên trong thuộc với năm hành, bên ngoài hợp với năm vận; khí của năm vận, bị cái khí “thắng chế" nó phạm, thì bệnh sẽ sinh ra năm Tàng mà làm hại. Như thiếu thương Kim vận, mà gặp "hai hỏa" Tư thiên, Thiếu cung Thô vận, mà gặp Quyết âm Tại toàn... Đó đều là vận khí "sở bất thắng", mà bị "thăng khí" nó "chăng chế". Cho nên nhân ở cái "sở bắt thắng", thì cái cốt yếu của "tuế chủ Tàng hai" sẽ biết được.
6. "Trên râm xuống dưới v.v." là nói về cái khí Tư thiên nó tràn lẫn cái vận khí ở dưới; nên lấy cái "sở thắng" để dẹp cho yên. Tỷ như: Thiếu dương Kim vận, mà hỏa nhiệt lâm ở trên, nên "binh” băng ví hàm, hàn; "t bằng vị khổ, cam. "Do bên ngoài râm vào trong v.v," là nói về cái khí Tại toàn, nó tràn lấn năm vận ở bên trong, nên lây cải "sở thắng" đề điều trị. Như Thiếu cung Thố vận, mà phong mộc lấn xuống. Nên dùng vị tân, lương đề điều trị lại, dùng vị khố, cam để làm tá.
7. "Bình khí" tức là cái năm không có trên, dưới, thẳng, chế và vận khí hòa bình. Phàm những năm thuộc về Giáp, Bính, Tuất, Canh, Nhâm là dương vận; những năm thuộc về Át, Đinh, Ty, Tân, Quý là âm vận. Hai vận về âm, dương đó, có thái quá, bất cập khác nhau nên phải "xét rõ ầm dương ở đầu” đề điều trị "chính trị"... Như về năm thái quá, nên nén bớt cái thắng khí mà nâng đỡ cái "bất thăng", “phản trị”, là như cái vận bất cập, bị cái khí "sở bất thắng" nó "phản thắng". Vậy phải "phản tá" đề diều trị.
8. Trên đây nói: Nam, Bắc... Tức là một dấu hiệu, một danh tử riêng về âm, dương. Ở trong năm vận, Mậu, Quý hóa hỏa, nên lẫy những năm thuộc về Mậu, Quý... Gọi là Nam chính, còn những năm Giáp, Át, Bính, Định,, Ky, Canh, Tân, Nhâm... Gọi là Bắc chính. Chính lệnh cửa năm vận có Nam có Bắc; khí của Thiếu âm, có âm có dương. Vì vậy nên theo đó mà lên xuống, "Thôn. Xích", là nói về bộ Vị của huyết mạch... Huyết là một "chất lỏng" ở Trung tiêu trần lan xuống bộ phận dưới thì là sinh; phụng "thần của Tâm hỏa đỏ mà thành huyết... Cho nên mạch phát sình từ túc Thiếu âm Thận. mà chủ ở thủ Thiếu âm Tâm. Vì vậy, chân âm dương ở Thốn, Xích, có thê biết được trên dưới của Thiếu âm.
9. phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa... là khí Âm Dương của trời; Tam âm, Tam dương ứng lên nó, để tư về sáu khí chủ tuế, Mộc, Hỏa, Thỏ, Kim, thủy, hỏa là âm dương của đất, để tư về sự hóa vận của năm hành. Hóa vận cử hết năm năm thì hữu thiên, mà ở trong năm hành lại có hai "hỏa”, cho nên quần hỏa không “tư” về khí hóa. Nhưng dù không chủ vận, mà đã có cái vị trí nhất định. Ở trên Thiếu âm quân hỏa làm chủ, thể là Thiếu âm bản ở âm mà chủ về dương. Vì vậy, cái năm thuộc về Nam chính ở về phần dương, mà cái năm thuộc về Bắc chính ở về phản âm. Tư thiên ở Nam, Tại toàn ở Bắc, đó lại định vị của trời đất. Y giả ngoành mặt về phương Nam đề chân mạch, thì "thôn" là dương mà ở phía Nam, "Xích" là âm mà ở phía Bắc. Về năm Bắc chính, Thiếu âm Tại toàn thì theo âm mà ở phía Bắc, vì vậy Thốn khẩu không ứng. Về năm Nam chính, Thiếu âm Tư thiên thì đổi với âm mà ở về dương, vì vậy Thôn khẩu cũng không ửng. "Không ứng" là luồng mạch nhỏ mà hiện rõ lên tay người chân. Đó là nói về âm dương, Nam Bắc của Xích, Thến, về năm Bắc chính, Quyết âm Tại toàn, thì Thiếu âm ở tả, cho nên bền hữu không ứng; Thái âm Tại toàn thì Thiếu âm ở bên hữu, cho nên bên tâ không ứng. Về năm Nam chính, Quyết âm Tư thiên thì Thiếu âm ở bên tả, cho nên bên hữu không ứng; Thái âm Tư thiên thì Thiếu ' âm ở bên hữu, cho nên bên tả không. Đó là nói về tả hữu của Nhân nghỉnh và Thốn khẩu. "Phân kỳ chẩn" tức là đổi y giả ngoảnh về Nam hoặc về Bắc để chân. Giờ đem bản đồ để ở trên bàn, đề Tư thiên về Nam, thì Tại toản ở về Bắc. Về năm Bắc chính, y giả trông về Bắc để chân; về năm Nam chính, y giả trông về Nam để chắn, thì tả, hữu không ứng sẽ nhận thây ngay. “Biết cốt yếu..." Ở đây, là nói về: Biết Thiếu âm nó không tư về khí hỏa, theo âm dương mà hoặc ở trên, hoặc ở dưới v.V... Chư Vệ Công hỏi: Giả như những năm Giáp Ty, Giáp Ngọ, quân hỏa Tư thiên mà Thốn khẩu không ứng, thế là cái kinh Thiếu âm Tư thiên lại không ứng với mạch ư? Đáp: Cái "đạo" của năm vận, sáu khí: năm vận ngoài hợp với năm hành, trong hợp với năm Tàng. Cái khí của năm Tàng hiện ra sáu bệ mạch, mà rồi mới hợp với sáu khí. Thể là có cảm với cái khí của năm vận, mà rồi mới hiện ra Thốn, Xích. Cho nên có câu nói: "Khi của trời đất, đừng chân ờ mạch”, tức là nói: Sáu khí Tư thiên, Tại toàn không hiện ra mạch vậy.
10. Hóa của Thiếu âm phát sinh từ trong Thủy; Hỏa của Thiếu dương phát sinh từ trong đất. Cũng đều có sự phân chia âm, dương, hàn, nhiệt. Nền dùng hậu. Tức là cùng tất cả các biến dịch, chứng hậu. lo Phong là Mộc khí, Kim có thê thăng được nỏ; nên trị bằng vị tân và lương. Nếu quả tân, lại e hảm hại khí, nên dùng vị khổ và cam làm tá. Vì Thổ thăng được tần mà cam thì ích khí. Tính của Mộc cấp, nên dùng vị cam lảm cho hoãn (chậm) lại; vì phong tả thắng, nên dùng vị tân đề làm cho tán đi. C Nhiệt là khí của hỏa, Thủy có thể thắng được nó, cho nên dùng những vị hàm và hàn để điều trị, mà dùng vị khổ và cam làm tá. Cam thăng được hàm, dùng đề phòng sự "quá đáng" của hàm; vị khổ có thể tiết, cốt đẻ trừ bỏ cái thực của nhiệt. Toàn là vị của Mộc, Hỏa sinh ra bởi Mộc. Dùng vị toan đề thâu lại, tức là thâu cho Hòa trở về gốc. Nhiệt uất ở trong mà không giải được, nên dùng vị khổ đề phát ra.
11. Thấp là khí của âm Thổ, cho nên phải dùng vị khổ và nhiệt đề điều trị, vì khô thắng được thấp, mà nhiệt để hòa âm. Toan theo Mộc hóa, nên tá bằng vị toan và đạm; dùng vị khổ đề làm cho táo, vì khổ theo hỏa hóa; dùng vị đạm đề làm cho tiết, vì vị đạm có cái tính chất thấm tiết, thuộc về dương.
12. Vì Hóa râm, nên trị bằng vị hảm và lãnh. Khổ hay tiết, tân hay tán, nên dùng khô vả tân làm tà...
13. Táo là cái khí thanh lương của Kim, cho nên dùng khô và ôn đẻ điều trị. Táo thì khí kết ở trong, cho nên tá bằng tân, cam để phát tán, và dùng vị khổ đẻ hạ.
14. Hàn là Thùy khí, Thổ thắng được Thúy, nhiệt thắng được hàn, cho nên dùng cam vả nhiệt để điều trị.
15. Án: Về khí Tại toàn, nói: "Nhiệt râm ở trong v.v..." Và nói "trị bằng v.v."; về khí Tư thiên thì nói: “Nó thắng v.v..." Nói: "Bình v.v.". Bởi thiên khí ở ngoài mà địa khí ở trong, cho nên nỏi răng "trị", Trị là trị ở bên trong mà khiến cho dồn ra bên ngoải. Còn nói rằng: "bình", là bình ở bên trên để cho dồn xưống dưới. Vì vậy ở Tại toàn thì nói: "Dùng vị tân để làm cho tán...", ở Tư thiên thì nói: "Dùng vị toan để tả....
16. Ở đây, cũng giống với trị pháp ở Tại toàn... chỉ thiếu một câu "dùng vị khổ để cho phát ra...". Bởi từ dưới dẫn lên trên, mà lại râm vào bên trong, nên cân phải theo mà phát tán ra ngoài.
17. Thấp là thấp khí của Thổ. Vậy ở bộ phận trên nhiệt quá, cũng nên dùng tân ôn đề phát tán, cho có mò hôi ra mới thôi.
18. Hỏa của Thiếu dương là địa hỏa. Nếu "bình" mà chữa được là do nhiệt rầm ở bên trong. Cho nên phải dùng vị khổ để phát ra. Đó chính là cái nguyên khí của Tam tiêu, cho nên lại dùng vị toan đề thâu lại, không đề cho phát tán quá. Đến như cái nhiệt Thiếu âm, là do cái Hỏa của Quân chủ râm quả, thì trong ngoài cùng hợp, cũng nên dùng vị khổ làm cho phát ra.
19. Khổ và ôn thăng được thanh Kim; tân có thê nhuận được táo; táo thì tất sinh ra chứng nội kết, cho nên dùng vị toan và khô đề làm tiết ra.
20. Bị râm vào bên trong, thì sẽ liên can đến Tàng khí, cho nên ở trên nói: "dùng vị tân làm cho nhuận, dùng vị khổ đề làm cho kiên...". Vì đó là bị thăng ở bên ngoài, chỉ nên "bình" và "tả" mà thôi.
21. "Lại thăng v.v..." Tức là nói về cái khí bất chính lại thắng cải khí Tại toàn, chủ tuế. Vậy lại phải dùng những vị có cái khí vị thắng được tà đề bình và trị lại. Đây nói về sáu khí Tư thiên, tà khí lại thắng, nên dùng những vị có cái khí và vị thăng được nó đề bình, trị. êm Đây nói về cái khí Tam âm, Tam dương chủ tuế, bị râm thắng mà sinh bệnh, thì nên lấy những vị có cái khí vị thăng lại được để bình nó.
22. Khí âm thấp râm ở bên ngoài, thì Hỏa khí uất ở bên trong nên các chửng mụn lở mới phát ra từ bên trong. Cái khí thấp nhiệt lưu tản ở bên ngoài, thì lây đến phong mộc, nên mới bệnh ở khư hiếp; "quá lắm thi Tâm thống..." là lại đo Mộc truyền sang Hỏa... Đó là do cái khí của Thái âm, nhân hỏa thô cùng hợp mà “râm"” ở nửa năm về trước.
23. Phàm trị các “thắng khí", nếu hàn thì làm cho nhiệt, nhiệt thì làm cho hàn; ôn thì làm cho thanh, thanh thì làm cho ôn; tần thì thẫu lại; thâu thì tân đi: táo thì làm cho nhuận; cấp thì làm cho hoãn; kiên làm cho nhuyễn; suy thì bỗ thêm; cường thì tả đi... Cốt làm an chính khí, thì bệnh khí sẽ suy. Đó là đại thể của trị pháp.
24. “Phục”, là nói về cái khí Tam âm, Tam dương, bị cái khí "sở thắng nó thăng chế, uất cực mà phục (lại) phát. Thiếu phúc kiên mãn v.v, đó là do khí của Quyết âm uất mà muốn phát. Về chứng "quyết Tâm thống", mặt tái mét như sắp chết. suốt ngày không nghe tiếng thở mạnh. Đỏ là do khí của Quyết âm phạm lên Tâm. "Hãn phát" là do cái khí dương phong nhiệt lẫn vào âm mà sinh ra. "Áu thô v.v." là Mộc râm mà Thổ bỊ bại. "Gân xương choáng váng v.v." là đo phong khí thịnh; "thanh quyết" là do chứng phong râm ở trên, âm nghịch ở dưới; "thực tý" tức là chứng cuỗng họng vít và đau. Xung đương là động mạch của Vị. Mạch này tuyệt là do phong khí thịnh mà Thô khí tuyệt,
25. Sự thắng phục của sáu khí, khác với năm vận. Những năm bắt cập về năm vận, có thăng khí, mà từ khí vì mẹ phục thù. Còn thắng phục của sáu khí, không chia thái quá và bất cập. Có thăng thì có phục, không thăng thì không phục, thắng nhiều thì phục nhiêu, thăng ít thì phục it mà cái khí: đến phục, tức là cái bản khí bị uất mà lại phát, không phải là con phục thủ cho mẹ nữa. Cho nền trên đây nói “phục của Quyết âm, phục của Thiếu âm v.v...“ khác với thuyết ở thiên khí giao biến luận.
26. Thiếu phúc giảo thống, là đo Âm khí của Thiếu âm phát sinh ở dưới. "Ách táo" là do hỏa nhiệt phạm Kim, âm hàn ở phúc thời "chú, tiết". Dược cái khi hỏa nhiệt, thì chứng "chú" ngừng; Thiếu âm tiêu và bản đều phát nên "chú" với "tiết" phân mà cũng có lúc ngừng. "Khí động ở tả", là đo cái khí quân hỏa phát sinh ở trong Thủy bên tả Thận; "dân lên bên hữu", là do Phê với Thận trên dưới cùng giao, Thận là bản mà Phế là mạt. Hỏa râm lên Phế, nên phát khái mà ngoài da đau; “Tâm thống" là đo Hỏa khí tự thương: "Uất mạo không biết gì..." là do cái khí hàn nhiệt làm rối loạn ở bộ phận trên... Hàn rỗi mà lại nhiệt... là do cái khí âm hàn của Thiếu âm theo "hỏa hóa" mà thành nhiệt. Vì vậy, nên khát mà muốn uống nước. "Ợ" là do khí cùa Tiểu trường không thông, nghịch khí chạy lên Tầm mà sinh ra...
27. Về Khí ẩm thấp nhiều, nên mình nặng, bụng đây. "L bì, ĩm lặng... bệnh nhân chỉ muốn nằm một mình, đo âm dương xung đột mà gây nên. Thái âm tức là Tam âm; âm biến mà lắn lên dương, thì dương muốn hết mà âm càng thịnh nên mới thổ ra nước trong. "Vào Thận" tức lả phạm xuống hân thủy của Dồng lệnh. Thận khai khiếu ra "hai âm", nên "khiến tả vô đệ. Thái âm ở trung thỗ mà vượng ra tứ quý, vì vậy "thắng khí" của nó sẽ thắng cả ở bốn mùa. "Phục khí" ở vào nửa năm về sau, cho nên chỉ phạm lên Thu kim của Phẻ, vị và Thận thủy của Đông lệnh,
28. Hỏa của Thiếu dương lại phát sinh về mùa thu, đông nên sinh các chứng trạng: kinh, nhiệt v.v. là đo nhiệt phạm lên Tâm phế; “Tiện sác, phê gió" là do hạ khiếu đều nhiệt: "Miệng lở nát”... là do nhiệt thịnh ở thượng tiêu. Phát ra ở Trung tiêu thì sinh các chứng âu, nghịch. phát ra ở Hạ tiêu thì sinh các chứng huyết giật, huyết tiết.
29. "Khí về bên tả", là Kim phạm vào Mộc. "Tầm thống, bĩ mãn v.v. tức là Hỏa phạm Thô vị; "hay thở dài nôn ra nước đăng" là đo Mộc bị Kim hại, khiến cho "phủ" (tức Đởm) cũng mắc bệnh. Bệnh phát sinh ở khư hiếp, đều nhức v.v, tức là bệnh tại kinh khí của Can. Nếu vào Can, tức là phạm cả Tàng... Tà phạm vào Tảng thì nửa sống nửa chết. Vì tà tuy phạm vào Tảng, mà chân khí của Tàng không bị thương thì sống. Nếu Thải xung mạch tuyệt, là chân nguyên bị thương rồi, nên phải chết.
30. "O yết khí dẫn lên v.v." đó là cái uất nghịch dẫn lên, mà muốn phục lại cái khí từ nừa năm về trước. "Thỉnh thoảng ngã ngất v.v." là quyết khỉ từ dưới đi lên trung, rồi do trung mà lên thượng. "Ấn kém” là do Thủy phạm lên Thổ; "yêu chủy lại đau, co duỗi không tiện" là do Thủy râm mà "lại" tư thương. "Nhô ra nước trong" là bệnh từ VỊ mà phạm lần Tâm... Đó cũng là báo phục cái Mộc, Hỏa, Thô từ nửa năm về trước. Vương Từ luật nói: Ba khí Mộc, Hòa, Thổ, mẹ con cùng hợp, để thăng cái khí nửa năm trở về sau, vì vậy, lại phát đề báo cá lại. Tốn Công hỏi: Thái ảm Thiếu dương có những chứng hậu do thủy hỏa đều phát, vậy sao cái phục của Thiếu âm chỉ có hàn khí, mà cái phục của Thái dương lại không có Dương nhiệt tư
31. Thiếu âm bản là Hỏa. Thái dương bản là hàn cái khí báo phục phát ra ở nửa năm về sau... lúc đỏ thuộc thời tiết "lương, hàn”, nên cho Thiếu âm có hàn mà Thái dương không có nhiệt, là theo thời mà hóa Vậy.
32. Ở chương trên nói: "Phát biêu không phải lánh xa nhiệt, công lý không phải lánh xa hàn...". Nhưng nếu cái Hòa của Thiếu dương, Thiếu âm uất mà không giải, thì nên không cần lánh xa nhiệt mà phát tán nó đi. Nhưng không nên phạm đến ôn lương. Bởi "tử chỉ khỉ" nên lương, "tam chỉ khí" nên ôn. Bao giờ hết cải "tam chỉ khí" mới có thể dùng nhiệt. Vậy thì khi tất phải theo cho đúng. Phục của Dương minh mà dùng vị khổ để làm cho tiết, làm cho hạ v.v. Tức là nói thấm tiết bớt bỏ tiêu tiện và hạ bỏ đại tiện, ở Đây nói về bộ phận trên và dưới của con người, để ứng với trời và đất ở trên và dưới. Như: nửa năm về trước, khí trời làm chủ, tức là thuộc về Quyết âm phong mộc, Thiếu âm quân hỏa, Thiếu dương tướng hóa. Nừa năm về sau, địa khí làm chủ, tức là thuộc về Thái âm thấp Thổ, Dương minh táo Kim, Thái dương hàn thủy. Ở con người, cái khí Quyết âm phong mộc, cùng Đốc mạch hội họp ở đỉnh đâu, như thế là Mộc khí ở lền trên Hỏa khí. Ở dưới quân hỏa. Bao lạc tướng hòa chủ khí, thế là cả ba khí Mộc, Hỏa, và Hỏa ở nủa mình trở về trên, Tỳ thỗ ở phía trên Dương minh, Phế kim; Dương minh ở trên Thái dương Bàng quang... Thế là cả ba khí Thỏ, Kim, Hỏa ở vẻ nửa mình thuộc bộ phận dưới. Lẫy cái đanh Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy... để đặt tên ba khí ở bộ phận trên và ba khi về bộ phận dưới. Lấy ba cái khí thuộc về bộ phận trên dưới đó, để ấn định cái "nôi" ở trời hoặc ở đật, mà phân biệt cái bệnh thuộc về Tam ầm Tam dương, thì cái khí thăng và phục có thê biết được. "Bán" là nửa, tức là chỗ "nửa", chỗ đó gọi là Thiên khu, ở cạnh rỗn hai tắc, tức là huyệt danh của Dương minh. Tức lả do nơi đó đề chia đôi cái thân hình của con người. Sở dĩ pợi là "khu", tức lả cái nơi toàn chuyên của các khí đo trên dưới hỗ giao với nhau.
33. Đây nói về thắng khí ở trên và dưới. Như nửa mình trở lên Mộc khí thăng, mà nửa mình trở xuống ba khí Thổ, Kim, Thủy đều mắc bệnh, thì lấy "địa" đề đặt tên; tức là nói bệnh thuộc về bộ phận địa. Như Thổ, Kim, Thủy thuộc về nửa mình trở xuống mà thắng, mà hai khí Mộc, Hỏa thuộc về nửa mình trở lên mắc bệnh, thì lấy "thiên" để đặt tên; tức là nói bệnh thuộc về bộ phận thiên. Bởi vì lấy bộ phận trên dưới con người đề ứng với trên dưới của trời đất, cho nên lấy thiên, địa để đặt tên. vả Đây nói về phục khí ở trên và dưới. Như "thắng" đến, thì cái khi báo phục, khuất phục ở bản vị mà chưa phát. "Phục" đến, thì dùng phép trị phục khí đề trị. không cần phải lấy "thiên, địa" để đặt tên, Như cái phục của Quyết âm Thiếu âm, Thiếu dương. Khí đó phát ra ở cái thời kỳ tứ khí ngũ khí; phục của Dương minh, Thải dương, mà khí đó lại theo về sơ khí, nhị khí là Mộc, Hỏa... Cho nên không cần phải lấy Mộc, Hỏa ở về nửa năm về trước, mà dùng những đanh từ thuộc về "thiên" để đặt tên; và Kim, Thủy chủ vẻ nữa năm về sau, cũng không cần phải dùng những đanh từ thuộc về "địa" để đặt tên. Chỉ coi như phục khi, để dùng phương pháp điều trị.
34. Mộc. Hòa, Thổ, Kim, Thủy, bốn mùa có định vị, mà cái khí thắng và phục, không theo các bản vị sở chủ mà phát, cho nên khí không có nhất định. Bởi vì sáu khí đều chủ về một năm; cái khí chủ tuế thắng thì xuân sắp đến mà phát ngay; thế là cái khí Thái âm, Dương minh và Thái dương đều phát câ ra ở xuân và hạ. Như cái phục của sáu khí, là do uất mà rồi mới phát, cho nên phát ở nửa năm về sau. Thế là cái phục của Quyết âm, Thiếu âm, Thiếu dương đều phát ra cá ở thu và đông. Cho nên nói: “Sơ khí cuối cùng ở tam khí, thiên khí làm chủ; đó là lẽ thường của thăng khí. Tứ khí hết ở chung khí, địa khí làm chủ; đó là lẽ thường của phục khí. Có thắng thì có phục, không thi không...". Vĩ vậy cái khi thăng và phục không theo cái thương vị của bốn mùa, mà không thê lấy làm nhất định.
35. "Phục mà lại bệnh v.v..." Như Hỏa khí phục mà lấn lên Kim vị, Kim khí phục mà lấn lên Hỏa vị... Đó đều là không phải vị, tức là bất tương đắc. Vì thế nên đại phục các thắng, thì chủ sẽ thăng, cho nên lại mắc bệnh. Như Hòa khí dại phục, mà lẫn tới Dương minh, thị cái chủ khí của năm vị sẽ thắng; như Kim khí đại phục mà lần tới Thiếu âm, thì cải chủ khí của hai vị sẽ thắng, cho nên phục khí lại mắc bệnh. Đó tức là ba khí hỏa, nhiệt và táo. Các khí khác đều như vậy. é Vi thời tùy..." Tức là thuận khí để điều hòa; “thậm thời chế...” Tức là chế cái minh úy "hòa thời bình” là làm cho bình cái vị tà; “bạo thời đoạt tức là tả bỏ cái cường thịnh. Chỉ theo cái thăng khí để trị, thì cái khí khuất phục tự yên. Nhưng không cân phải hỏi nó thăng và phục loanh quanh như thế nào, chỉ lẫy khi bình làm giới hạn.
36. Đây luận về sự thắng và phục cửa chủ khí, khách khí.
37. Thiên trên nói về "sơ chi khí, nhị chí khí..." là cái "khách khí, gia lâm", gây nên bệnh hoạn cho con người. Sau bàn: "Quyết âm đến đâu là hòa bình v.v." Đó là nói về chủ khí có những trường hợp "đức, hóa, biến, bệnh”. Về chương này lại bàn về chủ khí, khách khí. có sự thuận nghịch về “bì thử tương thắng"... Xem đó thì về bảy thiên nói về tuế vận có chỗ tựa như trùng phức, mà nghĩa thật khác nhau, học giả nên nhận cho kỹ.
38. Khách khí là Tư thiên, Tại toàn, tả hữu gián khí, với sáu khí ở trời. Trời bọc ở ngoài đất, do toản hạ mà sáu khí toàn chuyên, đó là đạo trời. Chủ khí lả cái định vị của năm phương và bốn mùa, đó là đạo đát. Khôn thuận theo trời, vì vậy chủ thẳng là nghịch, khách thăng là thuận. là đạo trời, “3 Sơ khí của Thiếu âm Tư thiên là Thái dương hản thủy, "nhị chỉ khí là Quyết âm phong mộc, "tam chỉ khí" là Thiếu âm quân hỏa... Các chứng cữu, xị v.v... là do khí của Quyết âm thắng. Các chứng đầu cứng đờ v.v... là do khí của Thái dương hàn thủy thắng. Các chứng thiểu khí, phát nhiệt v.v... là do khí của quân hỏa thắng. Chủ khí của "sơ" là Quyết âm phong mộc; “nhị chỉ khí” là quân hỏa; "tam chỉ khí" là tướng hỏa... "chủ thăng thì Tâm nhiệt v.v... là khí của hai hoà quân tướng thắng; “quá lắm thời huyết thống v.v..." là do sơ khí của Quyết âm thắng. Bởi quân hỏa tư tuế, cho nên hỏa thăng trước, quá lắm thì mới lây tới Quyết âm.
39. Thiếu dương Tư thiên, sơ khí, tam khí là hai hỏa quân, tướng: "Nhị khí" là Thái âm thấp thổ. Hai hỏa quần tưởng đều dẫn ra tay, nên tay nóng.
40. "Cao thời..." là nói về chủ khí nghịch lên ở bộ phận trên; "Thấp thời..." là nói về khách khí phạm vào bộ phận dưới. "Hữu đư” là nói về thăng khí; "Bắt túc..." là cái khí bất thắng nó gây nên bệnh. "Tả bằng cái sở lợi...” tức là theo cái sở dục của nó. Như Can muốn tán, kịp ăn vị tân để làm chơ tán. Vị vậy, thắng của Quyết âm, tá bảng vị khổ và tân. Tâm muốn nhuyễn, kịp ăn vị hàm để làm cho nhuyễn. Vì vậy, thắng của Thiếu âm, tá băng vị khổ và hảm v.v... “Hòa bằng cái sở nghi...” là nhận theo sự thích nghí của năm vị đề thi hành phương pháp liệu trị. Như Quyết âm sắc xanh nền ăn vị cam, Thiếu âm sắc đỏ nên ăn vị toan, Thái âm sắc vàng rên ăn vị hàm, Dương minh sắc trăng nên ăn vị khỏ. Thái dương sắc đen nên ăn VỊ đen... "Yên chủ khách..." Tức là khiến cho đều giữ bản vị của mình... “Thích nghi sự hản, ôn..." Tức là trị hàn bằng nhiệt, trị nhiệt bằng hàn, trị ôn bằng lương, trị lương bằng ôn... "Đồng thời nghịch..." là nói: như gặp cái khí tương đắc, thì nền nghịch trị, Tỷ như chủ khách tư hỏa tả, thì nên trị bằng vị hàm và hàn. Như cùng tư hản thủy, thì nên trị bằng tần và nhiệt... Về các vị ôn, lương cũng vậy. “DỊ thời tùng..." là nói như gặp cái khí không tương đắc, nên dùng phép “tùng trị..." Như hàn thủy Tư thiên,!âm lên trên hai Hỏa chủ khí, khách mà thắng thì nên theo cái nhiệt của hai Hóa để trị hàn; chủ mà thăng, thì nên theo cái hàn của Tư thiên để trị nhiệt... Cai Khí khác đều như vậy. Đó là cái phép "bình trị dị giả.
41. "Chủ của Mộc vị, tức là cái vị Quyết âm làm chủ. Dó là cái dịnh vị của bốn mùa không thể thay đỗi, cho nên gọi là "Vị". Như chưa đến cái thời ky nó lắm chủ, mà cái khí dương xuân đến trước, thế là khí thịnh, Nên dùng vị toan để tả. Như nên đến mà chưa đến, thể là khí suy. Nên dùng vị tân để bỏ. Bởi tính của Mộc thăng (bốc lên). Toan thì phản với tính ấy mà thâu lại, cho nên gọi là "tả"; tân thì giúp cho cái khí phát sinh, nên gọi là bê.
42. Nhị chỉ khí là cái khí của quân hỏa làm chủ; Tam chỉ khí là cái vị của tướng hỏa là chủ. Như chưa đến tháng ba mà cái khí huyện nhiệt đã đến trước; chưa đến tháng năm mà cái khí viêm nhiệt đã đến trước... Thể là "lai khí" hữu dư. Nên dùng vị cam để tả. Dỏ tức là theo con để tiết bỏ khí của mẹ. Lại như nên đến mà chưa đến, đó là khí bất cập. Nên dùng vị hàm để bô. Đó là lẫy thủy đề giúp hỏa.!Hỏa làm chủ.
43. Đây là về "Ngũ chí khí". Như chưa đến mùa thu mà cái khí thanh túc đã đến, đó là khí thịnh, nên dùng vị tân đề tả, vì tân thường hay tán; như đã đến mùa thu mát mà khí thử nhiệt vẫn còn, đó là khí bất cập, nên dùng vị toan để bô, vì toan thì hay thâu.
44. Đây là về "Chung chỉ khí". Như chưa đến mùa đông mà thiên khí nghiêm hàn, sương sa mọc xuống. Thể là khí thịnh nên dùng vị hàm để tả. Bởi hàm cỏ cái năng lực tiết hạ nên theo cùng loài đề tả. Như mùa đông đã đến mà thiên khí còn ôn, đó là khí bất cập, nên dùng vị khổ đề bô. Bởi vị khổ âm hàn, mà "viêm thượng tác khổ" (lừa bốc lên thành vị khổ) giúp cải vị cho "tiêu, bản" của Thái dương... Đó tức là dùng chính vị để điều hòa, lẫy khí quân bình làm giới hạn. Dừng để cho bỗn mùa có cái khí bất bình để gây bệnh hoạn cho dân.
45. Là nói về âm, đương có Thái, có Thiếu, thì khí có thịnh có suy, mà việc trị liệu cũng có nặng, nhẹ khác nhau. Ở trong âm, đương, có Thái dương, Thiếu dương; có Thái âm, Thiếu âm, thì khí có nhiều ít mà công dụng khác nhau. Vương Tử Luật nói: Tam âm, Tam dương, có thử nhiều khí, ít huyết; lại có thứ nhiều huyết. ít khí; lại có thứ huyết khí đều nhiêu, vì vậy dùng thuốc cũng phải khác nhau.
46. Ở” Âm dương hệ nhật nguyệt nói: Dần, tức là khí sinh dương về tháng giêng. Chủ về kinh Thiếu dương ở tà túc; giờ Vị (Mùi) thuộc về tháng sáu. chủ về Thiếu dương ở hữu túc. Mão, thuộc về tháng hai, chủ về Thái dương, ở tả túc; Ngọ, thuộc về tháng năm, chủ về Thái dương ở hữu túc; Thìn thuộc về tháng ba, chủ về Dương minh ở tả túc; Ty, thuộc về tháng tư, chủ về Dương minh ở hữu túc... Ở đỏ, hai "đương" hợp cả ở trước, nên gọi là Dương minh. Š#' Tiên luận nói: Thân, thuộc về sinh âm của tháng bảy, chủ về Thiểu âm ở hữu túc; Sửu, thuộc tháng 12, chủ về Thiếu âm ở tả túc. Dậu, thuộc tháng, chủ về Thái âm ở hữu túc; Ty, thuộc tháng 11, chủ về Thái âm ở tả túc; Tuất, thuộc tháng 9, chủ về Quyết âm ở hữu túc; Hợi, thuộc tháng 10, chủ về Quyết âm ở tà túc... Ở đó hai âm giao tận (đến hết, cuối), nên gọi là Quyết âm. Quyết âm chủ về âm tận, mà Thiếu dương thì mới nảy mâm, khí hãy còn non nớt cho nên là Thiếu dương ở trong âm nên "thiểu khi, 5) Đây lại nói rõ thêm: Khí vị do từ "trung" (tức Vị) mà dẫn đi trên và dưới. Vì có bệnh ở xa ở gần khác nhau, nên phải cả “thuốc” và “ăn” đều dùng và đặt ra chế độ cho thích nghị. Như bệnh ở trên mà xa với "trung (tức vị), nên ăn trước mà dùng thuốc sau; bệnh ở dưới mà xa với "trung, niên trước uống thuốc mà sau ăn. Dùng sự ăn hoặc sau hoặc trước đề cho được lực đễ dàng đạt đi trên và dưới...
47. Trùng phương tức là cả cơ, ngẫu đều dùng. "Phân tá đề trị bênh... Tức là xuân bệnh mà dùng ôn được, hạ bệnh mà dùng nhiệt được, thu bệnh mà dùng lương dược, Đông bệnh mà dùng hàn dược... Thuận cải khí hàn, nhiệt, ôn, lương của bốn mùa, mà "lại theo" đó để trị bệnh,
48. Đây nói về Tam âm, Tam dương, chia ra có bản và tiên. Bệnh sinh ra ở bản, tức là sinh ra bởi phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa. Bệnh sinh ra ở tiêu, tức là sinh ra bởi cái khí của Tam âm Tam dương. Như Thái dương là đứng đầu các kinh dương, mà gốc ở hàn thủy; Thiếu âm là Thái âm ở trong âm, mà gốc là quân hỏa; Dương minh là cái khi dương thịnh, mà gốc ở thanh túc; Quyết âm chủ về âm cực mà gốc ở khí dương của phong mộc. Đó là ở trong âm dương, lại có tiêu. bản không giếng nhau. "Bệnh trái với bản... Như bệnh hàn mà lại được nhiệt hóa của Thái dương; bệnh nhiệt mà lại thấy khí ám hàn của Thiếu âm; bệnh ở Dương phận, mà lại thấy cải trạng thái hư hàn thanh túc; Bệnh ở âm phận, mà lại thấy cái khí hỏa nhiệt do trung kiến... Đó tức lả: “bệnh trái với bản lại nhận thây được bệnh rủa tiêu...". "Trị trái với bản v.v," như bệnh vốn hàn mà hóa nhiệt, thì lại dùng lương được để trị nhiệt. Như bệnh vốn nhiệt mà hóa hản, thì lại dùng nhiệt được đề trị hản; lại như bệnh ở Dương mính mà hóa hư lãnh, thì nên ôn bồ trung khí; như bệnh ở Quyết âm mà thấy hỏa nhiệt, thì lại nên ngược trị lên Thiếu dương... Như thế. tức là: "trị trái với bản, lại được dược phương để trị tiêu...” Thiếu dương, Thiếu âm, tiêu và bản tương đồng đều theo dương nhiệt, âm thấp mà điều trị.
49. Phong, Hàn, Nhiệt, Thấp, Táo là năm khí ở bốn mùa tại trời; Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy là năm hành ở bốn mùa tại đất. Năm khí sẽ thắng năm hành; năm hành lâm bệnh năm Tàng. Vậy là năm Tàng ngoài hợp với năm hành; mà năm hành thị trình lên năm khí.
50. “Năm hư...” Tức là cái năm khí chủ tuế bất cập. Như Mộc vận bắt cập thì thanh khí nó thăng; Kim vận bất cập thì nhiệt khí nó thắng; Thủy vận bắt cập, thì thấp khi nó thắng... Đó là tuế vận bất cập, mà cái thắng khí của bốn mùa lại theo mà "võ" thêm. "Trái mắt sự hòa v.v.” Cũng là cái khí của bốn mùa suy. Như xuân khí bất túc, thì thu khí nó thắng: hạ khí bắt túc, thì đông khí nó thăng; khi của Trường hạ bất túc, thì xuân khí nó thắng: thu khí bất túc, thì hạ khí nó thắng: đông khí bất túc, thì cái Trường hạ nó thăng. "Nguyệt không..." Tức là nguyệt khuyết không. Vòng mặt trằng rỗng, tức là mặt trăng từ 20 trở đi, chỉ còn trông thầy cái vành trăng. "Trùng cảm với ta..." Như gặp phải năm hư, mất hòa của thời và gặp nguyệt không... gọi là "tam hư", thế mà lại cảm phải tả... thì bệnh sẽ nguy. “Có thăng khí thì tất lại phục..." Như mùa xuân có cái thắng khí thảm thê tàn tặc, thì mùa hạ sẽ có cái phục nóng bức như đốt cháy v.v... Đó là cái "thắng" của bỗn mùa đều phải có "phục.
51. Đây nói về sảu khí Ứng với sáu mạch. Quyết âm chủ về Mộc, nên mạch huyền; Thiếu âm chủ về Hỏa, nên mạch câu; Thái âm chù về Thô, nên mạch trầm; Thiếu dương chủ về Hỏa, nên mạch phì; Dương minh chủ về Kim, nên mạch đoản mà sắc; Thái dương chủ về Thủy nên mạch đại mà trường. Tốn Công hỏi: Thải đương chủ về Thủy của Đông lệnh, thì mạch nên trầm, giờ lại nói đại và trường... Có lẽ trái với thời khí chăng? Đáp: Nói mạch trầm, tức là mạch của Thận Tàng. Thái dương là Cự dương. Trên hợp với cái khí Tư thiên, dưới hợp với cái thủy Tại toản. Cho nên đại với trường, tức là tò cái hinh tượng suốt trên và dưới... Ó Dây nói về những mạch huyền, đoản, câu, trường, đoản... Nên Ứng với sáu khí mà đến. Như mạch đến mà hòa, thì là người vô bệnh. Lại như Tam âm chủ thời mà được đương mạch; Tam dương chủ thời mà được âm mạch... Đó là "âm dương thay đổi..." bệnh sẽ nguy.
52. Phong, hàn, thử, thấp, táo, hỏa, sáu khí là bản; Tam âm, Tam dương là tiêu. Cải Thô âm thắp, mà tiêu thấy khí âm của Thái âm; cái hỏa của sơ dương, mà tiêu thấy khí dương của Thiếu dương. Thế là âm dương của tiêu, theo bản mà hóa sinh. Cho nên Thái âm, Thiếu dương theo bản. "Bản" của Thiếu âm nhiệt, mà "tiêu" lại thấy khí âm của Thiếu âm; "bản" của Thái dương hàn, mà "tiểu" lại thấy khí dương của Thái dương. Trong âm có dương, trong đương có âm, có cái hóa thủy, hỏa, hàn, nhiệt. Cho nên Thiếu âm, Thái dương, theo bản theo tiêu. Ở trên Dương minh, táo khí chủ trị, mà "trung kiến" Thái âm; ở trên Quyết âm, phong khí chủ trị, mà "trung kiến Thiếu dương. Bởi Dương minh "tư" về thu lệnh của bốn mùa, mà Thái âm chủ về khí thanh thu ở trong bỗn khí. Quyết âm ở vào cái vị trí hai âm đều hết, mà "Nhất dương" mới sinh. Vì vậy nên Dương minh Quyết âm theo về hóa của trung kiến.
53. Đây nói về mạch và bệnh có tiêu, bản. "Mạch thuận” tức là dương bệnh mà hiện dương mạch, âm bệnh mà hiện âm mạch. Tỷ như: Bệnh ở Thái dương, Dương minh, mạch đến mà phù, thế là mạch thuận. Nếu bệnh lại âm hàn, như bệnh của Thái dương, theo bản hóa; bệnh của Dương minh, theo âm hóa của Trung kiên. Cho nên mạch tuy phù mà án tay vào không "cô". Như bệnh ở Thiếu âm, Quyết âm, mạch đến mà trâm, đó là mạch thuận. Nếu bệnh lại hiện ra dương nhiệt, thể là bệnh của Thiếu âm theo tiêu hóa, bệnh của Quyết âm theo hỏa hỏa của trung kiến. Cho nên mạch dẫu tràm mà ấn tay vào lại "cổ" nhiều. Thế là mạch có sự hỏa của âm dương, mà bệnh thì có theo về tiêu và bản.
54. Trăm bệnh sinh ra, không vượt ra ngoài sự hóa của sáu khí. Như cảm phải phong, hàn, thử, thấp, táo, hoa... mà sinh ra bệnh, tức là bệnh sinh ra bởi sáu khí của trời. Sáu khí của trời, gây nên bệnh ở người, mà trong thân con người, lại có cái hóa của sáu khi. Như chứng trúng phong thuộc về Dương tà của trời. Phạm vào cơ biểu của con người thì sinh ra các chứng phát nhiệt, khái, xỊ; tại gân xương thì thành chứng câu loan; tại trưởng, vị thì thành chứng hạ ly, xôn tiết; hoặc thành chứng táo kiết, bế long; hoặc trực trúng vào trong thì thành chứng hoắc loạn, âu nghịch; hoặc là quyết lãnh âm hàn. Đó là khí hóa của biểu, lý, âm, dương. Như cảm vào khí dương nhiệt của con người, thì thành bệnh nhiệt, cảm vào khí âm hàn của con người, thì thành bệnh hàn; cảm vào khí thủy thấp của con người, thì thanh đâm, suyễn, cảm vào tảo khí của con người, thì thành chứng tiện nan. Như trúng vào Phủ, thì bạo hóa mà "vụt" không biết gì; trúng vào Tàng thời lưỡi rụt mà nói ra không được, miệng xỉ bọt đãi... Lại như thương hàn, thuộc về Âm tả của trời; hoặc trúng vào âm, hoặc trúng vào dương: có khi trúng vào đương mà bệnh lại hàn; có khi trủng vào âm mà bệnh lại nhiệt. Thể là trong con người, trong âm có dương, trong dương có âm và có cả khí hóa của tiêu, bản, âm, dương vậy, '® Nói cái đạo tiều và bản, dù là yếu ước, mà thật là quảng bác; dù là vi tiểu, mà thật là hoằng đại... Chỉ nói một mà có thể biết được trăm, chính là do biết cái đạo tiêu và bản vậy.
55. Chương này nói về: nhật, nguyệt vận hành, hết hàn thì thử; khí của bốn mùa, đo vi mà thịnh, lại do thịnh mà vi; từ chính mà ra duy, lại từ duy mà về chính, hàn với ôn thay đổi, lương với thử khí giao: cái khi thắng phục, có thịnh có suy, theo thời mà đến sau đến trước, nên có sự sớm muộn khác nhau. "Dương nó động, bắt đâu là ôn v.v." thế là do "vị" mà tới "thậm"; như xuân mà mạch trầm, hạ mà mạch huyền, thu mà mạch sác, đông mà mạch sắc... Thế là đi khí của đông còn giao sang xuân, dư khí của xuân còn giao sang hạ, dư khí của hạ còn giao sang thu, dư khí của thu còn giao sang đông... Thể là do thịnh mà tới vi. "Chỉnh" là chính phương của xuân, hạ, thu, đông; "Duy" là thời kỳ giao nhau của xuân và hạ, của hạ và thu, của thu và đông... Khí của bốn mùa, do duy mà tới chính, lại do chính mà tới duy. Hàn, nhiệt, thử, lương, các khí đó đều hỗ giao luân chuyên với nhau mà không ngừng. Đến như: "Thắng đến bệnh khói v.v." Đó là nói về phục khí đã nảy nở ra từ lúc còn thăng khí. Như mùa xuân có cái thắng thô thảm tàn tặc, đó là Kim khí thắng Mộc. Đến mùa hạ có cái phục khí nóng nực như đối... Đó là Hỏa khí nó phục Kim. Nhưng cái Hỏa khí đó đã nảy mắm ngay từ thời kỳ "bệnh khỏi mà khó chịu". Thế là phục khí nó đã sớm phát ở bản vị từ ba mươi độ. Cái khí sở phục. đợi "thắng" hết mới thật khỏi, đến cái bàn vị sở chủ về mùa viêm hạ mới "thậm" (quá, nhiêu nặng). Thế là thăng khí đến sớm mà phục khí cũng đến sớm vậy. Vì vậy, thăng khí thậm thì phục khí nhiều; thắng khí vì thời phục khí ít; thắng khí hòa bình thì phục khí cũng hòa bình, thăng khí hư suy, thì phục khí cũng hư suy. Đỏ là lẽ thường cúa thiên đạo. Nếu sự phát sinh của thắng và phục, không đúng với bản vị, sau thì mới đến, đó là khí thắng và phục muộn. Phàm khí sinh ra, sinh ra ngay từ khi khí giao trước, như hạ khí sỉnh ra ở cuối xuân. Khí nó hóa lại hóa về sau khi khí giao, như xuân khí còn lưu hành mãi tới tháng mạnh hạ. Cái khí thắng phục có thịnh suy, vì vậy có sớm muộn khác nhau. Bởi khí mà thịnh, thì nó sẽ thắng về trước bản vị sở sinh ba mươi độ; nếu là Suy, nó sẽ lui về sau bản vị sở hóa ba mươi độ. Như Kim khí suy mà thắng về khoảng xuân hạ giao nhau, thì phục khí cũng suy, mà phục về khoảng hạ thu giao nhau. Thể là sự thịnh suy của thắng và phục, theo khí giao của bốn mùa mà hoặc đến trước, hoặc đến sau.
56. “Chính” là chính vị của bốn mùa. Về mạch, đã có chính pháp của bốn mùa, mà trước sau cũng gia; "Đợi thời mà đi..." tức là đợi hết ba mươi độ mới thôi. Như mạch trầm ở mùa xuân, thế là còn thuộc cái khí giao của mùa đông. vậy phải qua hết 30 ngày về tháng piêng, khi đó xuân khí mới một trình tư lệnh.
57. “Tự đặc" tức là khí của bốn mùa bị vít lấp.
58. Khí của bốn mùa. thịnh về thời kỳ chủ vị, mà "vi" ở lúc mới sinh, "suy" ở lúc giao hóa, vì vậy nên "thậm" thì mắc bệnh. “Tham kiến..." tức như xuân sơ mà mạch trầm và huyền đều thấy; Hạ sơ mà huyện và sắc đều thấy v.v. “Phục kiến" là đã đi rồi mà lại thấy. "Chứa nên đi mà đã đi tức là chưa đủ 30 độ mà đã đi; "nên đi mà chưa đi", thế là đã qua 30 ngày, mà vẫn không đi. “Phản” là nói bến mùa mà lại (phân) thấy cái mạch tặc hại, “cho nền nói v.v...” tức là nói về khí của bốn mùa, "thủ" ở bản vị, "tư ở khí giao, như quyền hành không thê sai lệch, "sinh hóa" tức là sinh ra trước mà hóa ở sau.
59. "Khí chí" tức như La chí, Đông chí. "Khí phân" tức như Xuân phần, Thu phân. Nói về thời kỳ "hai chí", đều thuộc về cái khí hàn, thừ, âm, dương; về thời kỳ khí phân, thì có khí ôn, lương không giống nhau.
60. "Khí của thu, bất đầu từ trước” là nói xuân ở về trước nửa năm về trước, thu ở về trước nửa năm về sau... "Khí của hạ đông, ở về sau hai khí..." Đó là nói về chủ khí của bến mùa. Sáu khí vãng phục, chủ tế!:hông thường đó là nói vê khách khí gia lâm; sáu nãm hoàn chuyên không có thường vị. Chương này nói về chủ khí của bốn mùa, trước sau giao thông, được cái khí thanh tĩnh. Nếu bị khách thắng nó nhiễu động, thì lại không thê theo thứ tự, mà tật bệnh sẽ sinh. Vì vậy, trên dưới sở chủ, với tá hữu gián khí, nên theo cái lợi của nó mà dùng chính vị đề điều trị. Đại yếu nên trước tả mà sau bổ, thế là tá cải sở lợi và tư cái sở sinh cho chủ khí. Thế tức là được cái khí của bốn mùa, sinh hóa mà giao thông vậy.
61. "Các chứng có, tiết v.v..." tức là nói các chứng do từ trên mà xuống dưới; "các chứng nuy, suyễn v.v..." tức là nói về các chứng do từ dưới mà lên trên. Dương khi ờ trên mà nghịch xuống thì là chứng quyết hành; Âm khí ở dưới, phạm lên trên thì thành chứng nuy, tý; thủy dịch ở bên trên dẫn xuống thì thành chứng cỗ, tiết; chất thủy dịch ở dưới dẫn ngược lên thì thành chứng suyễn và âu. Đây là nói về cái khí của năm Tàng, phát hiện ra ngoài hình và khi.
62. Đây nói về bệnh cơ phát ra, đều có thuộc với năm Tàng, năm hành.
63. "Có, cầu ở có..." là nói về cái khí hữu đư của năm Tàng: "không, cầu ở không..." là nói về năm Tàng tinh khí bất túc; thịnh thời trách là thái thậm, hư thời trách là hư ví... Như hỏa nhiệt thải quá thì trách là vỗ thủy v.v... Vậy phải làm cho tinh khí của năm Tàng đều "thắng", rồi sau mới sơ thông khí huyết cho được điều đạt, khiến cho khi ca năm Tảng trở lại hòa bình. Như thế mới đáng là thần công. "Bệnh cơ": nguyên chữ cơ nghĩa đen là máy. Vậy bệnh cơ tức là nói sự biến chuyển:ủa bệnh chứng nhanh như máy. "Khí nghỉ” là nói về cái của năm Tài, năm Hành đều có cái "Sở nghi" của nó.
64. ..- Dùng tắc ví tắc v.v." Như các chứng nồn oe, thô ra nước chua... là do nhiệt tà kiên tích ở trong, mà nghẽn tắc lên trên, liền theo đó mà làm cho nó thượng đũng (vọt lên, tức là lại cho thổ thêm)... Đó tức là dùng tặc vi tắc, mà có thể phá được tích. Lại như chứng bạo chú, hạ bách, cũng là do nhiệt tà kiến tích ở trong, mà thông tiết xuống dưới, liền theo đó mà làm cho hạ tiết (dùng thuốc hạ cho tả xuống). Đó tức là "dùng thông vi thông, mà có thể làm cho vỡ được rần, Phải đẹp hăn bò cái chủ bệnh, mà trước từ cái nó sở nhân (nguyên nhân bởi đâu mà sinh bệnh), thì có thế khiến cho khí hòa, mà bệnh sẽ khỏi.
65. »ní điều hòa mà được", tức là biết "được" cái đạo "nghịch, tùng, mà làm cho nó điều hòa. Như khí nó "tùng" về thượng hạ, thì nên "Nghịch lại: nếu "nghịch với thượng hạ, thì nên "tùng" đi. Bởi Dương khí ở trên, Âm khí ở dưới, như thế là "khí tùng" (tức thuận). Dương khí hành trở xuống, Âm khí hành trở lên, thế là "khí nghịch". Như thế thì khí thế nào cũng phải tùng, mà lại không thê không nghịch. Vì vậy, nếu khí nó tùng, thì ta nghịch mà tùng; nếu khí nghịch, thì ta tùng mà nghịch. Khiến cho khí Âm Dương, trên dưới điều hòa. Thế là phương pháp điều khí.
66. "Hòa nhiệt" là nhân hôa nhiệt mà gây nền bệnh. Như câu "hỏa nhiệt thương khí", đó là nói bệnh ở khí mà không phải ở kinh. "Lại ỗ hản phát nhiệt v.v..." là do âm, dương, nội ngoại cùng lẫn phạm lẫn nhau. Như dương ở ngoải, âm ra đề lắn, thì sinh ố hàn; âm ở trong, dương vào để lấn, thì sinh phát nhiệt. "Hoặc mỗi ngày phát một lần v.v..." đó là cái khí thắng phục của âm dương và cải thời hội ngộ có nhiều ít khác nhau. Như Âm khi nhiều mà Dương khí ít, thì cái khí hỏa nhiệt lưu ở âm phận lâu, cho nên bệnh phát xa ngày. Nếu Dương khí nhiều mà Âm khí ít, thì nhiệt theo Dương khí, mà thường thịnh ở bên ngoài, cho nên bệnh phát ngay gản.
67. P' Dùng hàn dược mà không hàn, đó là vì Chân âm bất túc; dùng nhiệt dược không nhiệt, đó là vì Chân dương bất túc. Vậy phải bổ âm và bỏ dương. Dùng hàn trị nhiệt, dùng nhiệt trị hàn, đó là phương pháp bình trị. Bồ âm đẻ thắng nhiệt, bỗ dương đề thắng hản, đó là phương pháp phản tá.
68. Đây nói về khí, vị, không thể "thiên dụng" (dùng chuyên một thứ. Bốn mùa có cái khí hàn, nhiệt, ôn, lương; năm Tàng có cái vị toan, khổ, tân, hàm. Phải nên sử dụng cho điều hòa, Nếu chuyên dụng, sẽ có cái hại thiên thắng. Vậy nếu thiên dụng vẻ hản, thì cái hàn khí của đông bệnh sẽ vượng, nên dù uống nhiệt mà vẫn hàn. Thiền dựng về nhiệt, thì cái nhiệt khí của hạ bệnh sẽ vượng, nên dù uống hàn mà vẫn nhiệt. Đó là dùng khí quá thiên mà không hóa. Lại như thiên dụng vi khổ, thì vị khổ dẫn vào Tâm, do đó Hỏa khí sẽ thịnh; thiên dụng vị hàm, thì vị hàm dẫn vào Thận, do đó Thủy khí sẽ thịnh. Đó là dùng vị thiên mà không hòa. Phàm vật có năm vị, do năm vị hóa năm khí, Vị dùng lâu thì tăng khí; khí tăng thì sẽ có cái hại âm dương thiên thịnh, hoặc thiên tuyệt. Từ Đông Bình nói: Vị dùng lâu thì tăng khi... Vậy cái khí hàn nhiệt, cũng không thể thiên dụng.
69. Đây nói về chế phương, lấy vị chủ bệnh làm quân v.v... Khác với Thân nông bản thảo, Lý Đông Viên cũng nói: Những vị chủ bệnh ìả quân dược. Tỷ như: trị chứng phong, dùng phòng phong làm quân; trị nhiệt ở thượng tiêu, hoàng cầm làm quân; trị nhiệt ở Trung tiêu, hoàng liên làm quân; trị thấp, phòng kỳ làm quân; trị hàn, phụ tử làm quân v.v... Rồi nhận xem kiêm kiến những chứng gì, thì dùng các vị thuộc về chứng ấy làm tả, SỨ...
70. Thà nông Bản thảo cộng có 360 vị. Chia thượng phẩm 120 vị làm quân, chủ về bỗ dưỡng thân thể, để ứng "thiên ”, toản vị vô độc, có thể dùng lâu ăn lâu được. Trung phẩm 120 vị làm thân, chủ về dưỡng tính, để ứng "nhán", có vị độc, có vị không, dùng nên châm chước để trị bệnh và bỏ hư. Hạ phâm 120 vị làm tá, phần nhiệt có chất độc, để ứng “địa", chuyền để khu trừ hàn nhiệt, phá tỉch, công kiến...

Thiên 75–81 · Trú Chí Giáo Luận Thiên → Giải Tinh Vi Luận Thiên

Chương bảy mươi lăm · Trú Chí Giáo Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. »Dãc chí" là nói cả Tam dương mà dôn đến thành "Nhất dương” ở trời, phong khí là dương, vũ thủy là âm. Tam dương dồn đến, thì Dương khí bốc lên, thì sinh bệnh ở đầu; dẫn xuống thì thành lậu tiết (như đi tả, kiết ly '#) “Chín khiếu" là nơi Thủy khí dồn rót vào đó. Giờ Thùy khí ở chín khiếu đều kiệt, mà Dương khí rản vào trong khiếu, nên bị vít lấn. Phế thuộc thiên mà chú khí, với Thận Thủy trên dưới giao thông. Giờ dương độc thịnh mà chất nước kiệt, cho nên miệng và cuống họng đều khô ráo...

Chương bảy mươi sáu · Thị Thung Dung Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Phù mà hoãn là mạch của Tỳ; phù mà đoản là mạch của Phế; tiểu phù mà hoạt là mạch của Tâm; cấp khẩn mà tật là mạch của Can; bác phù mà hoạt là mạch của Thận. Đó là chính mạch của năm Tàng, Giờ Ty mạch hư phù tựa Phế v.v. Đều là những mạch chứng rắc rối, dễ nhằm. Phải thung dung nhận xét mới hiểu được. Đến như Tỳ hợp Thô, Can hợp Mộc, Thận hợp Thủy. Ba hành Thỏ, Mộc, Thủy đã cùng hợp thì dù có bản hư, cũng là đẻ hiểu...

Chương bảy mươi bảy · Sở Ngũ Quá Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. "Bát chính" tức là tám khí thuộc về bốn mùa. "Cửu hậu" tức là “chín hậu mạch" thuộc ba bộ Xích, Quan, Thốn,

Chương bảy mươi tám · Chưng Tứ Thất Luận Thiên

Kinh Văn

Chương bảy mươi chín · Âm Dương Loạn Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Tam dương là đạo cúa trời. Ở trời nó là chí dương, ứng với bốn mùa, có cái công dụng về việc "khai", ở hai mùa xuân và hạ, về việc "hạp" ở hai mùa thu và đông và việc "khu" (tức khu chuyển) cho khí hàn thử vãng lai. Hợp với thân thể con người, thì, Thái dương, chủ "khai" mà là kinh, Dương minh chủ "hạp" mà là duy, Thiếu dương chủ “khu" mà là Du bộ. Do đó mà biết được sự "chung, thủy" của năm Tàng. Đó là nhân bốn mùa của trời để ứng với Can mộc chủ về đầu năm và Thận thì chủ về cuối năm.
2. Tam dương tức là Thái dương, nó là cái khí Chí dương mà chủ về biểu, Nhị âm tức là Thiếu âm, nó là cái khí Chí âm mà chủ về lý; Nhất âm tức là Quyết âm: Quyết âm là Thiếu dương ở trong âm, nó là một cơ quan giao tiếp "âm tận, dương sinh”, nên mới nói là "chí tuyệt". Coi đó cũng như hai ngày "hối" và "sóc" giao nhau có chứa cái điệu lý là dương sinh ra ở âm và âm dương tương trưởng.
3. Đây nói khí của Thái dương tại biểu mà hợp với trời, tại trên mà ứng lên Thôn khẩu, với thù Thái âm, Thiếu âm tương hợp. Thủ Thái âm tức là Phế; Phế chủ biểu mà chủ cả về thiên; Tâm là khí dương quần hỏa, ứng với khí Thái dương của nhật, phát sinh từ trong nước; Phế chủ khí mà phát nguyên từ Thận... Vì vậy, mạch của Tam dương dẫn tới thủ Thái âm, thì âm dương cùng hợp, đều do âm mà "khu chuyển" ra dương, Huyền là mạch của khu. Phù mà không trằm là đo Thái dương, Thái âm chủ về "khai.
4. Dương minh chủ về "hạp", đến thủ Thái âm; Huyền mà trầm, cấp không cô v.v. Đó là cái cơ quan "khai" của Thái dương lại phải theo cái "hạp” của Dương minh, nên mới không thể cổ động cho được ra ngoài. Vì vậy, gặp khí nhiệt, khiến cho Dương minh Thái âm phát bệnh thì đều chết. Đó là bởi: khí của Thái âm chủ khai mà lại trằm, thể là thiên khí không vận hành được rồi. Dương mỉnh chủ về Kim khí thanh lương, lại bị khí nhiệt "sở thương" (nó làm hại), nên đều là chứng chết. Trên đây là nói về khí của Dương minh không tương hợp với thiên khí, cũng không tương hợp cà với Thái dương.
5. Thiếu dương chủ khu. "Khu" là một cơ quan do âm để ra dương, lại do dương đề vào âm, trong ngoài ra vào, không lúc nào ngừng. Như mạch đến thủ Thái âm, trên liền với Nhân nghinh, Huyền cấp không ngừng, thế là Thiếu dương chỉ theo cái "khai" của Thái dương mà không thê "khu chuyền” đẻ lại vào. Thể là Thiếu dương bị Thái âm nó gây nên bệnh. Nếu chuyển ở âm mà không thể “khu chuyên” ra dương, thể là khí của Thiếu dương bị tuyệt ở trong.
6. Nhị âm tức là Thiếu âm. Thiếu âm chủ thủy. Nhị âm đến Phá, tức là Phế với Thận tương hợp. Vì vậy nên khí về Bàng quang mà thông đạt tới cả Ty, VỊ.
7. Nhất âm tức là Quyết âm. Quyết âm là sinh dương ở trong âm. "Kinh nguyệt” tức là âm mạch thực ở trong; “khí phù" tức là cái khí sinh dương phù ra ngoài; "không cô" là vì Quyết âm chủ "hạp", “không câu" là vì Quyết âm chủ vẻ tướng hòa mà không phải Tâm hỏa. "Hoạt" tức là triệu chứng của âm dương kinh khí trong ngoài ra vào cùng va chạm với nhau.
8. Đây nói về Vị với Can gây nên bệnh. Can thắng mà Vị bại. Vị kinh chủ bệnh, mà Can lại để "vỡ", thì Mộc khắc được Thỏ, tức là Vị không thắng được Can. Về mạch, nên nhuyễn mà động, Nhuyễn là bệnh tại Vị mà Vị khí chứa tuyệt. Động là Mộc khí vượng mà đương lúc tới "võ" Thỏ. Vì vậy. VỊ khí không chuyền thì chín khiếu đều trầm trệ không thông, đó là chủ bại mà khách thăng.
9. Tạm đương tức là túc Thái âm Bảng quang, Nhất âm tức là túc Quyết âm Can. Bàng quang chủ bệnh, mà Can lại để "võ", lúc đó, Bàng quang là biêu, Can là lý, Bàng quang tà thịnh, đã có cái tình thế từ biểu lọt vào lý, Can không thể ngăn cản, khiến cho trong thời rối loạn năm Tàng, ngoài thời hiện chứng kinh hãi... Đó là một hiện trạng Bảng quang thẳng mà Can bại.
10. Đây nói Tâm với Dại trường sinh bệnh, Tâm thắng mà Đại trường bại; Thận với VỊ sinh bệnh, Vị thắng mà Thận bại. Nhị âm; ở thủ thì là Thiếu âm tâm, ở túc thì là Thiếu âm Thận. Nhị dương, ở thủ thì là Dương minh Đại trường, ở túc thì là Dương minh vị. Về Tâm với Đại trường: Tâm có bệnh mà Dại trường lần theo, thì là Kim tới "võ" Hỏa, Hòa sẽ khắc được Kim, nên mới là bệnh ở Phế, vì Phể với Đại trường là biêu, lý, mạch của thủ Thiếu âm Tâm huyền hồng, mà giờ mắc bệnh, thì hư mà trầm. Nó đã thắng Phế, lại làm thương Tỳ, bởi Tỳ là con của hỏa, mẹ hư thì con bị thương. Tỷ chủ về tứ chỉ. Tỳ bị thương thì tứ chỉ cũng bị thương, Thế là chủ thăng mà khách thua. Vẻ Thận với Vị: Thận kinh mắc bệnh, và Vị Tàng lấn theo, thì bệnh sẽ đều tăng. Nhưng Thổ khắc được Thủy, bệnh tình rút lại vẫn quay về Thận, Thủy sẽ do đó mà bị suy, Hỏa sẽ thừa thế mà thêm thịnh... Các chứng mắng chửi điên cuông sẽ đồng thời phát sinh. Điện tật là do Hỏa bốc lên; cuồng là do âm không thăng được dương...
11. CÔ Nhị âm tức là túc Thiếu âm Thận kinh; Nhất dương tức là thù Thiếu dương Tam tiêu. Thận với Tam tiêu sinh bệnh, thì Thận thuộc Thủy, Tam tiêu thuộc Hỏa. Tam tiêu với Tâm bạo lạc làm biểu, lý, bệnh phát sinh đo Thận mạch, mà cái khí Thiếu âm dẫn lên phía dưới Tâm quản, thể là thùy tới "võ" Hỏa. Bởi Thận mạch suốt lên Can, cách vào trong Phế, còn chẽ nhánh do trong Phế, chăng vào Tâm, và rót vào trong hung. Nhưng Âm khí dẫn lên, Vị không thể chế, Trường, Vị, không khiếu đều bị vit lắp không thông. Mã Thận mạch vòng xuống chân, mạch của Tam tiêu thì dẫn ra tay, nên ti chi rã rời...
12. Nhất âm tức là túc Quyết âm Can kinh. Nhất dương tức là túc Thiếu dương Đởm kinh. “Đại" là một thử mạch dương động mà bỗng lại ngừng. Can Đởm mắc bệnh, mạch sẽ nên đại, cải khí của Quyết âm tắt phải dẫn lên Tâm, vì Tâm là con của Mộc. Nhưng cái khí của Can, Dớm, trên lên đến đâu, dưới xuống tới yêu và túc, ở giữa thì là hiếp và phúc, cho nên bệnh phát trên dưới không thường. Đến như miệng không biết sự vào ra (tức bắt trí VỊ), là do Tỳ bệnh gây nên.
13. Nhị dương tức là túc Dương minh Vị; Tam âm tức là thủ Thái ám Phế. Nhưng Tỷ cũng thuộc về túc Thái âm nên mới nói "có cả Chí âm (Ty). Ba kinh VỊ, Tỳ, Phế mắc bệnh, thì về âm kinh, không thể ra để hòa với dương; về dương kinh, không thể vào để hòa với âm, khiến cho hai khí Ám Dương. đều bị trở tuyệt. Vi vậy, đương không vào được với âm thì mạch phù; phù thì bên trong có chứng huyết giả. Âm không ra được với dương thì mạch trầm, trằm thì bên ngoài sinh ra các chứng ung nùng. Chửa đến âm dương đều thịnh, thì về con trai, phát bệnh dưới tới sản môn... Về cen gái, dưới cũng tới âm đạo. Dẻu là bệnh lớn. Mà trên từ nơi tỏ rõ, dưới tới chỗ tờ mờ... Đều do âm dương ly tuyệt gây nên. Muốn quyết sống chết, hợp với đầu năm v.v... Như Giáp Dân là tháng giêng, thì Át Mão là tháng hai v.v... Chết về tháng nào, có thể do hợp với kinh mà tính.

Chương tám mươi · Phương Thịnh Suy Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Khí mà thuộc dương, thì ở bên tả là thuận; khí mà thuộc âm, thì ở bên hữu là thuận, người già ăn kẻm, nên ở trên là thuận; người thiểu dục nhiều, nên ở dưởi là thuận. Vì vậy, về xuân hạ, hoặc bệnh hoặc mạch, theo về dương lả sống: nếu lại âm bệnh, ãm mạch như thu đông thi sẽ chết. Trái lại thi thu đông theo về âm thi sống. Nếu lại dương bệnh dương mạch vào xuân hạ thì chết. Vì vậy khí ở con người không cứ gì nhiêu ít, nếu nghịch thì sẽ thành chứng quyết. = Dây nói về Âm khí bất túc thì sinh ra chứng nhiệt quyết, mà lẫy "vọng mộng" của năm Tàng làm chứng nghiệm. Năm Tàng thuộc về âm. Am khí hư thì hình ra "vong mộng”. Như Phé khi hư thì mộng thấy bạch vật, vì Phế thuộc Kim, Kim sắc trắng, thầy người bị chém, lả cái công lụng của Kim, Nếu gặp mùa thu đông mà Kim vượng giúp Phế, thì Phế chưa suy lắm, sẽ mộng thấy "binh chiến" đó là vì Tàng khí thực. Thận thuộc Thủy, nên mộng thây sự "đăm đuối". Nếu gặp mùa đông mà Thủy đến giúp Thận, thì Thận chưa suy lắm. thì mộng thấy nằm ở trong nước; sở dĩ "như bị sợ hãi” là do Tàng khí không yên mà sinh ra. Can chủ Mộc, nên mộng thấy có cây nảy mọc, đó là vì cùng một loài. Nếu gặp mùa xuân, mà Mộc lại giúp Can; thì Can chưa suy lãm, thì mộng thấy tựa dưới gốc cây; sở dĩ không dám đứng dậy. cũng là do Tàng khí không yên. Tâm thuộc Hỏa, nên mộng thầy chạy chữa đám cháy..Nêu, pặp mùa hạ, thì Hỏa tới giúp Tâm. Tâm chưa suy lắm, nên mộng thấy lửa sáng rực trời. Đó cũng vì Tàng khí thực mà không yên. Tỷ thuộc Thổ, nên mộng thấy uống, ăn không đủ; nếu gặp về tử quý, mà Thô tới giúp Tỳ, Tỳ chưa suy lắm, nên mộng thấy đắp tường, lợp nhà... Đó đều do năm Tàng khí hư, Dương khí hữu dư, Âm khí bất túc, sở đĩ có mộng hiện như vậy và gây thành chứng quyết. ®) Đây nói về Hình khí nên tương đắc, không nên tương thất, mới được là thập toàn. Nhưng hình là hữu hình, mà khí là vô hình. Về khí, cần phải do ở mạch để nghiệm. Vì vậy, hình nhược khí hư thì chết. Vì cả hai đều là bát túc, cũng chết bởi hình lấy mạch làm chủ. Nếu mạch khí hữu dư mà hình khí bất túc, thì huyết khí đã đủ, thần khí sẽ xung, chãc có cơ sống được. Vì vậy chân có đại pháp. Phàm làm y công, tự mình ngôi dậy phải có thường, ra vào phải có lối, khiến cho thần mính thư xướng. thanh tĩnh vững vàng... Vậy sau mới án đến mạch của bệnh nhân, động, tĩnh, hoạt, săc, hàn, ôn, đại tiểu... đều rõ ràng không sai, thế mới là thập toản.

Chương tám mươi mốt · Giải Tinh Vi Luận Thiên

Kinh Văn

Chú Giải

1. Bị ai động đến Tâm chí, cho nên "khấp hạ” mà Thủy sinh ra. Tính của Thận Tang, Thủy do tông mạch mà trên thông lên Tâm, ngoài rớt ra mắt, cho nên nói: "Mắt là nơi tụ hội của tông mạch”. Nếu chí không bị, thì tính bị “giằng" ở dưới, khiến cho Thủy không thế dẫn lên. Đây có ý nói tỉnh thủy ở dưới, phải có động đến Thận chí, rồi mới có thê dẫn lên.
2. Đây nói thần sinh ra ở tỉnh, chỉ sinh ra ở Tâm; Trong Ly có hư, trong Khảm có mãn, đó là Thủy Hỏa trên dưới hỗ giao với nhau. Linh khu nói: "Cái sở sinh nó lại gọi là tỉnh; hai tính cùng xen nhau gọi là thần...". Vậy là thần khí sinh ra bởi Tâm. Cho nên nói: "Đều bị, thì thần khí truyền lên ì Tâm, thế là nói: cái thần khí ở Tâm tàng, vốn sinh ra tự Thận Tảng. Lại nói; Tâm có cái "sờ ức"? sọi là ý, ý có "sở tôn") gọi là chí. Vậy thế là chính cũng sinh ra bởi Tâm. Cho nền nói: "tỉnh, trên không truyên với chí..." tức lả nói tỉnh không truyền với chí, mà chí "độc bi” ở trên, nên mới khấp xuất.
3. Sở ức: Cái điều gì hoặc nghĩ tới, nhớ tới.
4. Sở tồn: Nhớ ở trong bụng. Trong bụng lúc nào cũng nghĩ đến, t% Thế với khấp đều phát sinh từ Thận. Vậy tử mạch của Thận hiện ra, "cấp" như gõ vào đã, thì sẽ đều chết. Nếu là sông, thi đồng thời đều chảy ra.
5. Dây lại nói rõ thêm "khấp” phát ra từ thần rồi đến chí, mà "Thế" thì phát ra từ chí rồi mới đến thần. Cho nên thần không bi thì chí không bỉ, mà tỉnh không ra. Chí động thì thần không "thú", mà thế, khấp đều ra. Vậy là thần "thủ" thì chí yên, chí động thì thần động. “Âm dương cùng giãng co, là nói về thần chí của thủy hỏa, chủ trì ở trong thì tính không tiết ra. “Uất uất xung âm", đó là nói về chí xung lên trên não. Ở con người, mục hệ trên nỗi với não, cho nên chí lên xung âm thì chí rời đi, mà chạy ra mắt; chí đã rời đi thì thần không "độc thủ" được tỉnh. khiến cho tinh thần đều rời đi _ chạy ra cả mắt, do đó mới thành thể khẩn đâm đìa. kẻ Quyết là một chứng thủy hỏa không tương lao mà tương nghị:h. Tỉnh khí của cốt là đồng từ. Tinh khí của Thận không thông lên mặt, nền mắt không trông thấy. Tâm là Thái dương ở trong dương. mà là chuyên tinh của năm Tàng cho nên dương dồn lên trên, không được Âm khí để điều hòa, thi Hòa sẽ sắng một mình ở trên; Thận là thủy Tàng nhận chứa tính của năm Tảng; âm mạch họp ở dưới chân mà tụ ở Túc tâm. Cho nên âm dồn xuống dưới, không được Dương khí đẻ điều hòa, thì chân lạnh và bụng trưởng, "một thủy" tức là thủy của Thái dương. theo khí mà vận hành ra ngoài phu biểu... Thủy với hỏa của Thiếu âm, để ứng với nhật nguyệt của trời, đều cùng hội họp mà không thể rời. Vi vậy âm dương quyết nghịch, thì con mắt bị thong manh (còn đồng từ mà không trông thấy. Gió tức là Dương khí của trời. Dương khí của con người tức là thân khí. Hỏa khí, cũng là Dương khí ở con người. Thần khí trong giữ với tỉnh, Dương khí ngoài thông với mắt. Gặp gió thì khí theo gió động, mà thân không giữ tỉnh. Đến nỗi tỉnh thân đều rời bỏ mắt, nên lệ mới chảy ra. "Hòa mạnh sinh phong v.v." là nói khí sinh ra bởi thần, thân sình ra bởi tỉnh, tỉnh lại theo thần khí mà vận hành. Nghĩ như: nhật nguyệt, tỉnh, thủy của trời, theo trời mà vận hành chăng nghỉ. Tỉnh thần của con người cũng theo khí mà hoàn chuyển không ngừng. Hai mắt của con người ứng với nhật nguyệt của trời để mà ngày đêm khai hạp.
6. Bản kinh 81 thiên, bàn về y đạo, theo cái số sở dụng của "thiên, địa, nhân”, là "tam, lục, cửu". Bởi người sinh ra ở trong khoảng khí giao của trời đất, thông với đạo của trời, ứng với lý của đất; đất ở bên dưới người, đại khí cư lên, không nương tựa vào đâu... Đó là trời bọc ở ngoài đất, mà vận hành không lúc nào ngừng. Số bắt đầu ở "nhất", mà thành ở "tam", mà gấp đôi sẽ thành "lục” (6); tam mà sấp ba. sẽ thành "cửu" (9), Đó là cái số do từ "vô cực" mà sinh ra Thiên Địa Âm Dương vậy. Thánh nhân vần xoay trời đất, năm giữ âm dương: thở hút tỉnh khi, độc lập giữ thân; tự nuôi được tỉnh, khí, thần để sánh với trời; lại hút tinh, khí, thần của trời để tự nuôi... Tới được cái cõi không còn phải sinh, không còn phải hóa, với đạo cùng hợp, siêu ra ngoài vòng trời đất, lại trở về võ cực. mà không còn biết đến đâu là cùng. Vị vậy, soạn thuật mây vạn lời nói, mà bảy thiên cuối lại chuyền bàn về Thiên đạo, để ứng với cái số “cửu cửu" (81), nói rõ "Tinh, Khí, Thần, ngõ hầu trở lại Thiên chân. Mong cho thiên hạ muôn đời, thoát khỏi vòng tật ách, cùng tới cõi trường sinh... Kẻ sĩ học đạo, há không nên đêm ngày sử đụng và nghiên cứu bộ TÔ vấn này đê cho đạt được đức hiếu sinh của Hoàng Dề hay sao?
7. QUYÊN THỨ X